ژیاننامە
ساڵی 1903 لە گوندی پێندرۆ لە ناحیەی شێروان مازن لە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای هەولێر لەدایک بووە. پێش ئەوەی بچێتە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە. هاوسەرەکەی ناوی فاتیمە محەمەد جبریل بووە و کوڕێکیان بووە بە ناوی خورشید سالم لەدایکبووی ساڵی ١٩٤١ و لە کۆماری مەهاباد کۆچی دوایی کردووە. دەرچووی کۆلێژی سەربازی لە یەکێتی سۆڤیەت بووە. هەروەها لە یەکێتی سۆڤیەت لەگەڵ ماریا هاوسەرگیری کردووە. شارەزای هەردوو زمانی کوردی و ڕووسی بوو. لە ٣٠ی ئازاری ١٩٨٦ لە تاران کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی شاری زێوەی ڕۆژهەڵات لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە خاک سپێردرا.
تۆماری خزمەتگوزاری
لە ساڵی ١٩٣١ پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی یەکەمی بارزانەوە کردووە و بەشداری شەڕەکانی کردووە. ساڵی 1943 پەیوەندی بە شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کردووە و بەشداری شەڕەکانی ئەم شۆڕشە دەکات. لە 19ی ئابی 1945 بە فەرمانی دادگای داب و نەریتی سەربازی عێراق دەستی بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە مۆبایل و نامۆبایلەکانیدا گیرا. لە ١١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٥ دوای شکستی شۆڕشی دووەمی بارزان لەگەڵ بنەماڵەکەی ڕوویان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کرد. لە 31ی ئازاری 1946 پەیوەندی بە هێزەکانی بارزان لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستانەوە کرد. لە شەڕەکانی میاندواو و گادریشدا بەشداری کردووە. دوای شکستی کۆماری دێموکراتی کوردستان لە ١٩ی ئازاری ١٩٤٧ بەشداری شەڕەکانی نەغەدە و شنۆ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکات. یەکێک لەو پێشمەرگانە بوو کە لە ١٩ی نیسانی ١٩٤٧ لە ڕێگای خورکورک و بەرازگر لە باکووری کوردستان گەڕایەوە بۆ شێروان و موزووری.
دوای گەڕانەوەیان ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرگۆش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا، هەڵبژاردەی ئازادی بە هەڤاڵانی دا کە دەیانەوێت بمێننەوە یان بچنە یەکێتی سۆڤیەت. هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ سالم یاوەری ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی بۆ یەکێتی سۆڤیەت و بەشداری شەڕی گەلی قتور و شەڕی پردی ماکۆ دەکات. لە 18ی حوزەیرانی ساڵی 1947، دوای سەختییەکی زۆر، لە ڕووباری ئاراس لە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پەڕینەوە.
دوای گەیشتنیان بە یەکێتی سۆڤیەت، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمەڵگەیەکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراون و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا کرابوو. دواتر لەسەر بڕیاری حکومەتی سۆڤیەت بەسەر هەرێمەکانی ئاغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجار لە کۆماری ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان. لە ٢٣ی هەمان مانگدا جلوبەرگی سەربازییان پێدرا و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان لە ژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان وەرگرت. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار سەعات لە لایەن بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەواریانەوە فێری زمانی کوردی دەکران.
دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵانی، بارزانی بڕیاریدا کەمپی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە لە 29ی ئابی 1948 بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی چرچوک لە نزیک تاشکەند پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش بەردەوام بوون لە مەشقی سەربازی.
لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا لەگەڵ هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بەسەر گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەتدا دابەشکران و لە کێڵگەکانی “کۆڵخۆزەکان” (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکێک لە بەرهەمەکەی دەدا بە حکومەت) کاریان دەکرد.
دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تێیدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کرد. دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. دواجار لیژنەکە بڕیاریدا هەموویان لە ڤرێڤسکی کۆبکەنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ ژەنەڕاڵ بارزانی و هەڤاڵەکانی چوونە ڤرێڤسکی یەکێتی سۆڤیەت.
دوای شۆڕشی 14ی تەمووزی 1958 لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لە 25ی شوباتی 1959، بەپێی هەردوو مادەی 3 و 7 بڕگەی (ئە)ی مادەی 10 و بەپێی مادەی (11)، و بە پشتبەستن بە یاسای هەموارکراوی ژمارە 19، جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی و هەڤاڵانی لێبوردنی گشتییان پێدرا.
لە ساڵی ١٩٥٨ کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 سەرۆک بارزانی لەگەڵ هەڤاڵەکانی لە کەشتیی گڕۆزا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕایەوە کوردستان.
ساڵی 1961 لە بارەگای سەرۆک بارزانی نەمر لە حاجی ئۆمەران لە هەولێر بووە. ساڵی 1964 چووە لای شێخ ئەحمەد بارزانی. لە ساڵی ١٩٧٥ دوای شکستی شۆڕشی ئەیلول گەڕایەوە بۆ زێدی خۆی. لە ساڵی ١٩٧٨ لە لایەن حکومەتی عێراقەوە گواستراوەتەوە بۆ بەحرکە. ساڵی ١٩٨٣ وەک پەنابەرێک ڕووی لە کۆماری ئیسلامی ئێران کردووە.
سەرچاوەکان:
-
حیسابی دەستی ، پوختە نامێنێت، چاپی چاپ و بڵاو کردەوە، (هههههه ی - دیزگای چاپ و به ڕنامه ی ده سته ڵاس - چاپخانه ی ده وڵه مه ند و 2004ز).
-
حیدر فاروق السامرائي، ضیاء جعفر ودوق السیاسي و الاقتاصادي في العراق، (لندن – دارالحکمة - 2016م).
-
دا دەستپێی سێی کردەوە، (ههولێر - چاپخانە ڕۆژههڵات - 2013ز).
-
شه ڕمام - چاپخانه خبات - 1996ز).
-
صالح یوسف صوفي، کرۆنۆلۆژیا و جیهان، چاپا ئێکێ، یێرگ دووێ، (دهۆک - چاپخانا پارێزه ڕه دهۆک ده ست - 2013ز).
-
صالح یوسف صوفي، کرۆنۆلۆژیا و جیهان، چاپا ئێکێ، دارگە سێ، (دهۆک - چاپخانا پارێزراو دهۆک - 2013ز).
-
عمر فاروقی، سردار زندگی و مبارزات مرحوم ملا مصطی بارزانی، چاپ دوم، (هولێر - چاپخانە وزارت آموزش و پرورش - 2002ز).
-
عه لی حه ڵه تمان به مه به ستی حه بیه ڵه وه ڕه کر، عه لی بارزان ده ستی 1931 - 1991، چاپی هه ولێر (ههههههه ڕی - چاپخانه ی وه زاره تی ڕۆبیری - 2001ز).
-
عه لیبدوڵڵا غه تور، فه ڕهههه نگی جوگرافیای هه ولێر، هه ولێر - چاپخانه حاجی هاشم - 2015ز).
-
کاروان محه ڵاته کاری جیددی، بارزانیی تایبه ت به کاری هاباد بۆ سۆڤ، چاپی کار، (سلێمانی - چاپخانه تایبه ت به تایبه ت - 2011ز).
-
ژمار 154، ویستم، چاپخانە و چاپخانە، ساڵی 1959، 15 نیسانی 1959.
-
یادی یادەوەری فرەمان لە کۆتایی هاتنی ئامادەیی حسۆ میرخان ژاژ ، 62 ڕۆژهەڵاتی بارزانی دا چۆمی بارزانی بۆ چارەسەری سۆشیال، چاپی دەستی (ههیده ولێر - چاپخانه ی ڕۆشنبیری - 1997ز).
-
لیث عبدالمحسن جواد الزبیدي، ثورة 14 تموز 1958 في العراق، (بغداد - دارالرشید للنشر - 1979م).
-
محه لیح پێند جه سته ڵه ت (هه ڵه ت ، ساڵانه ی هه ڵبژارده ی و کۆمه ڵه ی کۆمه ڵه ی سۆڵه ڕی -2020) .
-
مسعود بارزانی، بارزانی و بزوت بازنەی ڕزگاری کوردی 1931 1958 (دهۆک - چاپخانە خهبات – 1998ز).
-
جه ڵه فلی پسیان، به مه هابادی خوێنه ڕی به ڕهه ڵه ت به ڕه و قوربان ئاراس، و. شه ند، شه ڕت خه ڵکه وه ، چاپینه وه ، (پیرمام - یۆبیلی زێڕین پارتی دیموکراتی - 1996ز).
-
ئـ.د.ئۆ، فایلی ژمارە-، فایلی ژمارە AI-10، لیستی هەڵبژاردەکانی مسته فا بۆ کاریگەرێتی ڤێڤێت، وێڕای سۆران سۆڕای سلافان هاڵۆ پێشش کراو، 2016.
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژمارات HB-162، پارتی دیموکراتیگایی HB-162، پارتی دیموکراتیگایی، لێسا، کاری باڵای ناوچوارزان، فۆرمی سلیم عی یاسن بارزانی، پیرمام 1 تشرینی دوو ساڵی 2018ز.
-
ئـ..ئۆش ژمار ZB-194، ئیشپێکردنی چاوپێکەوتن، فایلیف سهلیم عیسالای سامی عبدی، پیرمام 21 کانوونی دوو چاوی 2020ز.
