ژیاننامە
حەیدەر محەمەد ئەمینلە ساڵی 1927 لە شاری هەولێر لەدایک بووە، لە ساڵی 1946 تاقیکردنەوەی کۆتایی ئامادەکاری لە زیندان ئەنجامداوە. ساڵی 1953 بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بەشی ئینگلیزی لە کۆلێژی پەروەردە لە زانکۆی بەغدا بەدەستهێناوە. ساڵی 1953 بەهۆی خەباتی کوردییەوە دەرفەتی دامەزراندنی بۆ نەڕەخساوە و لە یەکێک لە کۆمپانیا ئەهلییەکانی بەغدا بە مەبەستی پەیداکردنی بژێوی ژیانی کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٥٧ وەک مامۆستا لە قوتابخانەی ناوەندی هیلا دامەزرا. ساڵی 1958 دوای ڕووخانی ڕژێمی پاشایەتی لە عێراق، دەگوازرێتەوە بۆ بەرێوەبەرایەتی پەروەردەی هەولێر و لەوێ وەک مامۆستا کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٥٨ لە کۆلێژی ڕاهێنانی مامۆستایانی بنەڕەتی لە شاری هەولێر پراکتیزەی وانەوتنەوە بە زمانی ئینگلیزی دەکات.
لە 16ی 1ی ساڵی 1960 بە جەڵتەی دڵ لە شاری هەولێر کۆچی دوایی کرد. ڕۆژی 22ی ڕێبەندانی 1960 ڕۆژنامەی خەبات، زارەکی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەواڵی کۆچی دوایی بڵاوکردەوە. هەردوو سکرتێری پارتی دیموکراتی کوردستان و لقی هەولێری یەکێتی مامۆستایانی کوردستان تەلەگرامی سەرەخۆشییان ئاراستەی خانەوادەکەی کرد. زمانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی شارەزا بووە.
لاپەڕەکانی خەبات
بەشداری لە خۆپیشاندانەکانی بەردەم بینای پارێزگای هەولێر لە ساڵی 1942 کردووە، داوای ئازادکردنی پارێزەر عەونی یوسف (1908-1988) و د. جەعفەر محمد کەریم(1910-2000) ناسراو بە د.جەعفەر ئەلفەیلی و حەسەن تەها عەبدولعەزیز (1915-1999) ناسراو بە حەسەن کاتانی، بەهۆی خەباتی کوردایەتییەوە لەلایەن پارێزگاری هەولێرەوە زیندانی کران. ساڵی 1946 پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە و لە ساڵی 1948 زیندانی کراوە، لەکاتی زیندانیدا تاقیکردنەوەی کۆتایی قۆناغی ناوەندی ئەنجامداوە و دەرچووە. لە ساڵی ١٩٤٨ لە کۆلێژی پەروەردەی زانکۆی بەغدا لە بەشی ئینگلیزی وەرگیراوە. هه ڕوه ها له ساڵی 1948 نوێنه ڕی سه ڕکردایه تی یه کێتی گشتی قوتابیان له عێراق (کۆنفرانسی ڕه شه ش) بووه و دواتر بووه به ئه ندامی سه ڕکردایه تی یه کێتی. لە ساڵی ١٩٤٩ بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانیەوە زیندانی کرا. لە ساڵی ١٩٥٣ لە ئەندامانی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابیانی کوردستان و ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری بۆ یەکەمین کۆنفرانسی یەکێتی قوتابیانی کوردستان بووە. لە یەکەمین کۆنفرانسی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە ساڵی ١٩٥٣ بۆ دەستەی کارگێڕی هەڵبژێردرا و، دوای ماوەیەکی کەم، کرا بە سکرتێری یەکێتی قوتابیانی کوردستان. ئەندامی یەکێتی قوتابیانی کوردستان بووە، لە ساڵی ١٩٥٣ لە ئەندامانی دامەزرێنەر و ئەندامی پێشەنگی یەکێتی لاوانی دێموکراتی کوردستان بووە. ساڵی 1959 بوو بە بەرپرسی کۆمیتەی خۆجێیی هەولێری لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستانی یەکگرتوو.
ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری کۆنگرەی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق لە ساڵی ١٩٥٩دا کاری کردووە، لە ساڵی ١٩٥٩ نوێنەری کۆنگرەی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق بووە لە بەغدا. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1959 لە بەردەم بینای ڕۆژنامەی خەبات لە هەولێر، بە بۆنەی چاکبوونەوەی فەریق عەبدولکەریم قاسم (1914-1963) و دەرچوون لە نەخۆشخانە دوای ڕزگاربوون لە هەوڵی تیرۆرکردنی پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی، بە ناوی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە وتارێکی پێشکەش کرد. لە ڕۆژانی ١٥-١٧ی ئابی ١٩٦٠ نوێنەرایەتی پارێزگاری هەولێر لە کۆنگرەی دووەمی یەکێتی مامۆستایانی کورد (کۆنگرەی دووەمی شەقڵاوە) کردووە. ساڵی ١٩٦٠ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەی پێنجەمی حیزبەوە وەک ئەندامی جێگرەوەی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. هه ڕوه ها له ساڵی 1960 وه ک سکرتێری لقی هه ولێری یه کێتی مامۆستایانی کوردستان بووه .
سەرچاوەکان:
1- عامەدا کوردانی: سەحی شێد، ئیمامی جەلال دێیدەری تەحمین لاهیە بی-کشکە-کیماری، بەهرەخیم، (سلێمانی – چاپخانە کەرەج – 2017گ)، ل.ل.40، 65.
2- سەعدی یوسف، یادی تێکۆشەر حەیدەر محەمەد ئەمین کاندیدی کۆمیتەی ناوەندیی حیزب، ڕۆژنامەی خەبات، زارەکی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 937، هەولێر، هەینی 13ی ئابی 1999، ل. 7.
3- شوان مەحمە مادییە من تەها خشناو، ئەمە ناوی نیوان ساکوانی (1958 - 1963)ە لە پێناو ئەوەی بیکات بە بەرهەمێکی بارۆدی. سیاسەتمەدار، (هولەر - چاپخانە - ٢٠١٢)، ژمارە ١. 186.
4- جەمال نەهباز، ناوەکەی، ناوەکەی، ناوەکەی، ناوەکەی، ناوەکەی، خۆشەویستەکەی، (سلێمان - شاڤان چاوان - 2017گ)، ل. 41، 417-418، 513.
5- مام جەهلال و خەبات لاهچی یەهۆهاهات و چین بو بێه ئێچەرگانی پارتی؟ ئەمە چی خراپە؟ Doohime 2002g، ژمارە 10. 5.
6- مام جەهلال کوڕی خەنگارە، خوەندکاران، بەهشی پینگام، گەڤەری خاک، شەقامی 14، کوڕی دووح، سولەیمانی، چاخخانە. بریکاری کارایی، 10 عابی 1998، LL 6، 8.
7- پڕۆفیسۆر حەیدەر محمد ئەمین لە دەستی ئەبەدیەتدایە، ڕۆژنامەی خەبات (خەبات)، دەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 413، ساڵی دووەم، بەغدا، دووشەممە، 23ی ڕێبەندانی 1961ی زاینی، ل. 2.
٨- یادی تێکۆشەر حەیدەر محەمەد ئەمین کاندیدی کۆمیتەی ناوەندیی حیزب، ڕۆژنامەی خەبات، زارەکی پارتی دیموکراتی کوردستان- یەکگرتوو، ژمارە ٩٣٧، هەولێر، هەینی ١٣ی ئابی ١٩٩٩، ل. 7.
9- سامان کهرام محمود، دامەزرێنەری قوتابیانی کوردستان 1953 - 1975، (خەرکوک – کوناکبیری و کوناکبیری). کەرکوک - 2010g)، LL 34، 58.
10- سیروان عوسمان، "پەیامی فارسی و کاروانیکی نەهپساوا"، (گرنگترین - چاپخانە - 2014)، ژ. 41.
11- سدیق جەهلیزادە، ناوی پێغەمبەر، خوای گەورە سەلامی بدات و سەلامی بدات. بارایهتی، پارتی دیموکراتی کوردستان - هەکارتوو، ئازاری ١٩٢٢، هاولەر، شێهما، ١٦ی نیسانی ١٩٩٤، ژ. 4.
12- عەبدولسەتار تاهر شەریف، مێژووی پارتی شۆڕشگێڕی کورد، چاپی دووەم، (بەغدا – بڵاوکراوەکانی الثوری - 1979 زاینی)، ل. 142.
13- عیرفان عەزیز عەزیز، شێوازی مرۆڤایەتی و سروشتی مرۆڤایەتی لە مێژووی قەتەبیانی کوردستاندا، (هۆڵ. واتای قەتابیانی کوردستان چییە - چاپخانە - 2012، ژمارە 18.
14- کیچی داوەیی مامۆستا حەیدەر محمد ئەمین، ڕیچ نوی، شەقامی 11، سەخیە هێخام، سیلێهیامانی، چاپخانە کامیران، شوباتی 1960، ژ. 100.
15- حیزبی دێموکرات، جۆرجیا، نۆڤی، جەمارات سی، سەکیحکام، سولەیمانی، چاپخانە کامەران، مەدرەسەی ئێرانی 1960، ژ. 56.
16- وەک وەڵامێک بۆ هەناسەبڕکێیەکەی، (سلێمانی - یەکێتی مامەیستیانی چاوی بە سولەیمانی کەوت) چاپخانە جەین - 1960g)، ژمارە 10. 109.
17- دیارییەکی بۆ تۆ هەیە، بۆ ئەوەی بتوانیت لەگەڵیدا ئاگادار بیت، وە تۆش کاریگەرێکی باشت دەبێت، هەر بەو شێوەیە. (ق.ک.) ئێجرگانی یەحکیت قوتابیانی کوردستان، بلۆکی ١٠٩، هولەر، چاپخانە، مەدرەسەی ئێرانی ٢٠١٢، ژ. 9.
18- مام جەلال، تێکۆشەرێکی خاوەن سیفەتی باش و سیفەتی مرۆڤایەتی و سیفەتی دەگمەن و ئەخلاقی بەرز، ڕۆژنامەی الیتحاد، ڕۆژنامەی ناوەندی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 384، ساڵی 8، سلێمانی، هەینی، 5ی ئابی 2000، ل. 3.
19- مام جەلال، بەبۆنەی 46 ساڵەی دامەزراندنی یەکێتی قوتابیانی کوردستان، ڕۆژنامەی الیتحاد، ڕۆژنامەی ناوەندی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 306، ساڵی 7، سلێمانی، هەینی، 19ی شوباتی 1999، ل. 5.
20- نەوی ئێهەندەمانی کینگەرهییی دووهمی ناوخچیی مامیستیانی کورد لەهی شەهقەڵاوە، گەڤەری هاتاو، شەقامی 184، س.5. هاهوتام، هێهولێر، چاپخانه ی کوردستان، چوارشاهما، ٣١، ١٩٦٠، ژ. 19.
21- بە بۆنەی وتارەکەی مامۆستایانی لە 15ی شوباتی 1960، 1960 کۆنفڕانسێکی سازکرد، ناوی دێهناغی کۆرد، شەقامی 19، سەخکیم، بەهگەدە، چاپخانە، مەهاباد، دووشەهمە، 22، 1960، ژمارە 10. 3.
22- نەهزاد فوئاد حەشید، ناوی “یاسای دیموکراسی کوردستان”ە، لە کتێبی (هۆلەر – 14).
