کۆنگرەی یەکەمی پارتی دیموکراتی کوردستان یان (دامەزراندنی) پارتی دیموکراتی کوردستان – (پارتی دیموکراتی کورد، عێراق – ئاگۆستی 16ی 1946) بە نهێنی لەسەر ڕاسپاردەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە بەغدا بە ئامادەبوونی 70 نوێنەری کەسایەتییە کوردەکانی باشووری کوردستان بەڕێوەچوو و دامەزراندنی پارتێکی سیاسی نوێ لە باشووری کوردستان ڕاگەیەندرا.
پاشخانی مێژوویی
لە 16ی ئەیلولی ساڵی 1943، گروپی ژیانەوەی کورد (ZH K) لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دامەزرا، پاشان لە 16ی ئابی 1945، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، بە پشتیوانی یەکێتی سۆڤیەت لە 22ی ئایاری 1946، ئەم حزبە توانی کۆماری کوردستان (مەهاباد) لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە سەرکردایەتیی قازی محمد. هاوکات لە باشووری کوردستان لە 15ی 1ی 1945 بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لیژنەی ئازادی دامەزرا.
دوای شکستی شۆڕشی دووەمی بارزان لە ساڵی ١٩٤٥، ژەنەراڵ مستەفا بارزانی، فەرماندەی گشتی شۆڕش، بە ڕاوێژ لەگەڵ کۆمیتەی ئازادی و فەرماندەی میحوەرەکانی شەڕ، دوای پەیوەندیکردن بە سەرکردە کوردەکانی کوردستانی ئێران و بەرپرسانی سۆڤیەت، بڕیاریاندا دوای چەندین شەڕ و پێکدادان، هەموو هێزەکانیان بۆ کوردستانی ئێران بکشێننەوە. لە ئەنجامدا، لە ١١ی خەزەڵوەری ١٩٤، لە ڕێگەی ڕێڕەوی مەرگەوەرەوە چوونە ناو کوردستانی ئێران. دوای ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، سەرەڕای سەختی بارودۆخەکەیان، هێزەکانی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی بە تەواوی هێزەوە پەیوەندییان بە کۆمارەوە کرد.
بڕیاری دامەزراندنی
بارودۆخی کوردستانی ئێران تا ئێستا بیری کۆمیتەی ئازادی لە چارەنووسی بزووتنەوەی کوردی لە باشووری کوردستان نەلەرزاندووە، بەتایبەتی دادگاییکردنی دامەزراندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و ئەو ئەزموونانەی کە لە شۆڕشی دووهەمی بارزاندا هاتوونەتە دی دەریخست کە لەم قۆناغەدا پێویستە وەک پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران حیزبێک لە کوردستان لە عێراق دابمەزرێت. بۆیە مستەفا بارزانی دوای بەدواداچوون و شیکردنەوەی قووڵی بارودۆخی ناوچەکە، لەگەڵ هاوڕێکانی، ئەفسەر و ئەندامانی کۆمیتەی ئازادی، بڕیاریاندا حزبێک لە کوردستانی عێراق دابمەزرێنن، بە شێوەیەک کە لەگەڵ خواست و ئامانجەکانی گەلی کوردستاندا بگونجێت.
بناغەی دروستکردنی پارتی دیموکراتی کورد لە یەکەم دیداری مستەفا بارزانی لەگەڵ هەریەکێک لە: پارێزەر حەمزە عەبدوڵڵا، کاپتن میرهاج ئەحمەد، عەقید عیزەت عەبدولعەزیز، کاپتن مستەفا خۆشناو، کاپتن خەیروڵڵا عەبدولکەریم، کاپتن محەمەد مەحمود قودسی و لیوا نوری ئەحمەد تەها دامەزرا. دواتر ناویان لێنرا دامەزرێنەران. لەم کۆبوونەوەیەدا، یەکەم هەوڵی دامەزراندنی بەرنامە و ڕێکارەکانی ناوخۆی حیزب درا.
بەهۆی ئەو قۆناغە هەستیارەی کە کۆماری کوردستان پێیدا تێدەپەڕی، بۆ ئەوەی نەکەوێتە مەترسییەوە لەلایەن وڵاتانی هەرێمەوە، مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی بڕیاریان دا دامەزراندنی حزب و چالاکییەکان ڕاستەوخۆ بۆ باشووری کوردستان بگوازنەوە، بۆ ئەم مەبەستەش بڕیاردرا کە هەمزە عەبدوڵڵا بە دەسەڵاتی تەواو و بە هەندێک فەرمانەوە ڕەوانەی باشووری کوردستان بکرێت بەمەبەستی کۆبوونەوە لەگەڵ بەرپرسانی پارتی شۆڕش و ڕزگاری پارتی و لقی دیموکراتی سلێمانی.
پێشنیارەکان بریتی بوون لە:
-
هیچ گۆڕانکارییەک لە بەرنامە و ڕێکاری ناوخۆیی حیزبدا ڕوونادات.
-
شێخ لەتیف کوڕی شێخ مەحمود حەفید وەک جێگری یەکەمی سەرۆک کۆمار دەستنیشان دەکرێت.
-
محمد کاکە زیاد بۆ جێگری دووەم.
4- بۆ ئەوەی بیانوو نەخاتە دەستی ئیمپریالیزمەوە، دەستوەردان لە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا نەکات تا ئەوکاتەی حزب خۆی جێگیر دەکات، تەنها ئەوە نەبێت کە ئیمپریالیزمی بەریتانیا کۆنە و باشترە شوێنەکەی پڕبکرێتەوە لە دەسەڵاتێکی نەتەوەیی، نەک ئیمپریالیزمێکی نوێ وەکو ئەمریکا.
لە کۆتاییەکانی بەهاری ساڵی ١٩٤٦دا حەمزە عەبدوڵڵا گەڕایەوە باشووری کوردستان و پەیوەندی بە حیزبەکان و کەسایەتییە ناسراوەکانەوە کرد. سەرکردایەتی هەردوو حزبی شۆڕش و ڕزگاری بڕیاری هەڵوەشاندنەوە و پەیوەستبوون بە ڕیزەکانی پارتی داوە بەو مەرجەی هەردوو حزب کۆنگرەی تایبەتی خۆیان ببەستن و ئەندامەکانیان لە گۆڕانکارییەکانی کاتی کۆنگرە ئاگادار بکەنەوە.
کۆنگرەی ئەم دوو حیزبە لە سەرەتای مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٦ بەسترا و زۆربەی ئەندامەکانی قبوڵیان کردوە بچنە ناو پارتی دیموکراتی کورد، و ژمارەیەکی کەم لە سەرکردە و ئەندامانی حزبی شۆرش پەیوەندییان بە حزبی شیوعی عێراقەوە کردووە.
هه ڕوه ها پێشتر له سه ڕ بابه تی چوونه ناو پارته نوێیه که ، پارتی ڕزگاری له گه ڵ لقی باشووری گرووپی ڕیلایڤی کوردی کوردستان کۆبووه وه، و له ئه نجامی ئه و گفتوگۆیانه دا ژماره یه ک گرووپی ڕیلایڤ هاتنه نێو ڕیزه کانی پارتی ڕزگاری و ئیبراهیم ئه حمه د داوای کاتی کردووه به مه به ستی وه ڵامدانه وه .
دامەزراوەکە
لە سەرەتای مانگی ئابی 1946، پارتی شۆڕش و پارتی ڕزگاری کۆنگرەی خۆیان بۆ هەڵوەشاندنەوەی پارتەکانی خۆیان دەبەستن و بڕیاریان دا بچنە ناو حیزبەوە. دوای تەواوبوونی ئامادەکارییەکان، پارتی نوێ بە نهێنی یەکەم کۆنگرەی خۆی لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦ لە ماڵی سەعید فەهیم لە بەغدا بەست، بە ئامادەبوونی ٧٠ نوێنەر. لەم کۆنگرەیەدا زۆربەی ئەندامانی سەرکردایەتی پارتی شۆڕش، تەواوی سەرکردایەتی پارتی ڕزگاری جگە لە (ساڵح حەیدەری و نافی یونس)، هەمزە عەبدوڵڵا، نوێنەری مستەفا بارزانی، مەحمود ئەحمەد، نوێنەری شێخ لەتیف، کیکا حەمە زیاد، و ئیبراهیم ئەحمەد، نوێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردی ئێران، لقی سولەیمانییە، بەشداری کرد.
کۆنگرە بە سەرکەوتوویی کار و ئەرکەکانی کۆنگرەی بە تەواوی جێبەجێ کرد و ئەندامانی کۆنگرە دوای هەڵسەنگاندنێکی کەم بە دەستکارییەوە دەقی بەرنامە و ڕێکارەکانی دامەزرێنەری مەهابادیان پەسەند کرد. ئەو پارتە نوێیە ناوی "پارتی دیموکراتی کورد" بوو. مستەفا بارزانی بە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کورد لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرە هەڵبژێردرا، بە ڕاسپاردەی پێشوەختەی مستەفا بارزانی هەریەک لە شێخ لەتیفی کوڕی شێخ مەحمود حەفیدیان وەک جێگری یەکەم و کاکە زیاد وەک جێگری دووەمی سەرۆکی پارتی دەستنیشانکرا. هه ڕوه ها، ڕۆژنامه ی ڕزگاری، که زمانی پارتی ڕزگاری کورد بوو، به هۆی ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کورد له ناو خه ڵک، بوو به زمانی پارتی دیموکراتی کورد، و هه موو که ڕه سته کانی هه ڕدوو حیزبی شۆڕشگێڕ و ڕزگاری ڕاده ستی سه ڕکردایه تی تازه هه ڵبژێردراو کرا و بڕیاردرا ببێته ناوه ندی سه ڕکردایه تیی حیزب له به غدا.
دوای هەڵبژاردنی ناوی حیزب و هەڵبژاردنی سەرۆک و جێگرەکانی، ئەندامانی کۆنگرە دەستیان کرد بە هەڵبژاردنی ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی و ئەم ناوانە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردران:
-
مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان
-
شێخ لەتیف شێخ مەحمود حەفید، جێگری یەکەمی سەرۆک کۆمار
-
کاکە حەمە زیاد لە کۆیە جێگری دووەم
-
حەمزە عەبدوڵڵا، سکرتێر
-
میرهاج ئەحمەد ئاکرەیی، ئەندام
-
د.جەفار محمد کەریم، ئەندام
-
عەلی عەبدوڵڵا ئەمین، ئەندام
-
سەیدا ساڵح یوسفی.
-
عەبدولکەریم تۆفیق، ئەندامێک
10-ڕەشید عەبدولقاسر، ئەندام
-
ڕەشید باجەلان، ئەندام
-
مەلا سەید حەکیم خانەقینی، ئەندام
-
عەونی یوسف ئەحمەد، ئەندام
-
تەها موحیالدین معروف، ئەندام.
-
عەبدولعەلام بەننا ئەندامی ئامادەباشی.
پاشان لەلایەن ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی ئەندامانی مەکتەبی سیاسی نوێ هەڵبژێردران کە پێکهاتبوون لە: هەمزە عەبدوڵڵا، د.جەفار محمد کەریم، عەلی عەبدوڵڵا، عەبدولکەریم تۆفیق و ڕەشید عەبدولقادر.
مەکتەبی سیاسی هەڵبژێردراوی پارتی دەستی کرد بە دابەشکردنی ئەرک و ئەرکەکانی و بڕیاریدا زۆرینەی ئەندامانی حزبی سیاسی نیشتەجێی بەغدا بن و بارەگاکەیان لەو شارەدا هەبێت، هەروەها پەیوەندییەکی پتەو لە نێوان مەکتەبی سیاسی و سەرۆک مستەفا بارزانی لە مەهاباد دروست بوو.
سەرچاوەکان: .
• مسعود بارزانی، بارزانی و خوازیاران ڕزگاری کورد٣-١٥٨، ٤٥٨، ٤٥٠، (هه ڵه ت ـ چاپخانه ی به ڕده وام به ڕده وامه .
• پارتی دیموکرات و کۆنفرانس (پرۆگرام و مێژوویی و کۆنفرانس) (پرۆگرام و مێژوویی و دیدار و دیکراتی ناوخۆیی، دەستبەسەرداگرتنی ئینسانی پارتی دیکراتی، گیانی دەستی، (هولێر- چاپخانە ڕۆکسانا- ٢٠٢).
• حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الکوردستاني ـ العراق (في محطاتات ڕئیسیة) ١٩٦٤ ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ مطبعة خهبات ـ ١٩٩٨م).
• علی علی عدالله ، دیموکراتی عێراق تا ئێستا - مێژووی کۆنگاری سێمی (شوێن نادیار ـ ١٩٦٨).
• نوري شاویس، من مذکراتي، (بدون مکان ـ منشور حزبات الشعب الدیمقراطي الکردستاني ـ ١٩٨٥م).
• محه ڵا قادر، خه باته ت، (هه یر _ سازگای چاپ و بڵاوکردنه وه ئاراس _ مانگی 7).
• مسعود البارزاني، البارزاني والحرکة التحریة الکردیة- ثورة البارزان ١٩٤٥-١٩٥٨، (کردستان-ون الاول ١٩٨٧).
