در ١٦ سپتامبر ١٩٤٣ جمعیت احیای کرد (ژ ک) در شرق کردستان تاسیس شد، سپس در ١٦ اوت ١٩٤٥ نام آن به حزب دموکرات کردستان ایران تغییر یافت، این حزب توانست با پشتیبانی اتحاد جماهیر شوروی در ٢٢ ژانویه ١٩٤٦ جمهوری کردستان (مهاباد) را در بخشی از خاک شرق کردستان به ریاست قاضی محمد تاسیس کند، همزمان در جنوب کردستان در ١٥ ژانویه ١٩٤٥ کمیته آزادی به ریاست ژنرال مصطفی بارزانی تاسیس شد.
پس از شکست قیام دوم بارزان در سال ١٩٤٥، ژنرال مصطفی بارزانی فرمانده کل قیام، با رایزنی با کمیته آزادی و فرماندهان جبهه‌های جنگ، پس از ارتباط با رهبران کرد شرق کردستان و مسئولان شوروی، با تمامی نیروهایش تصمیم به عقب‌نشینی به سوی کردستان ایران گرفت و پس از چندین نبرد و درگیری سرانجام در ١١ اکتبر ١٩٤٥ از طریق کیله‌شین-مرگه‌ور وارد خاک شرق کردستان شدند، پس از اعلام جمهوری کردستان در مهاباد، علی‌رغم سختی شرایطشان، نیروی ژنرال مصطفی بارزانی با تمام توان به جمهوری پیوست.
تصمیم تاسیسشرایط کردستان ایران با تحولات مساعدش، فکر کمیته آزادی را در مورد سرنوشت جنبش کردی در جنوب کردستان راحت نکرد، به‌ویژه تجربه تاسیس حزب دموکرات کردستان ایران و تجربیاتی که از قیام دوم بارزان به دست آمده بود نشان داد که این مرحله نیازمند تاسیس حزبی در کردستان عراق مشابه حزب دموکرات کردستان ایران است، بنابراین پس از بررسی و تحلیل عمیق شرایط منطقه، مصطفی بارزانی به همراه دوستان، افسران و اعضای کمیته آزادی تصمیم به تاسیس حزبی در کردستان عراق گرفتند، به‌گونه‌ای که با آرزوها و اهداف ملت کردستان همخوانی داشته باشد.
بنیاد تشکیل حزب دموکرات کرد در اولین جلسه توسط مصطفی بارزانی به همراه هر یک از وکیل حمزه عبدالله، سروان میرحاج احمد طاهر، سرهنگ ستاد عزت عبدالعزیز، سروان مصطفی خوشناو، سروان خیرالله عبدالکریم، سروان محمد محمود قدسی و ستوان نوری احمد طه گذاشته شد، همین افراد بعدها هیئت موسس نامیده شدند، در همان جلسه تلاش شد تا اولین برنامه و اساسنامه داخلی حزب تثبیت گردد.
به دلیل مرحله حساسی که جمهوری کردستان از آن می‌گذشت، برای اینکه از سوی کشورهای منطقه خطری متوجه آن نشود، مصطفی بارزانی و دوستانش تصمیم گرفتند تاسیس حزب و فعالیت‌های آن مستقیماً به جنوب کردستان منتقل شود، برای همین منظور تصمیم گرفته شد حمزه عبدالله با اختیارات کامل و با چند توصیه به منظور جلسه با مقامات حزب شورش، رزگاری و شاخه دموکرات در سلیمانیه، به جنوب کردستان فرستاده شود.
توصیه‌ها عبارت بودند از:
- فعلاً هیچ تغییری در برنامه و اساسنامه داخلی حزب صورت نگیرد.
- شیخ لطیف حفیظ پسر شیخ محمود حفیظ به عنوان معاون اول رئیس تعیین شود.
- محمد کاکه زیادی کویه به عنوان معاون دوم تعیین شود.
- برای اینکه بهانه‌ای به دست امپریالیسم داده نشود، تا زمانی که حزب پایه‌های خود را مستحکم می‌کند فشار زیادی بر منافع بریتانیا وارد نشود، این جدای از آن است که امپریالیسم بریتانیا پیر شده و بهتر است جای خالی آن توسط یک قدرت ملی پر شود، نه اینکه به دست امپریالیسم جدیدی مانند آمریکا بیفتد.
در اواخر بهار سال ١٩٤٦ حمزه عبدالله به جنوب کردستان بازگشت و با حزب و شخصیتهای شناخته‌شده ارتباط برقرار کرد، رهبری هر دو حزب شورش و رزگاری تصمیم گرفتند احزاب خود را منحل کرده و به صفوف حزب بپیوندند، مشروط بر اینکه هر دو حزب کنگره اختصاصی خود را برگزار کنند و در کنگره چگونگی تغییرات را به اعضای خود اعلام نمایند.
کنگره این دو حزب در اوایل ماه اوت ١٩٤٦ برگزار شد و اکثریت قاطع اعضایشان پیوستن به حزب دموکرات کرد را تایید کردند، بخش کمی هم از رهبران و اعضای حزب شورش به حزب کمونیست عراق پیوستند.
پیش‌تر نیز بر سر موضوع پیوستن به حزب جدید، حزب رزگاری جلسه‌ای با شاخه جنوب کردستان جمعیت احیای کرد برگزار کرده بودند، در نتیجه این گفتگوها بخشی از رهبران جمعیت احیا به صفوف حزب رزگاری پیوستند و ابراهیم احمد به منظور پاسخ دادن درخواست مهلت کرد.
تاسیساوایل اوت ١٩٤٦ حزب شورش و حزب رزگاری کرد کنگره انحلال خود را برگزار کردند و تصمیم به ورود به حزب گرفتند، پس از پایان آمادگی‌ها، حزب جدید در ١٦ اوت ١٩٤٦ در خانه سعید فهیم در بغداد، با حضور ٧٠ نماینده به صورت مخفیانه اولین کنگره خود را برگزار کرد، در آن کنگره اکثریت قاطع اعضای رهبری حزب شورش، تمامی رهبری حزب رزگاری به جز صالح حیدری و نافع یونس، حمزه عبدالله نماینده و مورد اعتماد مصطفی بارزانی، محمود احمد نماینده شیخ لطیف حفیظ، کاکه زیادی کویه و ابراهیم احمد نمایندگان حزب دموکرات کردستان ایران شاخه سلیمانیه شرکت داشتند.
کنگره با موفقیت کارها و وظایف خود را به انجام رساند و اعضای کنگره پس از ارزیابی، با اندکی تغییر متن آن برنامه و اساسنامه‌ای را تصویب کردند که توسط هیئت موسس در مهاباد تنظیم شده بود، حزب جدید نام (پارتی دیموكراتی كورد-الحزب الدیموقراطي الكوردي-العراق) بر خود نهاد. از سوی نمایندگان کنگره مصطفی بارزانی به عنوان رئیس حزب دموکرات کرد انتخاب شد و بنا بر توصیه‌ی پیشین مصطفی بارزانی هر یک از شیخ لطیف حه‌فید پسر شیخ محمود حه‌فید به عنوان معاون اول و کاکه زیادی کویه به عنوان معاون دوم رئیس حزب تعیین شدند. همچنین روزنامه رزگاری که سخنگوی حزب رزگاری کرد بود، به دلیل نقشی که در میان توده‌ها داشت، به سخنگوی حزب دموکرات کرد تبدیل شد و تمامی تجهیزات هر دو حزب شورش و رزگاری تحویل رهبری انتخاب‌شده‌ی جدید گردید و مقرر شد مرکز رهبری حزب در بغداد باشد.
پس از انتخاب نام حزب، تعیین رئیس و معاونان آن، اعضای کنگره اقدام به انتخاب اعضای کمیته مرکزی کردند و افراد زیر به عنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند:
- مصطفی بارزانی، رئیس
- شیخ لطیف شیخ محمود حه‌فید، معاون اول رئیس
- کاکه زیادی کویه، معاون دوم
- حمزه عبدالله، دبیر
- میرحاج احمد آکریی، عضو
- دکتر جعفر محمد کریم، عضو
- علی عبدالله امین، عضو
- سیدا صالح یوسفی، عضو
- عبدالکریم توفیق، عضو
- رشید عبدالقادر حماوی، عضو
- رشید باجلان، عضو
- ملا سید حکیم خانقینی، عضو
- عونی یوسف احمد، عضو
- طاها محی‌الدین معروف، عضو
- عبدالصمد بنا، عضو علی‌البدل
سپس توسط اعضای کمیته مرکزی، اعضای دفتر سیاسی جدید انتخاب شدند که متشکل بودند از حمزه عبدالله، دکتر جعفر محمد کریم، علی عبدالله، عبدالکریم توفیق و رشید عبدالقادر.
دفتر سیاسی انتخاب‌شده‌ی حزب شروع به توزیع وظایف و کارهای خود کرد و تصمیم گرفت بخش عمده‌ای از اعضای دفتر سیاسی در بغداد ساکن شوند و مقر آن‌ها نیز در همان شهر باشد، همچنین ارتباطی مستحکم میان دفتر سیاسی و رئیس مصطفی بارزانی در مهاباد برقرار شد.
منابع:- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد ١٩٣١-١٩٥٨، جلد اول، (اربیل - چاپخانه وزارت آموزش و پرورش - ٢٠٠٤م).
- تاریخ حزب دموکرات کردستان، کنگره و کنفرانس (برنامه و اساسنامه)، هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان، جلد اول، (اربیل - چاپخانه روکسانا - ٢٠٢١).
- حبیب محمد کریم، تاریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني - العراق (في محطات رئیسیة) ١٩٤٦ - ١٩٩٣، (دهوک - مطبعه خبات - ١٩٩٨م).
- علی عبدالله، تاریخ حزب دموکرات کردستان - عراق تا برگزاری کنگره سوم، (مکان نامشخص - ١٩٦٨م).
- نوری شاویس، من مذكراتي، (بدون مکان - انتشارات حزب خلق دموکرات کردستان - ١٩٨٥م).
- محمد ملا قادر، خبات‌نامه، (اربیل - مؤسسه چاپ و نشر آراس - ٢٠٠٧).
- مسعود بارزانی، البارزاني والحركة التحرریة الكردیة - ثورة البارزان ١٩٤٥-١٩٥٨، (کردستان - دسامبر ١٩٨٧).