نیازی دوژمنکارانەی بەعسەکان بەرامبەر بە گەلی کورد دوای کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ دەرکەوت، کاتێک پاسەوانی نیشتمانییان دامەزراند، کە یەکێکە لە بەدناوترین ڕێکخراوە چەکدارەکان لە مێژووی عێراقدا. دوای ئەوەی دانوستانەکان لەگەڵ سەرکردایەتی کورد گەیشتە بنبەست، بەعسییەکان بە ئاشکرا ئەجێندای خراپەکاری خۆیان ئاشکرا کرد. ئەوان بوێرانە لەبەردەم ڕۆژنامەنووسان ڕایانگەیاند کە سوپای عێراق خۆی بۆ هێرشکردنە سەر ناوچە خۆشەویستەکانی باکور ئامادە دەکات، کە بووە هۆی کوژرانی بێشوماری خەڵکی مەدەنی بێ تاوانی کورد. لە 10ی حوزەیرانی ساڵی 1963 ئەنجومەنی حوکمڕانی نیشتمانی عێراق ڕایگەیاند، هەولێر و سلێمانی و موسڵ و کەرکوک وەک ناوچەی سەربازی دیاریدەکرێن و ئەو ناوچانەیان دەگۆڕن بۆ مەیدانی شەڕی سەرەتایی بۆ هەڵمەتە سەربازییە دڕندەکانیان.

حکومەت ستراتیژەکەی لەسەر بەرەیەکی سەرەکی چڕکردەوە و لە هەمان کاتدا شەڕ و پێکدادانی پچڕپچڕی لەسەر ئەوانی دیکە ئەنجامدا، دواجار بەرەی ئاکرێ- پیرسی هەڵبژارد بە ئامانجی پێشڕەویکردن بەرەو ناوچەی بارزان. ئۆپراسیۆنەکە بە دوو فیرقەی سوپا سپارد: فیرقەی یەکەم بە فەرماندەیی فەریق عبدالکریم فەرحان و فیرقەی دوو بە سەرۆکایەتی فەریق ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری بۆ میحوەری مێرگەسۆر. ئەو پلانە کە بە سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی ساڵح مەهدی عەمماش وەزیری بەرگری و تاهیر یەحیا سەرۆکی ئەرکانی سوپای تورکیا داڕێژرابوو، لەسەر ئەو باوەڕە دامەزرابوو کە گرتنی بارزان بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە شۆڕشی کورد دەچەوسێنێتەوە.

لە 15ی حوزەیرانی ساڵی 1963 فیرقەی یەکەم بە 5000 جاش بەهێزکرا، هێرشی کردە سەر چیای سەر ئاکرێ. دوابەدوای شەڕێکی سەخت، سوپای عێراق سەرکەوتوو بوو لە گرتنی ئەو شوێنە ستراتیژییە، 69 کوژراو و 122 برینداری لێکەوتەوە، هاوکات جاشەکان 23 کوژراو و 37 برینداری لێکەوتەوە. پاشان هێزەکانی حکومەت چاویان لەسەر چیای پیێرس دانا. کاتێک هەواڵی ئەمە گەیشتە مەلا مستەفا بارزانی، ڕێبەری ئایکۆنی شۆڕشی کورد، هەوڵەکانی بەرەو بەرەکانی شەڕ لادا. بارزانی عەقید عەبدولکافی نەباوی وەک بەرپرسی بەرەی سپیلک و عەبدوڵڵا ئاغای پشدەر وەک جێگرەکەی دەستنیشان کرد و ڕێنمایی کردن بۆ بەهێزکردنی بەرەی سپیلک، پێشبینی ئەوەی کرد کە ئامانجی هێزەکانی حکومەت لەوێوە بەرەو مێرگەسۆر پێشڕەوی بکەن.

شەوی ١٨-١٩ی حوزەیران، مەلا مستەفا بارزانی بە شێوەیەکی شەخسی لە گوندی سەفتی، لە لێوارەکانی باکووری چیای پیێرس هەڵوێستی وەرگرت. حکومەتی عێراق بە بۆردومانێکی قورس ئەم شوێنەی کردە ئامانج بە بەکارهێنانی چوار هەلیکۆپتەری هاوکەر هانتەر، بەڵام بارزانی بە شێوەیەکی موعجیزە بێ زیان ڕزگاری بوو. دوابەدوای ئەمەش لەگەڵ مەلا شانی سەرۆکی بەرەی شەڕ و یاریدەدەرەکانی کۆبووەوە بۆ داڕشتنی پلانی بەرگری. بارزانی فەرمانی بە پێشمەرگە کرد پێگەکانیان لەسەر چیای دەرچە بەهێزتر بکەن. هاوکات هێزێکی لە سەردەمی عومەر ئاغا دۆڵەمەری ڕەوانەی ناوچەی شوش لە ڕۆژئاوای چیای ئاکرێ بۆ دەستپێکردنی هێرشی دواوە بۆ سەر هێزەکانی حکومەت، هاوکات هادی حەسکۆ ڕەوانەی سەر سەدا لە ناوچەی زانتا کرا بۆ ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتەوە شەڕ بکات. جگە لەوەش عەقید عەبدولکافی نەباوی ڕێنمایی کرا کە فشارەکان لەسەر لیوای ٣ لە خەلیفان توندتر بکات کە پێشتر لەلایەن پێشمەرگەوە گەمارۆدرابوو.

لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٦٣ سوپای عێراق بە پاڵپشتی ١٠ هەزار جاش و دوو کەتیبەی تۆپخانە و چوار فڕۆکەی هاوکەر هانتەر هێرشێکی دڕندانەیان بۆ سەر چیای پیێرس دەستپێکرد. بۆردومانەکە ئەوەندە چڕ بوو کە وا دیار بوو هەموو شاخەکە ئاگری تێبەربوو. سەرەڕای ئەوەی پێشمەرگە بە چەکی سادەی وەک تفەنگی ئینگلیز و دۆشکە و دەمانچە و تەقەمەنی سنووردار بۆ تۆپەکانی ٦٠ ملم چەکدار بوون، بەڵام پێشمەرگە ئازایەتی و ئیرادەیەکی نائاسایی نیشان دا. پێداویستیەکانیان کەم بوو، پشتیان بە دانیشتوانی ناوچەکە بەستبوو بۆ کۆکردنەوەی خۆراکی وەک نانی وشک و عدس و برنج بۆ بەردەوامبوونیان.

شەڕە توندەکە تا ٢٨ی حوزەیران بەردەوام بوو، دواجار هێزەکانی حکومەت چیای پیێرسیان گرت. کەوتنی شاخەکە دوای تۆپبارانی بێوچان و شەهیدبوونی مەلا شنێ بێدەرونی، فەرماندەیەکی ڕێزدار بوو کە یاوەری بارزانی بوو بۆ یەکێتی سۆڤیەت. بێدهرونی له گه ڵ پێنج پێشمه ڕگه ی هاوڕێی له 27ی حوزه یران له کاتی به ڕگریی بوێرانه له چیاکه که وتنه خواره وه . سوپای عێراق بۆردومانه کانیان به درێژایی ناوچه یه کی فراوان درێژکرده وه و ناوچه ی نزاریان کرده ئامانج له بنکه ی چیای ده ڕچه کان له باکوور و چیای شیرین له باشوور و له ئه نجامدا زیانی گیانی هاووڵاتییانی سڤیل زیاتر بوو له چاو زیانی پێشمه ڕگه . سەرەڕای زیانەکانی پێشمەرگە لە ناوچەکانی دەوروبەری زیانێکی بەرچاوی بەسەر هێزەکانی حکومەتدا گەیاند. بۆ نموونە هێرشێک بە سەرۆکایەتی عومەر ئاغا دۆڵەمەری بۆ سەر شوش و شارمان بووە هۆی زیانێکی زۆری گیانی لە نێو هێزەکانی دوژمندا، فەرماندەکەیان، عەقید ستاف ساب هەردان، ناچار کرد پاشەکشە بکات دوای ئەوەی بریندار بوو.

شەڕی چیای پیێرس، هەرچەندە دواجار پاشەکشەیە، بەڵام وەک بەڵگەیەک لەسەر ڕۆحی نەبڕاوە و قارەمانێتی پێشمەرگە دەمێنێتەوە. لەو شەڕەدا چەندین پێشمەرگە شەهید بوون، لەوانە دین کانیالنجی، خان بێدەرونی، هەڵکەی دۆڵەمەری، حسێن محەمەد ئاغا مێرگەسۆری، ئەحمەد ڕەشەشچی، شێت سەرکەری، سەعید شێروانی و چەندانی تر. قوربانیدانەکانیان وەک ڕەمزێکی هەمیشەیی خەباتی گەلی کورد لە پێناو ئازادی و کەرامەتدا دەبینرێت.

سەرچاوە:

١- مامۆستا شێراونى، بارزان و ڕەچەڵەکى بارزانیان، بێ شوێنى چاپخان، ١٩٩٥.

٢- مروان صالح ال معروف، مصطفى البارزانى زعیم الحرکة التحرریة الکوردیة، مطبعة حاج هاشم، أربیل، ٢٠١٨.

٣- مەسعود بارزانى، بارزانى و بزووتنەوەى ڕزگارىخوازى کورد، بەرگى سێیەم، بەشی یەکەم، چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە، ٢٠٠٤.

٤- شکیب عقراوى، سنوات المحنة فی کردستان، مدیریة مطبعة الثقافة، اربیل، ٢٠٠٧.

٥- شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ڕۆژانە لە مێژووى شۆڕشى ئەیلول، چاپى دووەم، نووسینگەى تەفسیر، هەولێر، 2006. 

٦- حاجى میرخان دۆلەمەڕى، گەڕان بە دواى دادپەروەریدا، بەرگى یەکەم، بێ شوێنى چاپ.

7.kdp ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیا.