ژیاننامە

لە ساڵی 1924 لە گوندی ئەرکوش کە سەر بە ناحیەی شیروان مەزینە لە قەزای مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر لەدایک بووە. لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و بڕوانامەی لە پەیمانگا لە یەکێتی سۆڤیەت وەرگرتووە. لە 24ی نیسانی ساڵی 1975 دامەزرا لە کارگەی فەرشی دەستی لە سیتاکان لە هەولێر. شارەزایی لە سێ زمانی کوردی، عەرەبی و ڕووسیدا هەبووە.

لاپەڕەکانی خەبات

پەیوەندیکردن جادر عەزیز حەمید لە ساڵی ١٩٤٣ دوای هەڵگیرسانی شۆڕش پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کردووە، لە هەموو شەڕەکاندا بەشداری کردووە. هەر لەبەر ئەم هۆکارە لە ١٩ی ئابی ١٩٤٥ بە فەرمانی دادگای سەربازیی سەربازی دەستی بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجووڵاوەکانیدا گیرا.

لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، دوای ئەو پاشەکشەیە شۆڕشی ئەیلول دووەم: لەگەڵ مستەفا بارزانی و هاوەڵانی پەڕینەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دوای دامەزراندنی کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦ لە چوارچێوەی هێزەکانی بارزانیدا بەرگری لە کۆمار کرد.

دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان، بەشداری شەڕەکانی نەغەدە و شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی کرد، هەروەها لە هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بوو، بەو پێیەی لە 19/4/1947 لە ڕێگەی (خاکورک و دەشتی بەرازگەرا) لە ڕێگەی زەوییەکانی باکووری کوردستانەوە بۆ شروان و... ناوچەکانی مازوری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمەڵگەیەکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر فێرکاری زمانی کوردییان لە بەشێک لە هاوڕێ خوێندەوارترەکانیان وەرگرت.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق، و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩دا، خۆی و هاوەڵەکانی بە پێی مادەکانی (٣) و (٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بەپێی یاسای ژمارە (١٩) کە بۆ ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، خرانە لێبوردنی گشتی.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕایەوە کوردستان.

لە ساڵی ١٩٦١ بەشداری لە... شۆڕشی ئەیلوللە 31ی تەمموزی ساڵی 1983 لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال دژی گەلی بارزانی لە لایەن حکومەتی عێراقەوە لە کۆمەڵگەی هەریر بێسەروشوێن کرا.

سەرچاوەکان:

- حامید غەهێردی، ناوی خودا، ناوی خودا، (هۆلەر - دێهزغای چاپ و ناوی ئاراس) - چاپخانە و هەزارەی ئێران - ٢٠٠٤گ).

- حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕائی، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابووری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - ٢٠١٦).

- کاری مزۆیری، جێنین ڕێش، ئاگواستین، ئێهنفال، و کیمێلکۆجی، چافی هێخام، (هۆلەر - مانارە چاپخانە - 2010g).

- کارێ مۆزۆیری، نەریتەکانی بارزانی، چابا حیکی، (حاجی هاشم چاپخانە - ٢٠١٣).

- شاهعبان عه لی شه عبان، ئه مه زانیارێکی سیاسی و ئێرانی، که سایه تی سیاسی، (هۆله ڕ - چاپخانه) ڕۆژههیات - 2013g).

- عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دوێلەکانی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر – چاپخانە، زەرات یاموزەش و پوروش - ٢٠٠٢گ).  

- عەبدوڵڵا حەمان مەهلا حەبیب حەبوبەکر، ئەندامێکی دیاری بنەماڵەکەم کە لە تشرینی دووەمی ١٩٣١- ١٩٩١ ژیاوە، وەک سەرکردە، (هۆلەر – چەپخانە و هەزارە ڕیشنابیری - ٢٠٠١گ).

- عەبدوڵڵا غەفور، مێژووی جوگرافیای هەواللی، (حەفول - بە ناوی ئەکادیمیای کوردی - نووسینگەی حاجی هاشم) - 2015g).

- کاروان محمد محمد محجد، بارزانی، پیشەی لە یەکێتی سۆڤیەتدا هەبووە، ناوی بنەماڵەکەی، (سلێمانی – چاخانە). هیندستان - 2011g).

- باشترین تێگەیشتنی لە شەهید حەسیە میرخان زاجچیکی، ٦٢ ساڵ لە زمانی بارزانی هەیە. ئەمە زمانی کۆمەڵگایە، ناوی خودایە (هۆلەر - چاپخانە، ڕیچانپەری - ١٩٩٧).

- لەیث عەبدولمحسین جەواد ئەلزوبەیدی، شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - ١٩٧٩ی زایینی).

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و هاوسەرەکەی، ڕزگاری خوازی کورد 1931-1958، (دەهێک - چاپخانە خەبات - 1998).

- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.