اولین کنگره حزب دموکرات کردستان یا (تأسیس) حزب دموکرات کردستان – (حزب دموکرات کردستان، عراق – ۱۶ اوت ۱۹۴۶) به توصیه ژنرال مصطفی بارزانی در بغداد با حضور ۷۰ نماینده از شخصیتهای کرد جنوب کردستان مخفیانه برگزار شد و تأسیس یک حزب سیاسی جدید در جنوب کردستان اعلام گردید.
پیشینه تاریخی
در ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۳، گروه احیای کرد (ZH K) در شرق کردستان تأسیس شد و سپس در ۱۶ اوت ۱۹۴۵ نام آن به حزب دموکرات کردستان ایران تغییر یافت. این حزب با حمایت اتحاد جماهیر شوروی در ۲۲ مه ۱۹۴۶ توانست جمهوری کردستان (مهاباد) را در منطقه شرق کردستان به رهبری قاضی محمد تأسیس کند. در همین حال، در ۱۵ ژانویه ۱۹۴۵ در جنوب کردستان، کمیته آزادی به رهبری ژنرال مصطفی بارزانی تأسیس شد.
پس از شکست انقلاب دوم بارزانی در سال ۱۹۴۵، ژنرال مصطفی بارزانی، فرمانده کل انقلاب، با مشورت کمیته آزادی و فرمانده جبهههای جنگ، پس از تماس با رهبران کرد کردستان ایران و مقامات شوروی، پس از جنگها و درگیریهای فراوان، تصمیم گرفت تمام نیروهای خود را به کردستان ایران بازگرداند. در نتیجه، در ۱۱ اکتبر ۱۹۴، از طریق مسیر مرگوار وارد کردستان ایران شدند. پس از اعلام جمهوری کردستان در مهاباد، نیروهای ژنرال مصطفی بارزانی با وجود وخامت اوضاع، با تمام قوا به جمهوری پیوستند.
تصمیم تأسیس
اوضاع کردستان ایران، ذهن کمیته آزادی را در مورد سرنوشت جنبش کرد در جنوب کردستان منحرف نکرده است، به ویژه محاکمه تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران و تجربیاتی که در انقلاب دوم بارزان به دست آمده نشان داد که در این مرحله تأسیس حزبی در کردستان عراق مانند حزب دموکرات کردستان ایران ضروری است. بنابراین، پس از بررسی و تحلیل عمیق اوضاع منطقه، مصطفی بارزانی به همراه دوستان، افسران و اعضای کمیته آزادی، تصمیم به تأسیس حزبی در کردستان عراق گرفتند که با خواستهها و اهداف مردم کرد سازگار باشد.
پایههای تأسیس حزب دموکرات کردستان در اولین جلسه مصطفی بارزانی با هر یک از این افراد بنا نهاده شد: وکیل حمزه عبدالله، سروان میرحاج احمد، سرهنگ عزت عبدالعزیز، سروان مصطفی خوشناو، سروان خیرالله عبدالکریم، سروان محمد محمود قدسی و ستوان نوری احمد طه. این افراد بعداً به عنوان بنیانگذاران معرفی شدند. در این جلسه، اولین تلاش برای تدوین برنامه و رویههای داخلی حزب صورت گرفت.
به دلیل مرحله حساسی که جمهوری کردستان در حال گذر از آن بود، برای اینکه از سوی کشورهای منطقه در معرض خطر قرار نگیرد، مصطفی بارزانی و دوستانش تصمیم گرفتند تأسیس حزب و فعالیتها را مستقیماً به جنوب کردستان منتقل کنند و به همین منظور مقرر شد حمزه عبدالله با اختیارات کامل و با ارائه برخی دستورات به جنوب کردستان اعزام شود تا با مسئولین حزب شورش، حزب رزگاری و شاخه دموکرات سلیمانیه دیدار کند.
توصیهها عبارت بودند از:
-
هیچ تغییری در برنامه و رویه داخلی حزب ایجاد نخواهد شد.
-
شیخ لطیف، پسر شیخ محمود حفید، به عنوان معاون اول رئیس جمهور منصوب شد.
-
محمد کاکا زیاد به عنوان معاون دوم.
۴- برای اینکه بهانهای به دست امپریالیسم داده نشود، تا زمانی که حزب مستقر نشده، در منافع بریتانیا دخالت نکند، البته امپریالیسم بریتانیا کهنه شده و بهتر است جای آن را یک قدرت ملی پر کند، نه یک امپریالیسم جدید مانند ایالات متحده.
در اواخر بهار ۱۹۴۶، حمزه عبدالله به جنوب کردستان بازگشت و با احزاب و شخصیتهای شناختهشده تماس گرفت. رهبری هر دو حزب شورش و رزگاری تصمیم به انحلال و پیوستن به صفوف حزب گرفتند، مشروط بر اینکه هر دو حزب کنگره ویژه خود را برگزار کنند و اعضای خود را در جریان تغییرات در طول کنگره قرار دهند.
کنگره این دو حزب در اوایل اوت ۱۹۴۶ برگزار شد و بیشتر اعضای آن پیوستن به حزب دموکرات کردستان را پذیرفتند و تعداد کمی از رهبران و اعضای حزب شورش به حزب کمونیست عراق پیوستند.
همچنین پیش از این در خصوص ورود به حزب جدید، حزب رزگاری با شاخه جنوبی گروه کردهای احرار کردستان دیدار کرد و در نتیجه این گفتگوها، تعدادی از اعضای این گروه به صفوف حزب رزگاری پیوستند و ابراهیم احمد برای پاسخگویی درخواست وقت کرده است.
تأسیس
در آغاز اوت ۱۹۴۶، حزب شورش و حزب رزگاری کنگره خود را برای انحلال احزاب خود و تصمیم به پیوستن به حزب برگزار کردند. پس از اتمام مقدمات، حزب جدید مخفیانه اولین کنگره خود را در ۱۶ اوت ۱۹۴۶ در خانه سعید فهیم در بغداد با حضور ۷۰ نماینده برگزار کرد. در این کنگره، اکثر اعضای رهبری حزب شورش، کل رهبری حزب رزگاری به جز (صالح حیدری و نافع یونس)، حمزه عبدالله، نماینده مصطفی بارزانی، محمود احمد، نماینده شیخ لطیف، کیکا حمه زیاد و ابراهیم احمد، نمایندگان حزب دموکرات کردستان ایران، شاخه سلیمانیه، شرکت کردند.
کنگره با موفقیت کار و وظایف کنگره را انجام داد و اعضای کنگره پس از کمی ارزیابی و اصلاح، متن برنامه و رویههای تدوین شده توسط کمیته موسس در مهاباد را تصویب کردند. حزب جدید "حزب دموکرات کردستان" نامگذاری شد. مصطفی بارزانی توسط نمایندگان کنگره به عنوان رئیس حزب دموکرات کردستان انتخاب شد و به توصیه مصطفی بارزانی، شیخ لطیفی، پسر شیخ محمود حفید، به عنوان معاون اول و کاکا زیاد به عنوان معاون دوم رئیس حزب منصوب شدند. همچنین، روزنامه رزگاری که زبان حزب آزادیبخش کردستان بود، به دلیل نقشش در میان مردم، به زبان حزب دموکرات کردستان تبدیل شد و تمام تجهیزات هر دو حزب انقلابی و رزگاری به رهبری جدید منتخب تحویل داده شد و تصمیم گرفته شد که مرکز رهبری حزب در بغداد باشد.
پس از انتخاب نام حزب، انتخاب رئیس و معاونان آن، اعضای کنگره شروع به انتخاب اعضای کمیته مرکزی کردند و این اسامی به عنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند:
-
مصطفی بارزانی، رئیس
-
شیخ لطیف شیخ محمود حفید، معاون اول رئیس جمهور
-
کاکا حما زیاد از کویا، معاون دوم
-
حمزه عبدالله، منشی
-
میرحاج احمد اکری عضو
-
دکتر جعفر محمد کریم، عضو
-
علی عبدالله امین، یکی از اعضای
-
سیده صالح یوسفی
-
عبدالکریم توفیق، یکی از اعضای
10-رشید عبدالقصیر عضو
-
رشید باجلان، یکی از اعضای
-
ملا سعید حکیم خانقینی، عضو
-
عونی یوسف احمد، یکی از اعضای
-
طاها محیالدین معروف، عضو.
-
عبدالعالم بنا، عضو ذخیره.
سپس توسط اعضای کمیته مرکزی اعضای دفتر سیاسی جدید که متشکل از: حمزه عبدالله، دکتر جعفر محمد کریم، علی عبدالله، عبدالکریم توفیق و رشید عبدالقادر بودند، انتخاب شدند.
دفتر سیاسی منتخب حزب شروع به توزیع وظایف و اختیارات خود کرد و تصمیم گرفت که اکثر اعضای حزب سیاسی در بغداد ساکن شوند و دفتر مرکزی آنها در این شهر باشد و رابطهای قوی بین دفتر سیاسی و رئیس حزب مصطفی بارزانی در مهاباد برقرار شد.
منابع:
• مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنهوهی رزگاریخوازی كورد 1931-1958، بهرگی یهكهم، (ههولیر ـ چاپخانه وهزارهتی پهروهردهشده ـ 2004).
• مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان، كونفرانس و كونفرانس (پروگرام و پهیڕهوی ناوخۆ)، دهستهی ئینسكلۆپیدیای پارتی دیموكراتی كوردستان، بهرگی یهكهم، (هول٢ر- چاپخانه ركوردی).
• حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطی الکوردستانی ـ العراق (فی محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوك ـ مطبعة خهبات ـ ١٩٩٨م).
• علی عبدالله، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عَرَق تا بهستنی کنگرهای سِیهمی، (شوئن نادیار ـ ١٩٦٨ز).
• نوري شاويس، من مذكراتي، (بدون مكان ـ منشورات حزب الشعب الديمقراطي الكردستاني ـ ١٩٨٥م).
• محهمهد مهلا قادر، خهباتنامه، (ههولێر _ دهزگای چاپ و بڵاوکردنهوهی ئاراس _ ٢٠٠٧).
• مسعود البارزانی، البارزانی والحركة التحریة الكردیة- ثورة البارزان ١٩٤٥-١٩٥٨، (كردستان- كانون الاول ١٩٨٧).
