عەبدولکەریم قاسم هەر لە سەرەتای شۆڕشی ئایلولەوە لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا بە متمانەوە ڕایدەگەیەنێت کە شۆڕشی لەناوبردووە. بەڵام سەرکەوتنی سەرەتایی شۆڕشگێڕانی کورد لە ناوچەی بادینان نەک هەر هەموو پڕوپاگەندە و دەنگۆیەکانی حکومەتی پووچەڵ کردەوە بەڵکو دەسەڵاتی ناچار کرد تادێت زیاتر پشت بە هێزەکانی جاش و بەکرێگیراوانی ناوچەکە ببەستن. ئەم وابەستەییە لەبەر ئەوە سەریهەڵدا کە سوپای عێراق ئاشنا نەبوو بە زەوییە تەحەددیەکان و ڕێگاوبانەکان و ڕێڕەوی پیاسەکردنی شاخەکانی کوردستان کە ناڕێک و ناڕێکە. جگە لەوەش، سوپا بۆ شەڕی گەریلا ئامادەنەبوو، ئەمەش بووە هۆی دابەزینی مۆڕاڵ و ناکارامەیی لەنێو ڕیزەکانیدا.

جگە لەوەش جاشەکانی ڕێکانی بەرەو تورکیا هەڵاتبوون، تەنها بۆ ئەوەی لەلایەن حکومەتی تورکیاوە ڕادەستی دەسەڵاتدارانی عێراق بکرێنەوە. ئەم بەکرێگیراوانە لە ڕێگەی چەمی ماسیەوە ڕەوانەی موسڵ کرابوون بۆ گەڕانەوە بۆ موسڵ بە مەبەستی دروستکردنی بافەرێک لە نێوان شۆڕشگێڕانی کورد و گوندە کوردنشینەکانی باکوری کوردستان کە دانیشتووانیان بە شێوەیەکی سەرسەختانە پشتیوانی شۆڕش بوون. بۆ نموونە پێشمەرگەیەک کە بەشداری لە ڕووداوەکانی ئەو سەردەمەدا کردووە، بەڵگەی لەسەر ئەوە داناوە کە چەکدارانی کورد لە تورکیاوە بۆ پشتیوانی لە بارزانی و شۆڕش گەیشتوونەتە ناوچەکە. فەرماندەکەیان سدیق مارینۆس هێرشێکی توندی کردە سەر جاشەکان و گورزێکی وێرانکەری لە هێزەکانیان دا.

حکومەت بڕیاریدا بە هەر نرخێک بێت گێلی زاویتە بگرێت و ژمارەیەکی زۆر لە کارمەندانی سوپا و هێزەکانی پۆلیس و جاشەکانی بۆ ناوچەکە جێگیر کرد. بەرەی شۆڕشگێڕی لە دوو بەشی سەرەکیدا ڕێکخرابوو. لە بەرەی ڕۆژهەڵاتیش سەرکردایەتی بە فەرماندەکانی وەک محەممەد ئەمین میرخان، ٢٠١٨ سپارد. حاجی بێرۆخی، مەلا شنێ بێدەرونی، هەرس بێدەرونی، و هادی حەسکۆ، بە پاڵپشتی هوسۆ میرخان ژاژوکی. لە میحوەری ڕۆژئاواش فەرماندەکان بریتی بوون لە ئەسعەد خۆشاو، عیسا سوار، عەلی خەلیل، حوسی میرخان، عومەر ئاغا دۆڵەمەری، سلێمان میرخان. هێزی پێشمەرگە زیاتر بەهێزتر بوو لە لایەن شەڕڤانانی هۆزە کوردەکانی بادینانەوە، لەوانە مازوری ژێری، بەرواری ژێری، دۆسکی ژێری، گوڵی، سندی و نێروەیی، کە بەشداریکردنیان ڕیزەکانی شۆڕشی بەهێزتر کرد.

بۆ جێبەجێکردنی پلانەکەیان، هێزەکانی حکومەت- کە لە فەرماندەیی دووەمی دهۆک پێکهاتبوون، لەگەڵ یەکەکانی جاش و پۆلیس- هەوڵیاندا ناوچەکە بە بەکارهێنانی چەکی قورس، لەنێویاندا تانک و زرێپۆش و تۆپخانە، ناوچەکە گەمارۆ بدەن. هێزەکانیان دابەشبوون بەسەر دوو گروپدا، یەکێکیان ڕاستەوخۆ بەرەو گوندی زەاویتە پێشڕەوی دەکرد و ئەوی دیکەیان کە بە پلەی یەکەم لە جاش پێکهاتبوو، بەناو گوندەکانی ئێمینکێ، بابلۆ، سیرک و تێنیرکادا دەڕۆیشتن پێش ئەوەی لە زاویتە گرووپ ببنەوە. دوای تۆپبارانکردنی ناوچەکە، هێرشێکی بەرفراوانیان دەستپێکرد. بەڵام ستراتیژی بارزانی بۆ لادانی سەرنجی سوپا بەرەو سەرسەنگ کاریگەر بوو. هاوکات بەشێک لە جاشەکان لەسەر ڕێگای زەاویتە جێگیر بوون.

تا 5-6ی کانونی یەکەمی 1961 هێزە حکومییەکان گەیشتنە زەویتە، تەنها ڕووبەڕووی هێرشی دژە هێرشی بێوچان دەبنەوە لەلایەن پێشمەرگە، کە گەمارۆیان دا و شکستی پێهێنا. لە کۆتاییدا هێزەکانی حکومەت پاشەکشەیان کرد و جاشەکانیان بەرەو ئامێدی بردەوە. دوابەدوای ئەم سەرکەوتنە، مەلا مستەفا بارزانی بڕیاری ڕزگارکردنی سەرسەنگی دا، هەنگاوێک کە بەشێوەیەکی بەرچاو ورەی پێشمەرگەی بەرزکردەوە. لە 10ی کانونی یەکەمدا هێزەکانی پێشمەرگە سەرسەنگیان بەبێ بەرخۆدان سەرکەوتووانە ئازاد کرد و دەستیان بەسەر بنکەی پۆلیسدا گرت و دۆڵی زەاویتە کە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرینگە، مسۆگەر کرد. سەرسەنگ کە دەروازەیەکی جەوهەری بوو بۆ گێلی زاویتە، گرنگییەکی ستراتیژی زۆری هەبوو، چونکە دەڕوانی لە دهۆک و نزیک لە بارەگای بارزانی لە گوندی گەر باراسکێ بوو. جگە لەوەش لە نزیک ناوچەی قەدش هەڵکەوتبوو، کە شۆڕشگێڕان نەخۆشخانەیەکیان لە ئەشکەوتی ئینیشکێ دامەزراندبوو بۆ پاراستنی بریندارەکان و پاراستنی دامەزراوەکە لە تۆپبارانی دوژمن.

دەرئەنجامی ئەم شەڕە قووڵ بوو. ڕزگارکردنی سەرسەنگ و شکستی جاشەکانی ڕێکانی و دەستکەوتەکانی شۆڕش لە ماوەی تەنها سێ مانگدا لە سەرهەڵدانی شۆڕشەکە بە قووڵی لە سەرانسەری کوردستاندا دەنگی دایەوە. گەلی کورد دەستی کرد بە باوەڕکردن بەوەی کە بەڕاستی دەتوانرێت واقیعە سەختەکانی ژیانی خۆیان بە قوربانیدانی پێشمەرگە بگۆڕدرێن، کە ئازایەتی و ئیرادەیان بەسەر هێزە سەربازییە باڵاکانی دەوڵەتدا سەرکەوتنی بەدەستهێنابوو. هەروەها ئەم سەرکەوتنانە حکومەتیان ناچار کرد دان بە خۆڕاگری و وردبینی ستراتیژی و پابەندبوونی نەگۆڕی شۆڕشگێڕان بە دۆزی خۆیانەوە بنێت.

لەگەڵ پەرەسەندنی زنجیرە شەڕەکاندا، حکومەت هەوڵەکانی چڕتر کردەوە بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکە، هێزی زیاتری کۆکردەوە بۆ وەرگرتنەوەی پێگەکانی. بەڵام شکستی یەکلاکەرەوە لە شەڕی گەلی زاویتا و دواتر شکستیان لە شەڕی لۆمانا، گورزێکی توندی لە هێزەکانی حکومەت دا. سەرەنجام ئەم پاشەکشانە ڕژیمیان ناچار کرد پەنا بۆ دانوستان ببات و دان بە هێز و ئیرادەی ترسناک و ئیرادەی شۆڕشگێڕانی کورددا بنێت.

سەرچاوە:

١- عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادينان ١٩٢٥ – ١٩٧٠، ج ٢، مطبعة جامعة صلاح الدين، اربيل، ٢٠١٧.

٢- هاوکار کەریم حمە شریف، شۆڕشی ئەیلوول، (چاپخانەى زانکۆی سەلاحەددین- هەولێر- ٢٠١٢).

٣- مەسعود بارزانى، بارزانى و بزووتنەوەى ڕزگارىخوازى کورد، بەرگى سێیەم، بەشی یەکەم، (چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە- ٢٠٠٤).

٤- ڕجب جمیل حبیب، ئامێدى (العمادیة) ١٩٢١ – ١٩٧٥، مطبعة هەوار، دهۆک، ٢٠١٢.

٥- شیرزاد زکریا محمد، الحرکة القومیة الکردیة فيرديارق ٨ شباط 1963 – 17 تموز 1968، (دار سپيريز للطباعة والنشر- دهوک- 2006).

6- حاجى میرخان دۆڵەمەرى کوردستان، گەڕان بە دواى دادپەروەرى دیوێکى ترى مێژوو شۆڕش لە دا 1943 – 1991، بە یەکەم، (بێشوێنى چاپ- 2021)

7- ژین مسعود سەرنى، شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان 1961 – 1975، سەنتەرى زاخۆ بۆ ڤەکۆلین کوردى، 2018.

٨- غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانی دا... حاجى بێڕۆخى ١٩١٦ – ١٩٧٥، بەرگى یەکەم، تورکیا.