سال ١٩٥٥ جلال طالبانی به عنوان نماینده (اتحادیه جوانان دموکرات کردستان) به همراه سازمان (جوانان دموکرات عراق) وابسته به حزب کمونیست عراق، در کنگره جهانی جوانان در ورشو پایتخت لهستان شرکت کرد، سپس به عنوان نماینده (اتحادیه جوانان دموکرات کردستان) پس از دعوت به پکن پایتخت کشور چین رفت، به منظور شرکت در جشنواره‌ای برای جوانان. جلال طالبانی در مسیر بازگشت از طریق اتحاد جماهیر شوروی، در مسکو پایتخت توانست دو بار از طریق تلفن با رئیس مصطفی بارزانی تماس بگیرد و در مورد حزب از وی مشورت بگیرد، پیشتر نیز بارزانی از سوی جلال طالبانی با نامه‌ای از مشکلات و وضعیت حزب مطلع شده بود، در این تماس‌ها رئیس بارزانی درخواست کرد، به مشکلات میان حمزه عبدالله و ابراهیم احمد پایان داده شود و متحد شوند.
بنا به درخواست رئیس مصطفی بارزانی، چندین دیدار میان حمزه عبدالله و ابراهیم احمد، به منظور اتحاد و کنار گذاشتن اختلافات سازماندهی شد، در نهایت بیانیه‌ای از سوی (جبهه پیشرو حزب دموکرات کرد) که حمزه عبدالله سرپرستی آن را بر عهده داشت، به منظور انحلال خود و بازگشت به صفوف حزب منتشر شد.
پس از بازگشت شاخه حمزه عبدالله به داخل حزب، در اوایل سال ١٩٥٦، دسته‌ای از کرد‌های مارکسیست عضو حزب کمونیست عراق، پس از انجام چندین گفتگو، با قید شرط به صفوف حزب پیوستند، با بازگشت شاخه حمزه عبدالله و پیوستن دسته‌ای از اعضای کرد حزب کمونیست عراق که برجسته‌ترین آنان نژاد احمد عزیز و خسرو توفیق فتح‌الله بودند، در جلسه کمیته مرکزی نام حزب از (حزب دموکرات کردستان – عراق) به (حزب دموکرات متحد کردستان – عراق) تغییر یافت و رهبری جدیدی برای حزب تعیین شد، البته این تغییرات بر خلاف اساسنامه داخلی حزب بودند و می‌بایست در کنگره یا کنفرانس عمومی درباره آن‌ها تصمیم‌گیری می‌شد.
کمیته مرکزی جدید متشکل بودند از:
- ابراهیم احمد، دبیرکل
- حمزه عبدالله
- علی عبدالله
- نوری احمد طه
- عمر مصطفی
- جلال طالبانی
- حبیب محمد کریم
- نژاد احمد عزیز
- خسرو توفیق فتح‌الله
سپس دفتر سیاسی نیز از چهار عضو تشکیل شد که عبارت بودند از ابراهیم احمد، عمر مصطفی، حمزه عبدالله و جلال طالبانی.
در نتیجه این اتحاد، تغییراتی در نام ارگان‌های حزب نیز ایجاد شد و ارگان حزب با نام (خبات کردستان) چاپ و منتشر شد.
بلافاصله پس از این تغییرات، سال ١٩٥٧، رهبری شاخه کردستان حزب کمونیست عراق که عبارت بودند از صالح حیدری، حمید عثمان و کمال فواد به این باور رسیدند که کردها باید همگی در یک حزب جمع شوند، بدین منظور شاخه حزب کمونیست کردستان خود را منحل کردند و به صفوف حزب دموکرات متحد کردستان – عراق پیوستند، بدین ترتیب بار دیگر تغییراتی در رهبری حزب ایجاد شد و صالح حیدری و حمید عثمان به اعضای کمیته مرکزی اضافه شدند، دفتر سیاسی نیز تشکیل شد که عبارت بودند از ابراهیم احمد، صالح حیدری، حمزه عبدالله، حمید عثمان و جلال طالبانی.
پس از انقلاب ١٤ ژوئیه ١٩٥٨، به سلطه پادشاهی (ملکی) در عراق پایان داده شد و نظام جمهوری جایگزین آن شد، با این کار جمهوری عراق به سوی مرحله‌ای نو گام برداشت و تغییرات چشمگیر بسیاری پدید آمد، جمهوری عراق در ٢٤ مارس ١٩٥٩ از پیمان بغداد و سپس در ٣٠ مه ١٩٥٩ از توافقنامه (آنگلو - عراق) خارج شد. در ٤ آوریل ١٩٥٩ آخرین یگان‌های نظامی ارتش بریتانیا از خاک عراق خارج شدند و در اوایل ماه ژوئن، جمهوری عراق از واحد پولی پوند استرلینگ خارج شد.
انقلاب ١٤ ژوئیه و تغییرات پس از انقلاب، فضای مناسبی را برای سازماندهی‌های مخفی پدید آورد، حزب از نو شروع به سازماندهی مجدد ساختار سازمان‌های توده‌ای و صنفی کرد، همزمان بازگشت رئیس مصطفی بارزانی و یارانش از اتحاد جماهیر شوروی در ٦ اکتبر ١٩٥٨، تأثیر بزرگی بر خروش توده‌ها و پیوستن به حزب داشت.
سلطه کمونیست‌ها در دوران عبدالکریم قاسم، تأثیری بر حزب گذاشته بود و پی در پی حزب را به سوی انشعاب می‌برد، به ویژه از طریق آن کادرهای حزب کمونیست، که در دوره‌های پیشین به صفوف حزب پیوسته بودند، پیوستن کمونیست‌ها به حزب و تأثیرشان بر حمزه عبدالله، توانستند در مدت زمان کوتاهی کنترل حزب را به دست گیرند. در گام نخست، ابراهیم احمدی دبیر به اتهام راست‌روی برکنار شد و حمزه عبدالله جایگزین او به عنوان دبیر حزب شد، جلال طالبانی نیز که عضو دفتر سیاسی بود، با همین بهانه تعلیق شد. ارتباطی پنهانی نیز میان دفتر سیاسی و حزب کمونیست ایجاد شد، پارتی به یکی از شاخه‌های حزب کمونیست تبدیل شده بود، این پشتیبانی و جانبداری از حزب کمونیست کم‌کم به سوی پایگاه‌ها و اعضای حزب نیز سرایت می‌کرد، در مورد این وضعیت از سوی تشکیلات و اعضای حزب شکایات بسیاری به دست رئیس مصطفی بارزانی می‌رسید و از او خواسته می‌شد که برای پایان دادن به مشکلات در برگزاری کنگره تسریع شود، در مقابل، دفتر سیاسی پیوسته مانع‌تراشی می‌کرد و تلاش داشت آن را به تأخیر بیندازد.
برگزاری کنگرهبه منظور پایان دادن به مشکلات و ریشه‌کن کردن آن‌ها، رئیس مصطفی بارزانی، خواستار تشکیل جلسه کمیته مرکزی پارتی شد. در ٣٠ ژوئن ١٩٥٩ تمامی اعضای کمیته مرکزی پارتی، بدون حضور دبیر حزب و دفتر سیاسی در خانه رئیس مصطفی بارزانی در شهر بغداد گرد هم آمدند، پس از برگزاری نشست، از سوی کمیته مرکزی تصمیم به تعلیق دبیر حزب حمزه عبدالله و هر یک از خسرو توفیق فتح‌الله، نژاد احمد، صالح رشدی طاهر، حمید عثمان و صالح حیدری گرفته شد، همچنین تصمیم گرفته شد مقدمات برگزاری کنگره چهارم پارتی فراهم شود، برای این منظور کمیته‌ای برای آماده‌سازی کنگره تشکیل شد.
پس از آمادگی کامل، کنگره از ٤ تا ٧ اکتبر ١٩٥٩، با حضور ١٢٠ نماینده در خانه کاک زیاد کویه، در شهر بغداد، در فضایی آرام و صلح‌آمیز به صورت علنی برگزار شد. در این کنگره برنامه و اساسنامه‌ای داخلی جدید تصویب شد و شماری تصمیمات اتخاذ گردید که مهم‌ترین آن‌ها به شرح زیر بود:
- سران فرقه‌گرا از صفوف حزب اخراج شدند.
- پارتی به مسیر بنیادین ملی بازگردانده شد و به جای پذیرش مارکسیسم، به بهره‌گیری از آن تغییر یافت.
- نام پارتی به حزب دموکرات کردستان - عراق تغییر یافت.
- برای نخستین بار تصمیم به تشکیل کمیته نظارت و بازرسی عالی گرفته شد.
رئیس مصطفی بارزانی برای بار نخست در کنگره پارتی شرکت کرد و با حضور خود به عنوان رئیس پارتی انتخاب شد، در پایان نیز با رای نمایندگان کنگره رهبری جدید انتخاب شد که عبارت بودند از:
- مصطفی بارزانی، رئیس
- ابراهیم احمد، دبیر
- نوری شاویس
- علی عبدالله
- عمر مصطفی
- جلال بگ شوانی (ماموستا جلال عبدالرحمن امین)
- احمد آمدی (احمد عبدالله محمد)
- عونی یوسف
- سید عزیز شمزینی (عزیز عبدالله عبدالقادر)
- نوری احمد طه
- دکتر مراد عزیز(مراد رزم‌آور)
- ملا ماتور (عبدالله اسماعیل احمد)
- جلال طالبانی
همچنین نعمان عیسی به عنوان عضو علی‌البدل کمیته مرکزی انتخاب شد.
کمیته نظارت و بازرسی عالی برای نخستین بار تشکیل شد، کمیته متشکل از پنج عضو بود و عبارت بودند از شمس‌الدین مفتی، حبیب محمد کریم، علی عسکری، یدالله فیلی و ذکیه اسماعیل حقی میرزا.
در این کنگره هر یک از حمزه عبدالله، حمید عثمان، صالح حیدری، نژاد احمد عزیز آغا، خسرو توفیق فتح‌الله، حمه کریم فتح‌الله و صالح رشدی، به همراه طرفدارانشان از صفوف حزب اخراج شدند.
منابع:- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد، ١٩٥٨-١٩٦١، جلد دوم، (٢٠١٢).
- نامه جلال طالبانی به رفیق پیشوا مصطفی بارزانی، (٣٠/٧/١٩٥٧)، مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد، ١٩٣١-١٩٥٨، جلد اول، (اربیل ـ چاپخانه وزارت آموزش و پرورش ـ ٢٠٠٤م)، سند شماره ٨.
- حبیب محمد کریم، تاریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ مطبعة خه‌بات ـ ١٩٩٨م).
- علی عبدالله، تاریخ حزب دموکرات کردستان - عراق تا برگزاری کنگره سوم، (مکان نامشخص ـ ١٩٦٨م).
- صلاح رشید، مام جلال دیدار عمر از جوانی تا کاخ جمهوری، (سلیمانیه – چاپخانه کاردو – ٢٠١٧).
- دکتر شیرکو فتح‌الله عمر، حزب دموکرات کردستان و جنبش رهایی‌بخش ملی کرد ١٩٤٦ – ١٩٥٧، ترجمه سواره قلادزه‌ای، (چاپخانه شهید آزاد هورامی - ٢٠١٣).
- تاریخ حزب دموکرات کردستان، کنگره و کنفرانس (برنامه و اساسنامه)، هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان، جلد اول، (اربیل- چاپخانه روکسانا- ٢٠٢١).