ژیاننامە

سەلیم شێخۆمەر ئەحمەد لە ساڵی ١٨٨٨ لە گوندی بیدود کە سەر بە قەزای پیرانە لە ناحیەی مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر لە دایکبووە. دوای چوونی بۆ یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە و کچێکی بە ناوی لیودمیلا بووە. شارەزای هەردوو زمانی کوردی و ڕووسی بووە و لە ساڵی ١٩٥٤ لە ئۆزبەکستان کۆچی دوایی کردووە و تەرمەکەی لەوێ بەخاک سپێردراوە.

لاپەڕەکانی خەبات

لە ساڵی ١٩٣١ پەیوەندی بە ڕیزەکانی یەکەمین شۆڕشی بارزانەوە کردووە و لە ٣ی نیسانی ١٩٣٢ بەشداری شەڕی مەیدانی دۆلاوازی کردووە و لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٣٢ لەگەڵ بنەماڵەکەی پەنای بۆ کۆماری تورکیا بردووە. ساڵی 1943 پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کردووە و بەشداری شەڕەکان دەکات و لە 19ی ئابی 1945 بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجووڵاوەکانیدا گیراوە. لە ١١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٥ دوای پاشەکشەی شۆڕشی دووەمی بارزان، ڕووی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کرد.

لە 31ی ئازاری ساڵی 1946 پەیوەندی بە هێزەکانی بارزانییەوە کرد و وەک پێشمەرگە لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستاندا خزمەتی کرد. بەشداری شەڕەکانی ساڵح ئاوا و سیروا و مەرگەوڕ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کردووە و لە ٣ی ئایاری ١٩٤٦ بەشداری شەڕی مەلقارنی کردووە. دوای ڕووخانی کۆماری دیموکراتی کوردستان، لە ٢٥ی ئازاری ١٩٤٧دا بەشداری شەڕەکانی هێڤەرز و حەلجی کرد.

لە نێو هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بووە، لە 19ی نیسانی ساڵی 1947، لە ڕێگەی (خواکورک و دەشتی بەرازکەرە)ەوە بەناو زەوییەکانی باکووری کوردستاندا گەڕاوەتەوە بۆ دەڤەری شیروان و مەزووری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

دوای گەیشتنیان بە یەکێتی سۆڤیەت لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لەگەڵ هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و لەلایەن سەربازەکانەوە پاسەوانی دەکران، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە کۆماری ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرت و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامدا لە ژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرتووە.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

سەرچاوەکان

1. حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕائی، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابوری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - 2016).

2. سەفەر یوسف میرخان و مام خدر الملا و سامان: ئەگەر بارزانی نەمر نەبوایە ئێستا نەماندەتوانی بە زمانی کوردی قسە بکەین، دەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، ڕۆژنامەی خەبات، ژمارە 3456، هەولێر، 27ی نیسانی 2010.

3. سەبری جوشین خانم، بیدود لە مێژوودا، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2018ی زایینی).

4. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2013ی زایینی).

5. عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دوئێلەکانی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر - چاپخانە و زەرات ئامۆزەش و پەروش - 2002گ.

6. عەبدولڕەحمان الملا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001 زاینی).

7. عەبدوڵڵا غەفور، فەرهەنگی جوگرافیای هەولێر، (هەولێر - بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی - چاپخانەی حاجی هاشم - 2015).

8. کاروان محمد مەجید، بارزانییەکان لە مەهابادەوە بۆ سۆڤیەت، چاپی یەکەم (سلێمانی - چاپخانەی بایوەند - 2011ی زایینی)

٩- لە بیرەوەرییەکانی سەرکردەی شەهید حەسۆ میرخان ژاجۆکی، ٦٢ ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، بارزانییەکان چوونە یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هەولێر - چاپخانەی الثقافە - ١٩٩٧ی زایینی).

10. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک، چاپخانەی خەبات، 1998).

11. نەجەف قولی باسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە بۆ کەنارەکانی ئاراس، وەرگێڕانی شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان 1996).

12. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان