ژیاننامە

جەمیل تۆفیق حسێن بە جەمیل سور ناسراوە، لە ساڵی 1912 لە قەزای بامەڕنی سەر بە ئامادیە لە پارێزگای دۆهوک لە دایک بووە. لە ساڵی 1939 پەیوەندی بە پارتی هیواوە کردووە، پێش ئەوەی بچێتە یەکێتی سۆڤیەت لەگەڵ مریەم مستەفا تەها هاوسەرگیری کردووە، لەگەڵیاندا دوو کوڕ (عیزەت جەمیل، 1936) و (بێهزاد جەمیل، 1940) و کچێکیان (کولیزار جەمیل، 1942) بووە. دوای گەیشتن بە یەکێتی سۆڤیەت لەگەڵ زولفیە ئاغلیب سەفار هاوسەرگیری دەکات و لەگەڵیدا کوڕێک (عەبدوڵڵا جەمیل، ١٩٥٤) و دوو کچ (ئەسمەر جەمیل، ١٩٥٢) و (زولیخا جەمیل، ١٩٥٦) بووە. شەوی 4/5ی ئۆکتۆبەری ساڵی 1963 لە شەڕی جەبەل مەتین شەهید بوو.

لاپەڕەکانی خەبات

ساڵی 1945 پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کردووە، بەشداری لە هەموو شەڕەکاندا کردووە، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​لە 19ی ئابی 1945، بە فەرمانی دادگای سەربازیی عێراق، سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوڵاوەکانی دەستی بەسەردا گیراوە.

دوای پاشەکشەی شۆڕشی دووەمی بارزان لە ١١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٥ لەگەڵ مستەفا بارزانی و هاوەڵانی بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان پەڕینەوە و دوای دامەزراندنی کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد، لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦ لە چوارچێوەی هێزی بارزان بەرگری لە کۆمار کرد.

دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان، بەشداری شەڕەکانی نەغەدە و شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی کرد، هەروەها لە هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بوو، بەو پێیەی لە 19/4/1947 لە ڕێگەی (خاکورک و دەشتی بەرازگەرا) لە ڕێگەی زەوییەکانی باکووری کوردستانەوە بۆ شروان و... ناوچەکانی مازوری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمەڵگەیەکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر فێرکاری زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرت.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا لەگەڵ هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە بەکۆمەڵەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەکانی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر لە بەرامبەر حکومەتدا پشکی دەدا) کاریان دەکرد. دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو، یەکسەر بڕیاریدا کۆمیسیۆنێک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی کۆمیسیۆن ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی 14ی تەمووزی 1958 و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 25ی شوباتی 1959، بە پێی مادەکانی (3) و (7) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (10) و جێبەجێکردنی مادەی (11) بەپێی یاسای ژمارە (19) کە بۆ ساڵی 1959 هەموارکرایەوە، خرانە لێبوردنی گشتی.

کۆماری عێراق لە ساڵی ١٩٥٨ بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانیدا بە کەشتیی کرۆزیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕاوەتەوە بۆ کوردستان و لە سەرسەنگ نیشتەجێ دەبێت. لە ساڵی ١٩٦١ بەشداری لە... شۆڕشی ئەیلول پۆستی (سێرلەق - فەرماندەی کۆمپانیا)ی هەبووە، و بەرپرسی ناوخۆیی بووە بۆ سەبنە-بامەڕنی (دهۆک). لە ماوەی... شۆڕشی ئەیلول لە داستانی کلی زاویتا، کلی قەنتەرە، شەڕی سییارتیکا، سەرسانک و پاککردنەوەی بریکێر، شەوی 4/5ی تشرینی یەکەمی 1963 لە شەڕی چیای مەتین شەهید بوو.

سەرچاوەکان:

- حکومەتی سەرۆکی حکومەتی کوردستان، وەزارەتی پلان دانان، وەزارەتی دەرەوەی کوردستان، وەزارەتی خەزانیکا و دانشتوان، هۆلەر، 2009گ.

- حامید غەردی، ناوی وشەکە، ناوی کەسەکە، (هاولەر - ئەمە ناوی بنەماڵە و خەڵکی ئاراسە - چاخانی) وەزارەتی پیرۆ - ٢٠٠٤گ).

- حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕائی، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابووری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - 2016 زاینی).

- دانا ئادەمز شمیت، سەفەری تۆ بۆ ئێستا لە کوردستانی ئازاکانی، و ئەبوبەکر ساح ئیسماعیل، (داحیچ - ڕۆژی سەری ساڵ) لە ئوردن و مۆکریانی - چاپخانی خانی - ٢٠٠٨گ).

- گۆرانیبێژ و پێشمەرگە، جەمیل تۆفیق حسێن و بێرنیاس بی جەمیل گۆرانیبێژ و پێشمەرگە، حیزبی ئێرانی دیموکراسی کوردستان، هۆلەر، ١٥ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٨.

- عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دووانەی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر – چاپخانی، وەزارەتی دەرەوە و کڕین- ٢٠٠٢گ).

- عەبدوڵڵا حەمان مەلا حەبیب ئەبوبەکر، خێڵی بارزانەکەم، لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣١ تا ١٩٩١، ئەمڕۆ، (هۆلەر - سکرتێری وەزارەت) ڕوشانبێری - ٢٠٠١گ).

- کاروان محمد مەجید، بارزانییەکان لە مەهاباد و باچفییەت، جابیێکام، (سلێمانی - سعودیە - ٢٠١١گ).

- ئەمە چیرۆکی شەهیدی حەسەن میرخان، ٦٢ ساڵ لە زمانی بارزانییە، ئەمە ئەو شوێنەیە کە بارزانی لەسەر کۆمپیوتەرەکەت بوو، لێرەدایت (هۆلەر - فیدراسیۆنی ڕووسیا - ١٩٩٧).

- لەیث عەبدولمحسین جەواد ئەلزوبەیدی، شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - ١٩٧٩ی زایینی).

- مستەفا حسێن شەعبان، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، ئاداری 2925، هۆلەر، پینگ شیم، 16ی ئەیلولی 1999، ل4.

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و هاوسەرەکەی، و خەڵکی وڵات، ١٩٣١-١٩٥٨، (داهیک – چاپخانی خەبات - ١٩٩٨).

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و هاوسەرەکەی، و خەڵکی وەزارەتی دەرەوە، 1961-1975، بەرغی سەیم، بشکم، (هۆلەر - وەزارەتی دەرەوە). پێروواردا - 2004g).

- نەجەف قولی باسیان، بۆ مەهابادی خویناوییە و هیتا لیوارەکانی ئاراس، و. شەوکەت شێخ یەزدین، شەرەف، (پەرمام - خەڵکی حیزبی دێموکرات- ١٩٩٦).

- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.