ژیاننامە

شەمس الدین محمد عوسمان ناسراو بە پارێزەر لەدایک بووە شەمس الدین موفتی ئەمیر قاسمی لە ساڵی 1933 لە شاری هەولێر لەدایک بووە، لە بنەماڵەی موفتی هەولێرەوە هاتووە؛ باوباپیرانی زانای ئایینی بوون کە لە ناوچەی گەرمیانەوە لە نزیک مەهاباد کۆچیان کرد و لە هەولێر نیشتەجێ بوون. لە ساڵی 1957 بڕوانامەی یاسایی لە زانکۆی بەغدا تەواو کردووە، لە سەرەتای ساڵی 1974 لەلایەن سەرکردایەتییەوە کرایە ئەمینداری گشتی کشتوکاڵ. شۆڕشی ئەیلولدوای ئەو پاشەکشەیە پەنای بۆ ئێران برد شۆڕشی ئەیلول ساڵی 1975 شانشینی ئێرانی جێهێشت و لە ساڵی 1976 ڕووی لە شانشینی یەکگرتوو کرد. ناوبراو لە 23-28ی کانونی یەکەمی ساڵی 1992 وەک ئەندامی لیژنەی 15 کەسی بۆ داڕشتنی یاسای ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان هەڵبژێردرا، هەروەها ئەندامی تیمی دادوەر و شارەزایانی یاسایی 13 کەسی بوو کە سەرپەرشتی یەکەم هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانیان کرد لە ساڵی 1992، لە 5ی ئەیلولی 2012 لە لەندەن کۆچی دوایی کرد، دوای نەخۆشی. زمانی کوردی و عەرەبی و فارسی و ئینگلیزی شارەزا بووە.   

لاپەڕەکانی خەبات

لە ڕۆژانی 13-24ی تشرینی دووەمی ساڵی 1952 بەشداری لە خۆپیشاندانەکانی خوێندکاران لە بەغدا دژی دەسەڵاتی پاشایەتی عێراق کردووە، لە ساڵی 1953 سکرتێری یەکێتی قوتابیانی کوردستان (یەکەمین کۆنفرانس) بووە. بەنهێنی سەرپەرشتی ڕێکخستنی ئاهەنگی نەورۆزی کرد لە لایەن یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە هەولێر. هەروەها لە ساڵی 1956 بەشداری لە ئاهەنگی نەورۆزی یەکێتی قوتابیانی کوردستاندا کردووە. 

خەڵکی گوندی کەسنەزان بوو لە پارێزگای هەولێر. لە 3/1/1958 بەشداری هەڵبژاردنی دەستەی نوێی یانەی سەرکەوتنی کورد لە بەغدا دەکات. لە ٢١ی ئازاری ١٩٥٨ بەشداری لە ئاهەنگی نەورۆز لە شاری هەولێر کرد. ڕۆژی 27ی تەمووزی ساڵی 1958 لەگەڵ شاندێکی کوردی سەردانی وەزارەتی بەرگری عێراقی کرد بۆ پیرۆزبایی لە سوپای عێراق بەبۆنەی ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی عێراق. لە ٧ی ئابی ١٩٥٨ لەگەڵ شاندی هەولێر لە کەرکوک بوو بۆ پێشوازیکردن لە شێخ ئەحمەد شێخ محەمەد شێخ عەبدولسەلام (١٨٩٢-١٩٦٩) ناسراو بە شێخ ئەحمەد بارزان و هاوەڵەکانی و بۆ یاوەریکردنیان بۆ هەولێر. لە ساڵی ١٩٥٨ وەک ئەندامێکی کارا لە لقی دوو هەڵبژێردرا، لە چوارچێوەی تیمی یەکەمی لقەکەدا لە سەردەمی ئەندازیار عەلی عەبدوڵڵا ئەمین (١٩٢٦-٢٠١٧). ساڵی 1959 سەرپەرشتی هەڵبژاردنی کۆنفرانسی هەولێری کرد بۆ دانانی نوێنەر. کۆنگرەی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بە هاوکاری عومەر مستەفا محمد ئەمین (1923-1992) ناسراو بە عومەر دەبابە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 1959 ئەندامی لیژنەی هەولێری بزووتنەوەی داکۆکیکارانی ئاشتی بووە و یەکێک بووە لە سەرپەرشتیارانی هەڵبژاردنی دەستەی کارگێڕی شارەوانی هەولێر. لە ساڵی 1959 لەلایەن نوێنەرانی کۆنفرانسی چوارەمەوە وەک ئەندامی لێژنەی باڵای چاودێری و پشکنینی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1959 بەرپرسی لێژنەی لقی دوو لە نێو تیمی دووەمی لیژنەی لقدا بوو. لە ساڵی ١٩٥٩ فەرماندەیی سەرکردەکەی گرتە ئەستۆ. مستەفا بارزانی(1903-1979) سەرکردایەتیکردنی خۆبەخشانی هەولێری پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بۆ کۆتاییهێنان بە یاخیبوونی شێخ ڕەشید لۆلان لە ناوچەی سیداکان لە پارێزگای هەولێر. لە 1ی تەمموزی ساڵی 1959 بە یاوەری سەرکردە سەردانی کردووە. مستەفا بارزانی بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان بزووتنەوەی یەکگرتوو لە بەغدا، ڕۆژێک دوای ڕاگرتنی باڵی پارێزەر حەمزە عەبدوڵڵا عومەر (١٩١٥-١٩٩٨) لە ڕیزەکاندا پارتی دیموکراتی کوردستان المواحید، لە 19ی شوباتی 1960، بەناوی پارێزەرانی شاری هەولێر، تەلەگرامێکی سوپاسگوزاری بۆ عەمید عەبدولکەریم قاسم (1914-1963) نارد بۆ ئەو مۆڵەتەی کە بە پارتی دیموکراتی کوردستان دراوە. ڕۆژی 21ی شوباتی ساڵی 1960 داوای لە پارێزگاری هەولێر کرد مۆڵەتی فەرمی بدات بۆ کردنەوەی بارەگای لیژنەی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان لە هەولێر، بەپێی ماددەی 13ی یاسای کۆمەڵە عێراقییەکان. لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٥٩دا تەلەگرامێکی پشتیوانی بۆ سەرۆکوەزیرانی عێراق، عەمید عەبدولکەریم قاسم، بەناوی… پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەرەی یەکێتی نیشتیمانیدا لە ساڵی ١٩٦٠ بۆ ماوەیەکی کورت لە هەولێر دەستگیرکرا، سەرکردەکەش دادگایی کرد مستەفا بارزانی لەگەڵ ئازادکردنی لە ساڵی ١٩٦٠، ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری...  پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بۆ قۆناغی گشتی، و لە هەمان ساڵدا ئەندامی لیژنەی هەولێری بزووتنەوەی داکۆکیکارانی ئاشتی بووە. ساڵی 1960 لە ماوەی بەرپرسیارێتی جەلال عەبدولڕەحمان ئەمین (1928-1987) بە ئەندامی لیژنەی لقی دوو لەناو تیمی سێیەمی لیژنەی لقدا هەڵبژێردرا. ساڵی 1960 نوێنەری پێنجەمین کۆنفرانسی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە بەغدا. هەروەها لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٠ ئەندامی کۆمیتەی ڕێکخستنی شۆڕشگێڕ و بەرپرسی هەولێر بووە. ساڵی 1961 بووەتە ئەندامی کۆمیتەی شۆڕشگێڕی پارتی دیموکراتی کوردستان لە دەڤەری هەولێر. ناڕەزایی و ناڕەزایی خۆی لەگەڵ کۆمەڵێک پارێزەری هەولێر، لە نامەیەکی کراوەدا بۆ سەرجەم ڕۆژنامەکانی عێراق سەبارەت بەو بابەتانەی لە ڕۆژنامەکانی بەغدا بڵاودەکرانەوە کە بانگەشەی ئەوە دەکەن کورد نەتەوە نییە بەڵکو بەشێکە لە نەتەوەی عێراق، ئەمەش بەرپرسانی عێراقی توڕە کرد. لە ناوەڕاستی ساڵی 1960 پارێزگاری هەولێر بە تۆمەتی تیرۆرکردنی میرانی هاوڕێی فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرکرد، بەڵام خۆی تەسلیمی نەکرد و لە ماڵی کۆرپۆڕاڵ عوسمان یوسف لە گەڕەکی سیتاقانی شاری هەولێر بێسەروشوێن بوو. لە ساڵی ١٩٦١ بووە سەرۆکی یەکەم شانەی چەکدار بۆ...شۆڕشی ئەیلول لە هەولێر لە ٧ی ئەیلولی ١٩٦١ بەرپرسی ئەو شانەی پۆلیس بوو کە پێشتر هەڵاتبوو شۆڕشی ئەیلوللە ٢٠ی ئابی ١٩٦١ بە هاوکاری عەبدوڵڵا ئیسماعیل ئەحمەد (١٩٢٧-٢٠٠٠) ناسراو بە… مولا مۆتۆر لە گوندی ئەسپیندەرە سەر بە پارێزگای هەولێر، یەکەیەکی پێشمەرگە هێرشیان کردە سەر بارەگای جاش (هێزە سەربازییەکان) و توانیان دەستیان بەسەردا بگرن. لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٦١ لە میحوەری سەرکەبکان – ڕانیە لە پارێزگای سلێمانی بووەتە پێشمەرگە. لە ساڵی 1961 تا 1964 وەک ئەندامێکی کارای لق هەڵبژێردرا، لە سەردەمی محەمەدی حاجی تاهیر و بە سەرپەرشتی عەلی عەبدوڵڵا لە تیمی چوارەمی لیژنەی لقی دوودا خزمەتی کرد. بەشداری شەڕەکانی ١١-٢٨ی ئۆکتۆبەری ١٩٦١ لە دژی هێزی زەمینی سوپای عێراق و هێزەکانی جاش لە عەشیرەتەکانی دڵسۆزی حکومەتی عێراق کردووە. دوای تەواوبوونی تەقەمەنیەکانیان لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦١، فەرمانی بە پێشمەرگە کرد بکشێنەوە، لە ساڵی ١٩٦٣ تا ١٩٧٣ نوێنەرایەتی...شۆڕشی ئەیلول لە تاران کە بە ناوی ساختە ئەمیر قاسمی چالاکی دەکرد، لە ساڵی ١٩٦٤ لە لایەن فراکسیۆنی مەکتەبی سیاسییەوە بانگهێشت کرا بۆ بەشداریکردن لە کۆبوونەوەیەکی فراوانکراوی بزووتنەوەی ماوی، بەڵام ئەو بە ناشەرعیی زانی و بەشداریی نەکرد. لە کۆتاییدا پشتیوانی خۆی بۆ ئەو سەرکردەیە دەربڕی. مستەفا بارزانیساڵی 1964 بووەتە ئەندامی دەستەی دەستووری فەرمانگەی جێبەجێکردنی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە کوردستانی عێراق. ساڵی 1969 پۆستی نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان لە تاران بەجێهێشت و گەڕایەوە بەغدا. لە ساڵی 1969 لە دژی ڕژێمی ئێران هاوکاری ژەنەراڵ تەیمور بەختیار کردووە، لە ساڵی 1974 پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردووەتەوە. ساڵی 1977 یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی کۆمیتەی ئامادەکاریی پارتی دیموکراتی کوردستان و پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستانەوە کرد. ساڵی ١٩٧٧ بە فەرمانی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش مافی پراکتیزەکردنی یاسایی پێدرا.                

سەرچاوەکان:

1. جاه مەشید حاجدەهری، و هاوبەشەکەت بێهراڤان حەمدی و دکتۆر ماریف خەزنەدارە، گێهفەری خەباتی قوتابیان، ئێغارگانی حەکیتی قەتابیانی کوردستان، سەدەی ٦٩، هاولەر، کارگێڕی ٢٠٠٧، ژ. 20.

2. لێرەدا وردەکارییەکان دەخەینەڕوو: عیزاد عەبدولواحید، کتێبەکەی بە ناوی "وشەی خودا" (هۆڵ. چاپتەرز ٢٠١٩، ل ٢٤، ٦١، ٩٩، ١٠٧، ١٣٠.

3. ئیسماعیل شۆکار یەکەمە لەلایەن چالاکی ئەشنابیری، ٤ی ئازار، هاولەر، چەپخانە و هەزارەی ئێران، ٢٠٠٢، ژمارە ١. 44.

4. محەمەد سەحید کۆردە، جاری جاران، (گرنگترین شتەکان - چاپخانە - ٢٠١٩)، ل ٢٥٣ - ٢٥٩، ٢٦٠ - ٢٦٦.

5. چیرۆکی ئەم بابەتە مانای چییە؟ (هۆلەر - چاپخانە - 2012)، LL 160 - 161، 173، 195، 197، 213، 216، 227، 239، 256، 258 - 259، 262، 271، 274.

6. لە ساڵانی ١٩٦٣ - ١٩٧٠ لەدایکبووە. سیاسەتمەدار بەرود، (٢٠١٦)، ل ١٨، ٣٢-٣٣، ١٠٩، ١٥٨.

7. عەبدوڵا هامان شا فەخەندی، چیشتی مەجور، (پاریس - ١٩٩٧)، ژمارە ١. 561.

8. جەحمال نەهباز، ناوی ئەو باشترین ڕێگایە بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە، (سلێمانی-چخانە) شڤان - 2017g)، LL 340، 367، 375، 402-403، 500.

9. سلێمان مستەفا هاهاساهان، کورد و یەحکام هەزمون، (هاولەر - چاپخانە کەریچ - ٢٠١٧)، ژ. 40.

10. تافیقی، مەحلە صدیق، هیچ عەیبێک لە ماڵەکەم و باخەکەم و دەرگای ماڵەکەمدا نییە. دووهیم، (هولەر - چاپخانە شەهاب - ١٩٩٦)، ll ٢٣، ٢٦.

11. ئیمامی کوردانی: سەحا ڕەشید، ئیمامی جەهلال دێیدەری تەحمین لەحوەتیح بیه کیشکا کیماری، بیرگی دوهوم، (سلێمان - چاپخانە کەریچ - ٢٠١٧گ)، ژ. 47.

12. نەجات یاسین نەجار، شەهید مەحموون دێباغ، باخچەی شەریعەوانی، شەقامی شەریخات شارەوانی، شەقامی ٢١، هۆلەر، کانۆن ئێهکەمێ ٢٠١٣، ل١٦-١٧.

13. جورجیس فەتحوڵڵا، پارێزەری یاسا، عێراق لە سەردەمی قاسمدا: بۆچوون و بیرکردنەوەکانی ١٩٥٨-١٩٨٨، بەشی دووەم، (سوید - چاپخانە و چاپخانەی نەبەز - ١٩٨٩)، ل. 728.

14. جاه مەشید حاجدەهری، و هاوبەشەکەت بێهراڤان حەمدی و دکتۆر ماریف خەزنەدارە، گێهفەری خەباتی قوتابیان، ئێغارگانی حەکیتی قەتابیانی کوردستان، سەدەی ٦٩، هاولەر، کارگێڕی ٢٠٠٧، ژ. 20.

15. بارزانی، “حەمیشا دێحیغۆت”، لەگەڵ “چای ئێرانی نییە”، بارزان نیوز، جەمارا ١٨١، هاولەر، یەهکاشاما، ١٩ی تەمموزی ٢٠١٠، ژ. 5.

16. حەبیب محەمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان لە عێراق (لە وێستگە گەورەکان) 1946-1993، (دۆهۆک - چاپخانەی خەبات - 1998 زاینی)، ل61، 67.  

17. حەسەن لەتیف ئەلزوبەیدی، ئینسایکلۆپیدیای لایەنە عێراقییەکان، (بەیروت - دامەزراوەی ئەلعارەف بۆ بڵاوکراوەکان - ٢٠٠٧ زاینی)، ل. 339.

18. حەسۆ هۆرمی، وردە وردە لە ژیانی شازادە تەحسین سەعید عەلی بەک، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژلات - ٢٠١٧ی زایینی)، ل١٣٤، ١٤١.

19. ڕۆژین چەلەبی مونیر، سەدەی ١٤ ١٩٥٨ - سەدەی شەشەمی ١٩٧٥، (پێش سەدەی ١٤، ١٩٥٨ - ١٩٧٥)، ژ. 121. 121.

20. بەخکار شاکر کاروانی، عەلی فەهتا دێزە، شاعیر، نووشار و تیکشار، (هەڤۆلەر - هەزارە تیتی شێشانبیری - ٢٠٠٤)، ژ. 26.

21. میهڤان محمد حسێن، هەڵوێستی بەریتانیا لەسەر پرسی کورد لە عێراق 1975-1980، (شوێن نییە - سەنتەری زاخۆ بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی - 2018)، ل. 352.

22. دورات خاشان، شێخ جەلال حەفیدزاد، دەربارەکەت زێدی خۆیەتی، جوانترین وڵاتی کوردستان و هیندستانیش هی خۆیەتی. بێرهوه ڕیاکانم، (سلێمانی - شاڤان چاوان - ٢٠١٠)، ژ. 147.

23. سامی شۆڕش، فرەچەشنی کورد لە عێراق، (هەولێر - ماڵی ئاراس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - ٢٠٠٠ زاینی)، ل ٢٤-٢٥، ٢٧.

24. شێرزاد زەکەریا محەمەد، ئەنجوومەنی فەرماندەیی شۆڕشگێڕ لە کوردستان-عێراق 1964-1970: لێکۆڵینەوەیەکی گشتیی مێژوویی و سیاسی، (دهۆک - زانکۆی دهۆک - سەنتەری لێکۆڵینەوەی کورد و پاراستنی بەڵگەنامە - 2010)، ل. 80. 

25. عادل موراد، هەوڵێکی جددی بۆ نووسینی بەشێک لە مێژووی هاوچەرخی کوردانی عێراق، ئەڵقەی شەشەم، ڕۆژنامەی ئەلئیتیحاد، ڕۆژنامەی ناوەندی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 378، ساڵی هەشتەم، سلێمانی، هەینی، 14ی تەمموزی 2000، ل. 5.

26. ئەحمەدان مۆفتی، شەحشەدین مۆفتی کەبەهار و سەحراکەردە 1933 - 2012، شەبی دوهام، (هاولەر بەهادرخان چاهاب خانە) - 2013g)، Ll 16، 27، 44، 56، 106.  

27. عیسا پێجمان، نهێنییەکانی کوشتن و زەندگی زمانی ئینگلیزی تەیمور بەختیار، (پاریس - بڵاوکراوەکانی بەنگە - ١٩٩١ی زایینی)، ل ٢٤٠، ٢٥٢، ٢٥٤.  

28. مەنسوور تەرەجی، نەخسەتین ڕۆژنامێهانگەر و ئەکاسی ئێرانی لە یاریگای پێشمەرگەی بارزانی، ڕۆژنامه ئیلاعات، نهۆمی ١٤٤٥٦، قسمەت نەحم، تاران، یەکشانابە، تیر ٢٣ی ساڵی ١٣٥٣ی کۆچی. ش، ل. 11.

29. فەرهاد عەوانی، لە لاپەڕەیەکی تری شۆڕشی مەزنی ئەیلولدا، گۆڤاری جۆلان ئەلعەرەبی، ژمارە ٢٨، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، ٢٢ی ئەیلولی ١٩٩٨، ل. 39.

30. فەرهاد عەوانی، چۆن دۆخەکە بووە هۆی دەستپێکردنەوەی شەڕ لە کوردستان لە بەهاری ساڵی 1974؟، گۆڤاری گوڵان عەرەبی، دەزگای میدیای گۆڵان، ژمارە 28، هەولێر، 25ی ئەیلولی 1998، ل. 40.

31. ئەکادیمیای سولەیمانی هیشاری و پژۆ غەدیران - 2015g)، ل861-863، 869.

32. بڕیارنامەی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشگێڕی ژمارە ١٦١٥، ڕۆژنامەی عێراقی، وەزارەتی داد، ژمارە ٢٦٩٠، ساڵی بیست و یەکەم، بەغدا، دووشەممە، ١ی ژانویەی ١٩٧٩، ل. 3.

33. کاف کوردستانی، بارزانی، مستەفا و هاکو ناسیوما، بەرەیاتی، حیزبی دێموکراتی ئێرانی کوردستان- هەکارتۆ، ١٨٨٥، هاولەر، دووشەهمە، ٢٨ چۆپەتی ١٩٩٤، ژمارە ١. 3.

34. بەڵگەنامەیەکی دۆزیەوە، بەڵگەنامەیەکی بۆ دۆزیەوە، نیویۆرک تایمز، (٢٠١٠)، ژمارە ١. 38.

35. مارڤ خەزنەدار، حەجاری درۆست-بۆن 1949-1960، بەرگی دوهام، (هەجوال-ی چاپخانە حاجی هاشم - 2009)، ژمارە 10. 260.

36. مەلا مستەفا بارزانی و هاوەڵانی هەواڵ دەخەنە بەردەم جەنابی وەزیری ناوخۆ سەبارەت بە دامەزراندنی حیزب، ڕۆژنامەی خەبات (خەبات)، ژمارە 141، چاپخانەی ڕای گشتی، بەغدا، یەکشەممە، 9ی 1ی 1960، ل1، 8.

37. هەی فاروق شوانی، ها ها موو کورد، بەهراخی یەحکیم، (هاولەر - چاپخانە - 1997)، LL 117، 229.

38. مەهدی محەمەد قادر، کوڕەکەی، کوڕەکەی، ئاشتیخوزان، پیرەمێردەکەی (1950 - 1963)، (ح. بەغدادنا - چاپخانە موکریانی - 2015، ژمارە 52.

39. مێهڤان محمد حسێن، هەڵوێستی بەریتانیا لەسەر پرسی کورد لە عێراق 1975-1980، (زاخۆ - ناوەندی زاخۆ بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی - 2018)، ل. 317.

40. نەهوشیرڤان مستەفا هایمین، خاناری دانوبی بە ناوی ناوژێنگ، (ب. شۆن - ١٩٩٧)، ژمارە ١. 338.

41. هاوکار کەریم حەمە شەریف، شێخ ها ییلول، (هەولێر - چاپخانە و زەنکیچی ساحێح دین - ٢٠١٢گ)، ژ. 45-46.

42. ئەمەیە بەسەرمدا هات. کوردستان، جەمارات ٤٤ و ٤٥، هۆلەر، نیسانی ٢٠٠١، ژ. 41.

43. عەلی سنجاری، پرسی کورد و پارتی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی لە عێراق، بەشی سێیەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - ٢٠١٢ی زایینی)، ل. 335.