قۆناغی بەر لە پێکهێنانی بەرەی کوردستانی

دوای چەندین ساڵ لە شەڕی براکوژى و پێکدادانی خوێناوی، دۆخی سەختی گەلی کورد و سیاسەتی قڕکردنی بەعس کە لە شاڵاوەکانی ئەنفالدا گەیشتە لوتکە، ئەمە حزبەکانی ناچارکرد بیر لە یەکڕیزی بکەنەوە.

بیرۆکەی کارکردنی پێکەوەیی لە نێوان هێزە کوردستانییەکان و ئۆپۆزسیۆنی عێراقیدا، لە یەکەمین بەیاننامەى سەرکردایەتیى کاتیى شۆڕش(قیادە موەقەتە) کە بەناونیشانى (کوردستان گۆڕەپانى ڕاستەقینەى خەباتە) دەرچوو، تێیدا داواى هەماهەنگى و یەکدەستکردنى شۆڕش لە حزبە کوردستانییەکان کرا، دواى ئەمەش لە ڕێگەی بەیاننامەیەکەوە، لایەنەکانی بەرەی (جود) ئامادەیی خۆیان بۆ گفتوگۆ نیشان دا تا هەردوو بەرەکە (جود و بەرەی نیشتمانیی دیموکراتی) بکەن بە یەک بەرە (کاروان جوهر محمد، ٢٠١٩: ٣٠٤). ئەمە سەلمێنەرى ئەوەیە، پارتى دیموکراتى کوردستان و سەرکردایەتییەکەى هەر زوو لەوە تێگەیشتوون؛ کاریگەرترین هێزى کورد تەباییە، لەم سۆنگەیەشەوە لە کۆنگرەى نۆى حزبەکە و بەندى نۆیەم بڕیارى ئاشتبوونەوە و پێکهێنانى بەرەیەکى یەکگرتوو دەدەن؛ ''پتەوکردنى پەیوەندى دۆستایەتى و هاوکارى نێوان پارتیمان و هەموو پارتى و ڕێکخراوەکانى عێراق کە بڕوایان بە عەدالەتى مەسەلەى کورد هەیە و پاڵپشتى دەکەن و بەهێزکردنى هاوخەباتى نێوان پارتیمان و گشت پارتى و ڕێکخراوە دیموکراتییەکان لە هەموو بەشەکانى کوردستاندا، هەروەها پتەوکردنى پەیوەندى دۆستایەتى لەگەڵ هەموو پارتى و ڕێکخراوە دیموکراتى و پێشکەوتنخوازەکانى هەموو گۆشەیەکى جیهان'' (مێژووى پارتى دیموکراتى کوردستان-ب١، ٢٠٢١: ٣٨٥)

هەوڵە فەرمییەکانى ڕێکخستنەوەى نێوماڵى کورد بە هەنگاوەکانی ئیدریس بارزانی (بەرپرسی پێوەندییە گشتییەکانی پ.د.ک) بۆ ئاشتبوونەوەی گشتی دەستی پێ کرد (کاروان جوهر محمد، ٢٠١٩: ٣٠٢؛ مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢١٥). لە ڕۆژی ١٨ی تەمووزی ١٩٨٧، کۆبوونەوەیەکی فراوان بە ئامادەبوونی شاندەکانی (پارتی، یەکێتی، حزبی سۆشیالیست، و پاسۆک) کە پێکهاتبوون لە: (د. فوئاد مەعسووم، ڕەسوڵ مامەند، سامی عەبدولڕەحمان، و مولازم کەریم) بەڕێوەچوو و بڕیاری داڕشتنی ڕەشنووسی بەیاننامەی کۆتایی درا، کە لە ٣٠ی تەمووزی ١٩٨٧ بڵاوکرایەوە (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢١٦). لەکۆتاییدا، لە ١ی ئایاری ١٩٨٨ بە فەرمی دامەزراندنی بەرەی کوردستانی ڕاگەیێنرا و لە ٧-٩ی ئایاری ١٩٨٨ بەیانی لەدایکبوونی بڵاوکرایەوە (عەبدوڵا ئاگرین، کۆنووس: ٩).

پێکهاتە و شێوازی بڕیاردان لە بەرەى کوردستانى

بەرەی کوردستانی لە حەوت حزبی سەرەکیی ئەو سەردەمە پێکهاتبوو (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢١٨):

 1. پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک)

 2. یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (ی.ن.ک)

 3. حزبی شیوعیی عێراقی (حشع - هەرێمی کوردستان)

 4. حزبی سۆشیالیستی کوردستان (حسک)

 5. پارتی سۆشیالیستی کورد (پاسۆک)

 6. پارتی گەلی دیموکراتی کوردستان

 7. حزبی زەحمەتکێشانی کوردستان

بنەما و ڕێکارەکانى کارکردنى حزبە بەشدارەکان لە بەرەى کوردستانى بەمشێوەیە بوو کە لە بڕگەى سێیەمى پەیڕەوى ناوخۆى بەرەدا هاتووە:

1. ئەندامانى بەرەى کوردستانى پابەندى میساقى بەرە و پەیڕەوى ناوخۆى دەبن و هیچ ئەندامێکى هیچ چالاکییەک ئەنجام نادا کە پێچەوانەى پەیڕەو بێ یان هەڵوێستەکەى لاوازبکا و هەموویان لەپێناو بەهێزکردنى و هەژموونەکەى تێدەکۆشن.
2. پەیوەندییە هاوپەیمانییەکەى نێوان ئەندامەکانى لەسەر بنەماى هاوئاهەنگى و ڕێزگرتنى دوولایەنە لە سەربەخۆیى ڕێکخراوەیى و ئایدۆلۆجى و سیاسى بۆ هەر ئەندامێکى و گرێنتى بە ئازادى کارکردن لە تەواوى کوردستانى عێراق بەوەى کە لەگەڵ میساقى بەرە ناکۆک نییە.
3. هەر لایەنێکى بەرەى کوردستانى مافى ئەوەى هەیە پەیوەندیى دوولایەنە لەگەڵ هەر لایەنێکى دیکەى نیشتمانى گرێ بدا، بەمەرجێک دژ نەبێ لەگەڵ ئامانجەکانى بەرە.
4. بڕیارەکانى بەرە بە کۆى دەنگى ئەندامانى پەسند دەکرێن.
5. ئەو جیاوازییانەى دەکەوێتە نێوان ئەندامانى بەرە، لەڕێى لۆجیکى بەیەکەوە بوون و هاوپەیمانى و گفتوگۆى دیموکراتى بنیاتنەر لە دەستەکانى سەرکردایەتى چارەسەردەکرێن. (الجبهە الکردستانیە العراقیة،١٩٨٨: ١٢)

وێڕاى ئەم خاڵە تۆکمە و ڕوونانە؛ بەرە نەبووە دەزگایەک کە توانا دارایی، سەربازی و میدیاییەکان یەک بخات، بەڵکو زیاتر دەزگایەک بوو بۆ گۆڕینەوەی بیروڕا و هاوئاهەنگی (نەوشیروان مستەفا، ٢٠٠٩: ١١١). هۆکاری ئەم دامەزراوەیی نەبوونە بۆ دوو خاڵ دەگەڕێتەوە:

 سیستمی ڤیتۆ و کۆدەنگی: سەرجەم بڕیارەکان پێویستیان بە کۆدەنگی هەبوو؛ ئەگەر حزبێک ڤیتۆی بەکاربهێنایە، دەیتوانی بڕیارەکە پەک بخات (نەوشیروان مستەفا، ٢٠٠٩: ١١٢). ئەم سیستمە ئەگەرچی بۆ ڕێگریکردن بوو لە تاکڕەوی و ترسی حزبە بچووکەکان لە قوتدانیان لەلایەن هێزە گەورەکانەوە، بەڵام لە هەمانکاتدا پرۆسەی بڕیاردانی خاو و ئیفلیج دەکرد.

 پاراستنی ناسنامەی حزبی: حزبەکان ئامادەنەبوون هێزی پێشمەرگە یان سەرچاوە داراییەکانیان ڕادەستى سەرکردایەتییەکی باڵای سەروو-حزبی بکەن. بەرە لە ڕاستیدا کۆنفیدراسیۆنێکی کاتی بوو بۆ بەڕێکردنی قۆناغی قەیران، نەک قەوارەیەکی یەکگرتوو.

ئەمەى سەرەوە ڕاستییەکە و نکۆڵى لێناکرێ، چونکە لە سەردەمى بەرەشدا هەموو حزبەکان هێزى چەکدار و دارایی تایبەتى خۆیان هەبوو، بەڵام ئەمە هیچ لە بایەخى بەرە کەمناکاتەوە، چونکە بە پێکهێنانى بەرەى کوردستانى، کورد توانیبووى لە قۆناغى شەڕ و یەکدى سڕینەوە، پێ بنێتە قۆناغى کۆدەنگى و بەیەکەوە کارکردن.

بۆ ڕێکخستنی سەرکردایەتیى بەرەى کوردستانى؛ لەسەر پێشنیازی عەزیز محەمەد (سکرتێری حزبی شیوعی)، مۆدێلی سەرۆکایەتیی هاوبەش پەیڕەوکرا: مەسعود بارزانی بووە بەرپرسی کاروباری بەرە لە ناوخۆی کوردستان، جەلال تاڵەبانی بووە بەرپرسی کاروباری بەرە لە دەرەوەی وڵات (نەوشیروان مستەفا, ٢٠٠٩: ١٠). ئەم دابەشکارییە لە کۆبوونەوەی ١١ی ئەیلوولی ١٩٨٨ لە دیمەشق جێگیرتر کرا؛ بڕیاردرا جەلال تاڵەبانی بکرێتە بەرپرسی نووسینگەی دیمەشق و مۆریشی هەبێت، هاوڕێ لەگەڵ د. مەحموود عوسمان بۆ پێوەندییە عەرەبی و ئیسلامییەکان، و کەریم ئەحمەد بۆ ئەورووپای ڕۆژهەڵات (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢٢١). ئەم دابەشکارییە جێبەجێکراوە؛ بەجۆرێک کاتێک کورد بانگهێشتى فەرەنسا دەکرێن، جەلال تاڵەبانى سەرۆکایەتى لێژنەکە دەکا و کاتێکیش بەرەى کوردستانى بڕیارى ڕاپەڕین دەدا، سەرۆک مەسعود بارزانى سەرۆکایەتى هێزى پێشمەرگە و هەنگاو و قۆناغەکانى ئازادکردنى کوردستان دەکا.

هەروەها بەرەى کوردستانى لە چەند دامەرزاوەیەک پێکهاتبوو:

1. سەرکردایەتیى سیاسى.
2. مەکتەبى جێبەجێکردن.
3. ئەنجوومەنى نیشتمانیى کوردستان.
4. دەزگاى پەیوەندییە گشتییەکان.
5. دەزگاى ڕاگەیاندن.
6. دەزگاى کاروبارى کارگێڕە و کۆمەڵایەتى و دادگا.
7. دەزگاى کاروبارى ئایینى.
8. دەزگاى ئابوورى.
9. دەزگاى ڕێکخراوە پیشەیى و دیموکراتییەکان. (الجبهة الکردستانیة العراقیة، ١٩٨٨: ١٢-١٤) چ٢                                                                                                                                                                                                                                                                

چالاکییەکانى بەرەى کوردستانى

بەرەی کوردستانی لە چەندین بواری جیاوازدا هەنگاوی نا:

• ڕاگەیاندن: ڕۆژنامەیەکی فەرمی بەناوی (بەرەی کوردستانی) دەرکرد (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢١٨).
• بواری مرۆیی: لە ساڵی ١٩٨٨دا، بە ئاگاداری و تەوجیهی لایەنەکانی بەرە (بەتایبەت پارتی و یەکێتی)، بیرۆکەی دروستکردنی کۆمەڵەی فریاکەوتنی کوردستان (KRA) لە تاران جووڵێنرا، بە مەبەستی پێوەندیکردن بە ڕێکخراوە جیهانییەکان، خاچی سوور و مانگی سوور بۆ یارمەتیدانی لێشاوی ئاوارەکان (عبدالرحمن على کوردە، ٢٠١٨: ٤٣).
• دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی: لە مەی ١٩٨٨دا، بەرە یادداشتێکی ئاراستەی لوتکەی مۆسکۆ لە نێوان (گۆرباچۆڤ - ڕەیگان) کرد و تێیدا داوای ڕاگرتنی تەعریب، ڕاگواستن و پاکتاوی نەتەوەیی کرا (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢١٨). هەروەها لە ئەیلوولی ١٩٩٠دا، شاندێکی بەرە (جەلال تاڵەبانی، موحسین دزەیی، سامی عەبدولڕەحمان، د. مەحموود عوسمان) لەسەر بانگهێشتی فەرمی حکوومەتی فەرەنسا سەردانی پاریسیان کرد (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢٢٣).
• بێجگە لەمانە، مەسعود بارزانی سەرۆک ڕۆڵی بەرە لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی کارەساتی ئەنفال بەرز دەنرخێنێت و دەڵێت: ''ئەگەر بەرەى کوردستانى نەبوایە کارەساتى ساڵى ١٩٨٨ لە هى ساڵى ١٩٧٥ گەورەتر بوو. بوونی بەرە کاریگەرییەکانى ئەم کارەساتەى تا ڕادەیەکى بەرچاو کەمکردەوە'' (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢٢٤).

بەرەى کوردستانى و دانوستانەکانی ساڵی ١٩٩١

لە پایزی ساڵی ١٩٩١، دوای شکستی عێراق لە شەڕی کەنداو و ڕووداوەکانی ڕاپەڕین، حکوومەتی عێراق پەیامێکی نووسراوی لەلایەن سەدام حوسێنەوە ئاراستەی بارزانی و تاڵەبانی کرد (نەوشیروان مستەفا، ٢٠٠٩: ٨). مەسعود بارزانی لە نامەیەکدا ئامادەیی بەرەی بۆ ڕاگرتنی شەڕ و گفتوگۆ دەربڕی (نەوشیروان مستەفا، ٢٠٠٩: ١٢). بەرە بە ئومێدی چارەسەر چووە ناو گفتوگۆکەوە، هەرچەندە متمانەی بە بەعس نەبوو و دەسەڵاتی بەغداش ڕشت نەبوو، بەڵکو تەنها دەیویست دۆخەکە هێور بکاتەوە (الشيخ عطا الطالباني، ٢٠٠٠: ٣-٤). هەروەها بابەتە سەرەکییەکانی دانوستانى بەرەى کوردستانى و حکومەتى عێراق بریتى بوون لەمە (الشيخ عطا الطالباني، ٢٠٠٠: ٦):

 * تەتبیع (ئاساییکردنەوەی دۆخەکە).

 * دەستنیشانکردنی ناوچەی حوکمی زاتی و فراوانکردنی بە گەڕاندنەوەی ئەو ناوچانەی زۆرینەی دانیشتووانیان کوردن.

 * دیاریکردنی چارەنووسی ئەنفالکراوان.

 * نۆژەنکردنەوەی گوندە خاپوورکراوەکان، قەرەبووکردنەوە و گەڕانەوەی جووتیارە دەرکراوەکان لە کۆمەڵگە زۆرەملێکانەوە بۆ گوندەکانیان.

 * وەستاندنی پرۆسەی تەعریب، گەڕاندنەوەی عەرەبە هاوردەکان بۆ شوێنی خۆیان و گەڕانەوەی کوردەکان.

ئەم پێنج خاڵە گشتگیرە بەرهەمى یەکگرتوویى و یەکئاڕاستەیى هێزە سیاسیەکانى کوردستان بوون کە زۆربەى زۆرى داواکارییە نەتەوەییەکانى خەڵکى کوردستانى تێدابوو، ئەمە بێجگە لەوەى چوونى کورد بە یەکانگیرى بۆ بەغدا، هێز و ئیرادەى بەخشیبووە شاندى دانوستانکارى بەرەى کوردستانى.

لە بەغدا؛ پرۆسەی گفتوگۆکان بە دوو قۆناغی جیاوازی عەقڵییەتی سیاسیدا تێپەڕی (نەوشیروان مستەفا، ٢٠٠٩: ١١٣):

 1. گەڕى یەکەم (شاند بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی): شاندەکە چوونە بەغدا بەبێ ئەوەی هیچ پڕۆژە یان بەڵگەیەکی نووسراوی ئامادەکراویان لەلایەن بەرەوە پێ بێت کە هێڵە سوورەکان و سنووری داواکارییەکانی دیاری کردبێت، بەڵکو تەنها بیروبۆچوونی گشتی خۆیان باس کردبوو.

 2. گەڕی دووەم (شاند بە سەرۆکایەتی مەسعود بارزانی): لەم گەشتەدا کورد لە عەقڵییەتی دروشمەوە چووە سەر عەقڵییەتی ''دەوڵەتداری و دامەزراوەیی''. شاندەکە پڕۆژەکانی بەرەی بە نووسراو بردبوو و دیاربوو لەسەر چی گفتوگۆ دەکەن (نەوشیروان مستەفا، ٢٠٠٩: ١١٣)، ئەمەش ڕێگەی لە بەعس گرت کە بە بەڵێنی گشتی کات بکوژێت.

کۆتایی بەرەى کوردستانى

بەرەی کوردستانی لە ڕووی کردارییەوە ئەندازیاری سەرەکیی ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ بوو. لایەنەکانی ناو بەرە لە ڕێگەی شانە چەکدارەکان و ڕێکخستنە نهێنییەکانی ناو شارەکانەوە، جەماوەریان دژ بە بەعس ڕێکخست. دوای کشانەوەی یەک لایەنەی ئیداری و خزمەتگوزارییەکانی حکومەتی عێراق لە ناوچەکانی کوردستان لە کۆتایی ساڵی ١٩٩١، بۆشاییەکی گەورەی دەسەڵات دروستبوو. لێرەدا بەرەی کوردستانی ئەرکی بەڕێوەبردنی ناوچەکەی گرتە ئەستۆ.

بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتی سیاسی و کۆتاییهێنان بە قۆناغی بەرەیی، بەرەی کوردستانی بڕیاری ئەنجامدانی یەکەمین هەڵبژاردنی گشتی دا لە ١٩ی ئایاری ١٩٩٢، کە بووە هۆی دامەزراندنی پەرلەمان و حکوومەتی هەرێمی کوردستان (مەسعود بارزانی، ٢٠٢١: ٢١٨). ئەم هەنگاوە، دانپێدانان بوو بەوەی مۆدێلی بەرە و سیستمی کۆدەنگیی حزبی ئیتر ناتوانێت کۆمەڵگا بەڕێوە ببات؛ وڵات پێویستی بە دامەزراوەی یاسایی  هەبوو، بەڵام کێشە ستراتیژییەکە لێرەدا بوو: هەڵبژاردنی ١٩٩٢ نەبووە هۆی سڕینەوەی عەقڵییەتی بەرە، بەڵکو سیستمی کۆدەنگیی حزبی گۆڕی بۆ سیستمی ''پەنجا بە پەنجا'' لە نێوان پارتی و یەکێتی، ئەمەش دواتر زەمینەی بۆ شەڕی ناوخۆی ساڵی ١٩٩٤ خۆش کرد.

هەرچۆنێک بێ؛ سەردەمى بەرەی کوردستانی وەک قۆناغێکی گرنگی گواستنەوە لە خەباتی چەکداریی شاخەوە بۆ کاری دامەزراوەیی شار لە مێژووی هاوچەرخی کوردا دەمێنێتەوە، کە گەورەترین دەستکەوتی پاراستنی گەلی کورد بوو لە مەترسی سڕینەوەی یەکجاری و دروستکردنى پەرلەمان و حکومەتى هەرێمى کوردستان.

سەرچاوەکان

• دەستەى ئینسکلۆپیدیاى (پ.د.ک)، مێژووى پارتى دیموکراتى کوردستان، بەرگى یەکەم، چاپى یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، ٢٠٢١.
• الجبهة الكردستانية العراقية، الميثاق والنظام الداخلي للجبهة الكردستانية العراقية، 1988
• الشيخ عطا الطالباني، عندما تتكلم الارقام، الطبعة الاولى، سلسلة مطبوعات وزارة الثقافة، ٢٠٠٠.
• عبدالرحمن على کوردە، کۆمەڵەى فریاکەوتنى کوردستان، چاپى یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، ٢٠١٨.
• کاروان جوهر محمد، ئیدریس بارزانى، چاپخانەى هێڤى، هەولێر، ٢٠١٩.
• مەسعود بارزانى، بارزانى و بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى چوارەم، بەشى دووەم، ٢٠٢١.
• نەوشیروان مستەفا، مفاوەزاتى بەرەى کوردستانى - بەعس (١٩٩١)، چاپى یەکەم، سلێمانى، ٢٠٠٩.
• عەبدوڵا ئاگرین، چەپکێک لە کۆنووسى بەرەی کوردستانی.