دوابەدوای کودەتا سەربازییەکەی بەعس و ڕووخانی ڕژێمەکەی عەبدولکەریم قاسم، شەڕ و هێرشەکانی حکومەتی عێراق بۆ سەر کوردستان بەشێوەیەکی کاتی وەستا و دانوستان لەنێوان سەرکردایەتی شۆڕشی کورد و حکومەتی عێراق ڕوویدا. بەڵام بەعسییەکان هەر زوو گوێیان لە داخوازییەکانی کورد نەگرت و لە 10ی حوزەیرانی ساڵی 1963 هێرشەکانیان بۆ سەر کوردستان بە تایبەتی لە ناوچەکانی بارزان و بادینان دەست پێ کردەوە. لە ناوەڕاستی مانگی ئابدا، هێزێکی زۆری سەرباز و هاوکارانی (جاش)، لەگەڵ یەکەیەکی سوپای سوریا بە ناوی هێزی یەرموک، بە سەرۆکایەتی فەریق فەهد شاعر، سنووریان بەزاند بۆ پشتیوانی لە حکومەتی عێراق و چەقاندنی شۆڕشی کورد، ئەمەش بەپێی ڕێککەوتنێکی نێوان حکومەتی عێراق و سوریا.

دوای ئەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و سەرکردایەتی شۆڕش لە لایەن دڵسۆزان و لایەنگرانەوە زانیارییان پێگەیشت کە حکومەت بەنیازە هێرشێکی بەرفراوان بکاتە سەر دەڤەری ئامادیە، سەرکردایەتی شۆڕش لەو ناوچەیە پلانێکی بۆ بەرپەرچدانەوە و شکستپێهێنانی هێرشەکە داڕشت بەم شێوەیە: هێزێکی پێشمەرگە بە سەرۆکایەتی فەیسەڵ حەسەن نەزەرکی و حاجی شەعبان لە شارۆچکەی ئاشاوە جێگیرکرابوو بۆ ڕێگریکردن لە هێرشەکە هێزێک لە گەیشتن بە مەنجیشکی، لە کاتێکدا هێزێکی دیکە بە سەرۆکایەتی جەمیلە سور بامەڕنی لە بامەڕنی جێگیر بوو. هێزێکی دیکە ڕەوانەی ئەردەنا کرا و هێزێکی دیکەش بە سەرۆکایەتی عارف سلێمان دۆسکی لە نێوان ناوچەکانی مەزوری بالا و دۆسکی جێگیرکرا. هێزێکی یەدەگی نزیکەی 300 پێشمەرگە بە فەرماندەیی عیسا سوار لە ناوچەی کۆلیە خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشیەوە، هێزێکی دیکەش لە نێوان باتیفە و زاخۆ جێگیر کرا. هێزێکی کۆتایی بە سەرۆکایەتی سەعید حاجی شەعبان لە گوندی کانی ڕەش مانەوە و ڕێگای ئامادیە- بەروارییان داخست.

وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا لە ناوەڕاستی مانگی ئابدا هێزێکی گەورەی حکومەت بە چەکی قورس و زرێپۆش و فڕۆکە و سەدان هێزی پیادە و بریکار (جاش) لە دۆحوکەوە بەرەو سەنگەرەکانی پێشمەرگە لە سوارە توکا دەرکەوتن.

هەرچەندە پێشمەرگە لە سەرەتادا بەرگری و بەرپەرچدانەوەی هێرشەکەی کرد، بەڵام بەهۆی قەبارەکەیەوە نەیانتوانی بەردەوام بن و هێزەکانیان لە چەند شوێنێکەوە کشاندەوە. سوپای عێراق دەستی کرد بە سووتاندنی گوندەکانی بەندە، کۆفلی، کوریمە، باروشکا سەعدینە، مەلحەمبا، دیراجزنیک، زیوکە کەندلا، زیوکە ئەبو، بانە سورە و بیسفکی ئەلکشک. دانیشتوانی ئەو گوندانە بۆ پاراستنی گیانی خۆیان ناچار بوون پەنا بۆ دۆڵ و کانیاوەکان ببەن.

هێزه کانی حکومه ت به ڕده وام بوون له پێشڕه وییه کانیان تا گه یشته ناوچه ی مه نگشه کی، له وێدا له گه ڵ هێزه کانی هه ڕێمدا به ڕه و فڕۆکه خانه ی بامه ڕن ڕۆیشتن و بنکه ی ئۆپه ڕاسیۆنه کانیان له وێ دامه زراند. دابەشیان کرد بۆ چوار وێستگە:

وێستگەی یەکەم: لە فڕۆکەخانەی بامەڕنیەوە بۆ چیای مەتین و دەڤەری بەرواری ڕۆژئاوا.

وێستگەی دووەم: لە فڕۆکەخانەی بامەڕنیەوە بۆ بامەڕنی لە لای سەرەوە.

وێستگەی سێیەم: لە سەرسانکەوە بۆ ئەردەنە، گوندی نەڤیلا، چیای مەتین، گوندی شیلازا.

وێستگەی چوارەم: لە ناوچەی ئامێدیەوە بۆ ناوچەکانی ئامێدی لە لای سەرەوە، جەرجێل و کانی ماسی.

هێرشە گەورەکە لە ٢٠ی ئابی ١٩٦٣ دەستیپێکرد و شەڕڤانانی هاوپەیمانان (جاش) بەسەر باڵی جەنگدا دابەشبوون. هێرشی حکومەت لە سەرەتادا پێشکەوتنی بەرچاوی لە هەموو بەرەکاندا بەدەستهێنا و چیای مەتین و بامەڕنی گرت. جەمیلە سور بامەڕنی و دوو پێشمەرگە شەهید بوون. ئاژاوە لە نێو هێزی پێشمەرگەدا دروست بوو؛ هەندێکیان خۆیان ڕادەست کرد و چەکەکانیان فڕێدایە خوارەوە، هەندێکی تریش بەرەو تورکیا هەڵهاتن. حکومەتی تورکیا بە هەماهەنگی لەگەڵ حکومەتی عێراق، بریکارەکانی ڕاکانی لە ناوچەی هەکاری چەکدار کرد. دەستەیەک پێشمەرگەیان گرت و ڕادەستی حکومەتی عێراقیان کرد.

دواتر هێزەکانی پێشمەرگە توانیان بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی بەدەست بهێنن و خۆیان چەکدار بکەنەوە. دوای 45 ڕۆژ لەسەریەک شەڕ، کە لە بەرگریدا بە پاڵپشتیی هێزەکانی پاراستنی نیشتیمانی شەڕیان کرد، ستراتیژێکی بەرگری نوێیان گرتەبەر، ئەویش هێرشکردنە سەر سوپای عێراق بە سەرۆکایەتی عیسا سوار و عەلی هەڵۆ یاریدەدەرەکەی، بۆ دەستبەسەرداگرتنی چیای مەتین لە شتێکدا کە بە "جەنگی مانەوە یان لەناوچوون" ناویان دەبرد. یەکەم هەنگاوەکانی هێرشی پێشمەرگە لە گوندی گابنیرکە لە شەوی ٤-٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ دەستی پێکرد، سوپای پێشمەرگە دابەش بوو بۆ چەند مەفرەزەیەک و هێرشی کردە سەر سوپا و هاوکارەکانی. تا بەیانی شکستیان هێنا و لە هەموو لایەکەوە شکستیان هێنا. توانیان هێزەکانی حکومەت پاڵ بنێنەوە بۆ فڕۆکەخانەی بامەڕنی کە پێشتر بنکەی ئۆپەراسیۆنەکانیان بووە و چیای مەتین کۆنترۆڵ بکەنەوە.

دوای شکستپێهێنانی سوپای عێراق و سوریا، زیانێکی زۆریان بەرکەوت، لەنێویاندا وێرانکردنی زۆربەی یەکەکانی یەرموکی سوریا و سوپای عێراق. 113 تەرمیان لە بەرەکانی شەڕ بەجێهێشتووە کە ژمارەیەک سەربازی سوریاشیان تێدابووە و سەدان کەسی دیکەش برینداربوون. هەروەها چەندین ئۆتۆمبێلیش تێکشکێنراون. دەستکەوتەکانی پێشمەرگە لەم شەڕەدا بریتی بوون لە دوو تۆپی ١٠٣ ملم و ٤٠٠ تفەنگ و ١٥ چەقۆ و بڕێکی زۆر تەقەمەنی و کەرەستەی سەربازی. پێشمەرگە و هێزی پاراستنی نیشتیمانی لەو شەڕەدا زیانی 36 شەهید و 78 برینداری لێکەوتەوە.

سەرکەوتنی پێشمەرگە لە جەبەل المتن ورەیان بەرزکردەوە. ئه م سه ڕکه وتنه ته نها سه ڕکه وتنێک نه بوو بۆ شۆڕشی بادینان، به ڵکو ئه و هێرش و فشاره چڕه شه سوک کرده وه که سوپای عێراق له مانگی حوزه یرانه وه بۆ سه ڕ بارزانی خستبووه سه ڕ بارزانی. ئەو دانیشتووانە پلانیان دانابوو بەرەو تورکیا هەڵبێن، بەڵام سەرکەوتنەکە هیوای گەڕانەوەی بۆ گوند و ماڵ و حاڵی خۆیان بەخشی.

سەرچاوەکان:

1. غازی عادل غەردی، پێشمەرگە بۆ خوزامەت بارزانی حاجی بەیخی، باشترین بە لە جیهان، تورکیا، ٢٠٢١.

2. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بازوتنی، کوردەکەی ئێزگاری خوازی، بەرگی سەییم، باشی خام، ئەیلولی ١٩٦١-١٩٧٥، ٢٠٠٤.

3. هاوکار کەریم حەمە شەریف، ئەیلوولی ١٩٦١-١٩٧٠، چاپیکم-چاپخانی-زانکی-سەڵاحەدین، هۆلەر، ٢٠١٢.

4. ئەمە مەسعوود سیرنی، شورشە ئیلۆنی بۆ دێڤەرای بەهدینان 1061-1975، ئەمڕۆ، 2018.

5. وە بۆ زوبەیر هیجستان و چاند ووداو و بەشارحەتیک بۆ شیرەش و خەڵکی بارزانی، چ: ەڕم، ڕۆژهە۵ات، هۆلەر، ٢٠١٧.

6. من بەخشندەم، باسی هەموو شتێک لەگەڵ تۆ دەکەم، قسەت لەگەڵ دەکەم، قسەت لەگەڵ دەکەم، Dahijak 1999.

7. شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ناوی پێغەمبەر، خوای گەورە سەلامی بدات و سەلامی بدات، 2007.