ملحەمەی کۆڕێ یەکێکە لە شەڕە چارەنووسسازانەی کە پێشمەرگەی کوردستان لە ٧-١١ی نیسانی ١٩٩١ لە دژی سوپای عێراق ئەنجامی دا. دوای شکستی سوپای عێراق لە بەهاری ١٩٩١ لەبەردەم هێزەکانی پێشمەرگەی سەر بە بەرەی کوردستانی و شەپۆلی ناڕەزایی و تووڕەیی جەماوەری ڕاپەڕیو لە باشووری کوردستان، سوپای ڕژێم زوو چرای سەوزی لە هێزەکانی هاوپەیمانان وەرگرت. لە ٢٧ی ئاداری ١٩٩١ ئەو سوپایە بە هێز و بەرگرییەکی توندەوە لە کەرکووک ڕووبەڕووی هێزەکانی پێشمەرگە بووەوە. دەستی بەسەر زۆر شار و شارۆچکەدا گرت، تا گەیشتە تەنگەی کۆڕێ. لەو ناوچە دژوارەدا هێزەکانی پێشمەرگە هێڵێکی بەرگریی بەهێزیان دامەزراند بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەویی زیاتر. هێزەکانی عێراق بە دوو هێرشی فراوانی پیادە، بە پشتیوانی تانک و تۆپخانە و زرێپۆش و هەلیکۆپتەر، هێرشیان کردە سەر کۆڕێ، بەڵام بە توندی شکستیان خوارد.
پێشەکییەکانی ڕوودانی ملحەمەی کۆڕێ
دوای شەڕی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران، ڕژێمی بەعس خۆی وەک هێزێکی جیهانی پیشان دا؛ لووتبەرزی و خۆبەزلزانینی سنووری مرۆڤایەتییان بەزاند، مافی مرۆڤ و ژیانی هاووڵاتیانیان پێشێل کرد و بە بیانووی هەبوونی هێزێکی سەربازیی زەبەلاح و پێنجەمین سوپای جیهان لە ڕووی ژمارە و چەکەوە، بۆ داگیرکاری لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی سنوورە نێودەوڵەتییەکانیان بەزاند (گەردی، ٢٠٢١، ٣٠٥). ئەمە هۆکارێکی گرنگ بوو بۆ داگیرکردنی کوێت لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە لە ٢ی ئابی ١٩٩٠، کە لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا دەستی بەسەر وڵاتەکەدا گرت. هەموو ئەمانە بوونە هۆی دروستبوونی هاوڕاییەکی نێودەوڵەتی لە دژی ڕژێم و سەپاندنی بڕیاری ژمارە ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە دواتر قەیرانی ئابووری و هەڵگیرسانی شەڕی کەنداوی لێکەوتەوە (چارڵز تریپ، ٢٠١٣، ٣٣٦). شکستی سوپای عێراق لەبەردەم هێزەکانی هاوپەیمانان و لاوازی و بێمتمانەیی سەرکردە بەعسییەکان بە گەلی عێراق، ڕەوتی ڕووداوەکانی خێراتر کرد و بارودۆخی یاخیبوون و ڕاپەڕینی گەلی عێراق، لەوانەش گەلی کورد، ئامادە کرد؛ ئەوان بێ دوودڵی ڕووبەڕووی دامەزراوە حزبی و سەربازییەکانی باشوور و باکووری وڵات بوونەوە (محەمەد عەزیز، ٢٠٢٤، ٢٢٦). بەمەش لە بەهاری ١٩٩١ جەماوەر ڕووبەڕووی سوپا و هێزە چەکدارەکان و هێزە ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعس بوونەوە و ڕاپەڕینێکی گشتگیری لێکەوتەوە (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٥٥). ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ لە باشووری کوردستان خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی بوو لە ژیانی گەلی کوردستاندا (بارزانی، ٢٠٢٠، ٤٣).
لە ٥ی ئاداری ١٩٩١ بۆ یەکەمجار مەشخەڵی ڕاپەڕین دامەزراوە حزبی و سەربازییەکانی ڕژێمی بەعسی گرتەوە. سەرەتا لە شاری ڕانیە دەستی پێکرد و دواتر بڵاو بووەوە تا شار و شارۆچکەکانی دیکەی باشووری کوردستانی گرتەوە. شار دوای شار کەوت و جەماوەر توانییان هێزە عێراقییەکان لێیان دەربکەن؛ لە ٢١ی ئاداری ١٩٩١ کەرکووک کەوتە دەست شۆڕش و جەماوەری ڕاپەڕیو (حەمە عەلی، ٢٠١٦، ١٨٦-١٩١).
سەرکەوتنە خێراکان سەلماندیان کە ڕاپەڕینەکە گەورەترین شۆڕشی کوردی لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان بوو؛ چونکە یەکەمجار بوو کورد بتوانێت تەواوی باشووری کوردستان، لەوانەش شاری کەرکووک، لە ڕژێمی عێراقی ئازاد بکات (قادر، ٢٠٢٢، ٦٢).
هێرشی سوپای عێراق بۆ داگیرکردنەوەی کوردستان
دوای لەدەستدانی هەموو شارۆچکە و شارە کوردییەکان، سوپای شکست‌خواردووی شەڕی کەنداو بەدوای هەلێکدا دەگەڕا بۆ هێرشی پێچەوانە بۆ سەر کوردستان و داگیرکردنەوەی شار و شارۆچکە ئازادکراوەکان. هێزە کوردستانییەکان لە چوارچێوەی بەرەی کوردستانیدا بەرەیەکی یەکگرتووی شەڕیان پێکهێنابوو. لە ٢٧ی ئاداری ١٩٩١ کۆبوونەوەیەکیان بۆ هێرشکردنە سەر ئۆردوگای خالید لە کەرکووک بەست، کە هێشتا لەژێر دەسەڵاتی سوپای عێراقدا بوو؛ بەڵام بەهۆی کەمتەرخەمی یەکێک لە لایەنەکانی بەرەی کوردستانی هێرشەکە ئەنجام نەدرا. لە بەرامبەردا سوپای عێراق بە تانک و زرێپۆش و فڕۆکەی جەنگی و تۆپباران ڕووبەڕووی هێزەکانی پێشمەرگە بووەوە (حەمە عەلی، ٢٠١٦، ١٩٢).. لە ٢٨ی ئاداری ١٩٩١، لەژێر سەرپەرشتی و پلاندانانی عیزەت دوری و عەلی حەسەن مەجید، کە سەدام حوسێن خۆی بۆ داگیرکردنەوەی کوردستان دیاری کردبوون، ڕژێم یەکەم هێرشی لە کەرکووکەوە بۆ سەر پێشمەرگە دەست پێکرد (قادر، ٢٠٢٢، ٦٣). هێزەکانی پێشمەرگە لەو پێکدادانەدا زیانی قورسیان پێگەیشت و ژمارەیەکی زۆر لە پێشمەرگە و جەماوەری ڕاپەڕیو شەهید و بریندار بوون. لە ئەنجامدا سوپا توانی کەرکووک داگیر بکاتەوە و بەرەو گرتنی هەولێر و سلێمانی بجوڵێت (ئیسماعیل، ٢٠١٩، ٢٥٧).
سوپای عێراق لە کەرکووکەوە بە فڕۆکەی جەنگی و کاتیۆشا و تۆپخانەی دوورهاوێژ و تانک و زرێپۆش هێرشی پێچەوانەی کردە سەر کوردستان. هەرچەندە هێزەکانی پێشمەرگە چەندین جار هێرشی پێچەوانەیان کرد، بەڵام کاریگەرییان لە ڕاگرتنی هێرشی سوپای عێراق کەم بوو؛ لە لایەکەوە هێزە سیاسییەکان پەرتەوازە بوون و هەندێک پێشمەرگە ئەزموونی کەمیان لە شەڕی بەرەیی هەبوو، لە لایەکی دیکەشەوە هێز و چەک و توانای لۆجستی یەکسان نەبوون، بۆیە ناچار بوون پاشەکشە بکەن (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٦٦).
سوپای عێراق بە ورەیەکی بەرزەوە بەردەوام بوو لە پێشڕەوی تا زۆربەی ناوچە ئازادکراوەکانی داگیر کردەوە. ڕەنگە ئەمە تەنها هۆکاری شکستی پێشمەرگە نەبووبێت؛ هۆکاری دیکەش هەبوون، وەک دابەشکردنی ناڕێکی پێشمەرگە لەسەر بەرەکان و نەبوونی ئارەزووی پێشمەرگەکانی هەموو پارتەکان بۆ شەڕ و بەرگری، کە کەشێکی بۆ پێشڕەویی سوپای عێراق ڕەخساند.
شایانی باسە پێشڕەویی سوپای عێراق ترس و نیگەرانییەکی زۆری لە دڵی دانیشتووانی شارەکاندا دروست کرد؛ چونکە هاووڵاتیان لە سەرکوتکارییە پێشووتەرەکانی ڕژێمی بەعس ئاگادار بوون و مەترسی ئەوە هەبوو هەڵوێستی دوژمنکارانە و تۆڵەسێنانە لە جەماوەری ڕاپەڕیو وەربگرێت. بۆیە زۆربەی دانیشتووانی شارەکان بۆ ناوچە سنوورییەکان کۆچیان کرد و کۆچی ملیۆنی دەستی پێکرد (قادر، ٢٠٢٢، ٦٣). زۆرێکیان پەنایان بۆ ئێران و تورکیا برد، کە هەردووکیان سنوورەکانیان بەڕووی پەنابەراندا کردەوە (زێباری، ٢٠١٥، ٥١٧).
هێرشی سوپای عێراق و هێڵی بەرگری پێشمەرگە
کاتێک سوپای ڕژێمی بەعس سەرکەوتوو بوو لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕین لە باشووری عێراق، خۆی ڕێکخستەوە بۆ داگیرکردنەوەی کوردستان و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی گەلی کورد. سەرەتا کەرکووکی داگیر کرد و پاشان بەرەو داگیرکردنەوەی هەولێر و سلێمانی پێشڕەویی کرد. هێزەکانی پێشمەرگە، کە ئەوکات لە پارتەکانی بەرەی کوردستانی پێکهاتبوون، هەوڵەکانیان چڕ کردەوە بۆ ڕێگرتن لە هێرشی سوپای عێراق بۆ سەر گوندی شیراوەی نزیک شارۆچکەی بەردە (سەیدکاکە، ١٩٩٧، ٢٥٢)، بەڵام نەیانتوانی هێرشەکە ڕابگرن و بۆ ناحیەی قوشتەپە لە باشووری هەولێر پاشەکشەیان کرد. سوپای عێراق بە تانک و تۆپخانە و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و هەلیکۆپتەر بە شێوەیەکی هەڕەمەکی خەڵکە هەڵاتووەکانی دەشتی قوشتەپەی تۆپباران کرد و زوو قوشتەپەی داگیر کردەوە. هێزەکانی پێشمەرگە بەرەیەکی نوێیان بۆ ڕاگرتنی پێشڕەوی پێکهێنا و شەوانە بەرەنگاری بوونەوە، بەڵام هەوڵەکانیان سەرکەوتوو نەبوو و دوای ماوەیەک پاشەکشەیان کرد، تا سوپای عێراق چووە ناو هەولێر و لە ٣١ی ئادار بە تەواوی دەستی بەسەر شارەکەدا گرت (عومەر عوسمان). «، ٢٠٠٨، ١٦٧). پێش ئەوەی سوپای عێراق بگاتە هەولێر، هێزەکانی بەرەی کوردستانی بۆ تاوتوێکردنی بارودۆخی شەڕ و ڕاگرتنی پێشڕەویی سوپای عێراق کۆبوونەوە. لە کۆبوونەوەکەدا بۆچوونی لایەنەکان دەربارەی بەرەنگاربوونەوەی هێرشەکە جیاواز بوو؛ هەندێکیان پێیان وابوو ناتوانن بجەنگن و ڕووبەڕووی ڕژێم ببنەوە، بەڵام یەکێک لە لایەنەکان لە بابی زیادەڕەوی پێی وابوو دەتوانێت ڕووبەڕووی سوپا ببێتەوە و بڕیاری شەڕی دا. بەگوێرەی گێڕانەوەی بەرپرسێکی سەربازی، یەکێک لە پارتەکانیش پێی وابوو ناتوانن لە ناو هەولێر بەرگری بکەن، بەڵام لەگەڵ سەرۆکی پارتەکە سەردانیان کرد کە گوتی لە هێڵی بەرگری کەرکووک و دیبگە دەجەنگن؛ بەڵام بینییان هیچ پێشمەرگەیەکیان لە شوێنەکە نەماوە و مەیدانی شەڕیان چۆڵ کردووە (سەیدکاکە، ١٩٩٧، ٢٥٢-٢٥٣).
بەگوێرەی گێڕانەوەیەک، هۆکاری داگیرکردنەوەی هەولێر و سلێمانی لەلایەن ڕژێمی عێراقەوە ئەوە بووە کە هێزەکانی پێشمەرگەی بەرەی کوردستانی بە ئەندازەیەکی پێویست زۆر نەبوون تا بەرەنگاری هێزە کۆکراوەکانی ڕژێم ببنەوە، هێزە جەماوەرییەکانیش بەباشی ڕێک نەخرابوون و بە شێوەیەکی هەڕەمەکی بەشدارییان دەکرد. لەگەڵ جووڵەی سوپای عێراق لە کەرکووکەوە بەرەو سلێمانی و هەولێر و پێشڕەویی خێرای لە دژی بەرگریی لاوازی پێشمەرگە، زۆربەی دانیشتووان دەستیان کرد بە گواستنەوەی خێزان و منداڵەکانیان بۆ سنووری ئێران و تورکیا، کە بووە هۆی کۆچێکی گشتگیر (ئیسماعیل، ٢٠١٩، ٢٥٧).
دوای ئەوەی سوپای عێراق بە تەواوی دەستی بەسەر هەولێردا گرت، بەردەوام بوو لە هەوڵی داگیرکردنەوەی هەموو شار و شارۆچکەکانی کوردستان. بۆ ئەم مەبەستە فیرقەی ٢٨ بە فەرماندەیی عەمید ڕوکەن حەمەد حەمۆ ڕاسپێردرا دەست بەسەر گەشتیارگەی پیرمامدا بگرێت. لە ٥ی نیسانی ١٩٩١ هێزەکە دەستی بە جووڵە کرد و هێزەکانی پێشمەرگە بۆ ڕاگرتنی پێشڕەویی سوپا هێڵێکی بەرگری دیکەیان لە نزیک مەلا عومەر دامەزراند؛ بەڵام کەمی ژمارەی هێزەکان، دابەشبوونی هێزەکانی پێشمەرگە و گوێڕایەڵنەبوونی هەندێک لە هێزەکانی پێشمەرگە بۆ فەرماندەکانیان، بووە هۆی پاشەکشە بۆ خانزاد لە نزیک گەشتیارگەی پیرمام. پێشڕەویی سوپا زیاتر دەبوو و لە پیرمام نزیک دەبوونەوە. هەرچەندە هێزەکانی بارزان بنکەیەکیان لە بەستوورە دامەزراند و هەوڵیان دا لەوێوە سوپا ڕابگرن، بەڵام بەهۆی نایەکسانی هێز و چەک و تەقەمەنی نەیانتوانی پێشڕەویی سوپا ڕابگرن (قادر، ٢٠٢٢، ٧١).
بۆ ڕاگرتنی پێشڕەویی سوپای عێراق لەلایەن سەرکردایەتی بەرەی کوردستانییەوە هەوڵ درا سوپا لە پێشڕەوی بوەستێنرێت؛ بۆیە کۆبوونەوەیەک بۆ سەرکردە سەربازییەکانی پارتەکانی بەرەی کوردستانی بەسترا تا هێڵێکی بەرگریی بەهێز لە پیرمام دامەزرێنن. لە کۆبوونەوەکەدا بڕیار درا بەرەی شەڕ لەسەر ڕێگای سەرەکی نێوان هەولێر و شەقڵاوە بەسەر دوو تەوەردا دابەش بکرێت. تەوەری یەکەم درا بە هێزەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان و پارتی سۆسیالیست، تەوەری دووەمیش درا بە هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی کۆمۆنیست. هێزەکانی پێشمەرگە چەند ڕۆژێک لەو ناوچانە مانەوە، بەڵام سوپا بەردەوام بوو لە پێشڕەوی بەرەو پیرمام تا گەیشتە بەرزاییەکانی پیرمام. بەرگری پێشمەرگە بەهێز نەبوو بە ڕادەیەک پێشڕەوییەکە ڕابگرێت؛ هێڵی بەرگری پێشمەرگە لەوێ شکست هێنا و بۆ کۆڕێ پاشەکشەیان کرد.
سوپای عێراق بەردەوام بوو لە پێشڕەوی و داگیرکردنی ناوچە دوای ناوچە. بارودۆخی کوردستان سات بە سات خراپتر دەبوو، خەڵک زیاتر بێهیوا دەبوون و بە ژمارەی زۆر هەڵدەهاتن. سوپای عێراق لە داگیرکردنی تەواوی کوردستان نزیک دەبووەوە و بەرگرییەکانی پێشمەرگە زۆر لاواز بوون. ورە و هیوای خەڵک داڕووخا، چونکە لایەنەکان بە دروستی بەرگرییان نەدەکرد. تەنها هێزێک کە وەڵامی هێرشی سوپای عێراقی دایەوە، ئەو هێزە بوو کە لەگەڵ مەسعود بارزانی بوو و چەکی دووشکەیان هەڵگرتبوو تا ڕێگە لەوە بگرن هەلیکۆپتەرەکان زیان بە پێشمەرگە و خەڵک بگەیەنن.
سوپا هێواش هێواش لە پیرمام نزیک دەبووەوە. لە ٦ی نیسانی ١٩٩١ هێزێکی کەمی پێشمەرگە بە فەرماندەیی دکتۆر سەعید بارزانی و حالی دۆڵەمەری و چەند یەکەیەکی دیکەی پێشمەرگە ڕووبەڕووی سوپای عێراق بوونەوە، بەڵام نەیانتوانی ڕایبگرن و شارۆچکەکە کەوتە دەست یەکەکانی سوپا. هێزەکانی پێشمەرگە بۆ گوندی حەجرانی نزیک کۆڕێ پاشەکشەیان کرد؛ ئەمە دەکرێت وەک ستراتیژییەکی سەربازی لێک بدرێتەوە، چونکە شوێنی جوگرافیایی کۆڕێ بۆ هێزی کەمی پێشمەرگە گونجاوتر بوو تا هێڵێکی بەرگری لە دژی سوپای گەورەی عێراق دامەزرێنن.
هێزەکانی پێشمەرگە بەسەر دوو شوێنی ستراتیژیدا دابەش بوون؛ هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەرزاییەکانی ڕۆژئاوای کۆڕێ جێگیر بوون و هێزەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە ڕۆژهەڵات. حەمید ئەفەندی لە پارتی دیموکراتی کوردستان و کۆسرەت ڕەسووڵ لە یەکێتی نیشتمانی سەرپەرشتی شەڕەکەیان دەکرد (قادر، ٢٠٢٢، ٧٢-٧٥).
پێشڕەویی سوپا بەرەو کۆڕێ
سوپای عێراق پلانی بۆ داگیرکردنەوەی هەموو شار و شارۆچکە کوردییەکان دانابوو تا ڕاپەڕینی کوردستان وەک ڕاپەڕینەکەی باشووری عێراق سەرکوت بکات؛ بەڵام شەڕی کۆڕێ بووە خاڵێکی درەوشاوە لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا. بەهۆی شوێنی جوگرافیایی دژواری، لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواوە زنجیرە چیا سەختەکان دەوریان دابوو و لە هەردوو لاوە بەسەر دۆڵێکدا دەڕوانن کە ڕێگای سەرەکی هەولێر ـ شەقڵاوە بەناویدا تێدەپەڕێت. هێزەکانی پێشمەرگە بڕیاریان دا بەربەستێکی بەهێز لەبەردەم پێشڕەویی سوپای عێراق دروست بکەن تا ڕێگە لە پێشڕەویی هێزەکانی ڕژێم بگرن. لەگەڵ ئەوەشدا، دوای داگیرکردنی گەشتیارگەی پیرمام لە ٧ی نیسانی ١٩٩١، سوپای عێراق بە هێزێکی گەورەی پیادەی پڕچەک بە چەکی پێشکەوتوو، کە لە فیرقەیەکی تەواو پێکهاتبوو و تانک و تۆپخانە و زرێپۆش پشتیوانییان دەکرد، بەرەو ناحیەی کۆڕێ پێشڕەویی کرد (قادر، ٢٠٢٢، ٢٠٢٢). ٧٩).
هێرشی یەکەم:
لە ٧ی نیسانی ١٩٩١ سوپای عێراق بە تانک و زرێپۆشەوە لە شارۆچکەی پیرمامەوە بەرەو ناحیەی کۆڕێ هێرشی کرد، بێ ئەوەی بەرگرییەکی ئەوتۆ لەبەردەمیدا بێت. هەر کە گەیشتنە کۆڕێ، هێزێکی پێشمەرگەی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان بە فەرماندەیی دکتۆر سەعید بارزانی و حالی دۆڵەمەری گەیشتنە بەرزاییەکانی سەر بە کۆڕێ، بە فەرمانی حەمید ئەفەندی، فەرماندەی سەربازی بەرەی شەڕ. بە هێز و توانای لۆجستیی کەمەوە توانییان بەرەنگاری هێرشەکە ببنەوە و شەڕێکی گەرم دەستی پێکرد. هێزەکانی پێشمەرگە ئامانجەکانیان پێکا و بوونە قەڵایەکی بەهێز، پێشڕەویی سوپایان لە ناوچەکە پەکخست و توانییان هێرشەکە تێکبشکێنن (قادر، ٢٠٢٢، ٧٩). لەم شەڕەدا هێزەکانی پێشمەرگە زیانێکی زۆریان بە سوپای عێراق گەیاند، لەوانە لەناوبردنی چوار تانک و زرێپۆش و ژمارەیەک ئامێری سەربازی (سەیدکاکە، ١٩٩٧، ٢٥٥).
کاتێک تانک و زرێپۆشە ئامانجکراوەکان بە مووشەکی ئارپیجیی پێشمەرگە لە بەرزاییەکاندا لەناوبران، شەڕ لە بەشی خوارەوە دەستی پێکرد. هێزەکانی پێشمەرگە هێرشیان کردە سەر تانک و زرێپۆشەکان و ئامێرەکانیان لەناوبرد. لەم شەڕەدا هیچ پێشمەرگەیەک زیانی پێنەگەیشت، لە سوپای عێراقیش زیاتر لە ١٤ سەرباز کوژران و تەرمەکانیان لە مەیدانی شەڕدا مایەوە و ئەوانی دیکە وەک دیل گیراون.
پێشمەرگە لە شەڕەکەدا سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا. دوای ئەو شکستە، فەرماندەی فیرقەی سەربازی لە سوپای عێراق جەختی لەسەر پێشڕەوی و بەردەوامبوونی هێرش کردەوە، بەڵام بەرگری پێشمەرگە زۆر بەهێز و لە چاوەڕوانی فەرماندەکانی سوپا دوور بوو؛ بۆیە ناچار بوو فەرمانی پاشەکشە بۆ گەشتیارگەی پیرمام بدات، تا بە پلانێکی بەهێزتر هێڵی بەرگری پێشمەرگە بشکێنێت و بگاتە شەقڵاوە و هێرشێکی دیکە و بەهێزتر بکاتە سەر کۆڕێ (قادر، ٢٠٢٢، ٨٠).
کاتێک هێزەکانی پێشمەرگە سەرکەوتنێکی گەورەیان بەسەر سوپای عێراقدا تۆمار کرد، زانیارییان پێگەیشت کە سوپای عێراق پلانی هەیە جارێکی دیکە هێرش بکاتە سەر پێگەکانی کۆڕێ. سەرکردایەتی کوردستان، بە تایبەتی مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان کە سەرکردایەتی بەرەی کوردستانیشی دەکرد، هەوڵەکانی بۆ ڕێکخستنەوەی بەرەی شەڕ یان هێڵی بەرگری چڕ کردەوە. بۆیە داوای لە سەرکردایەتی پارتەکانی بەرەی کوردستانی کرد هێزەکانیان بگەڕێننەوە بۆ بەرەکانی شەڕ و بەسەر هێڵەکانی بەرگریدا دابەشیان بکەن، تا ڕێگە لە پێشڕەویی ڕژێم بگرن و کۆتایی بە شەڕی لووتبەرزی و خۆبەزلزانینی بهێنن؛ لە ناو ئەو بانگەوازەدا بەشێک لە هێزەکانی پێشمەرگەی ئەو پارتانە گەڕێندرانەوە.
لە ٩ی نیسانی ١٩٩١ و بە پێشنیاری فەرماندەی پێشمەرگە حەسەن نەجار، کە خاوەنی بیرۆکەی هێرشی پێچەوانە بوو، بڕیار درا هێرشەکە ئەنجام بدرێت؛ بۆ سەلماندنی هێز و توانای پێشمەرگە لە هێرش، نەک تەنها بەرگری، و هەروەها بۆ بەرزکردنەوەی ورەی پێشمەرگە و سەلماندنی ئەوەی هێزەکانی دوژمن ئەوەندە زۆر نین کە پێشمەرگە نەتوانێت شکستیان پێبهێنێت.
بۆ جێبەجێکردنی ئەو هێرشە، حەسەن نەجار هێزەکانی بەسەر سێ گرووپدا دابەش کرد:
گرووپی یەکەم هێزی پشتیوانی بوو کە لە سەید فاخیر و خالید ئەنور و سەید ئیسکندەر پێکهاتبوو و ئەرکیان تۆپبارانکردنی بنکە و یەکەکانی سوپای عێراق بوو پێش ئەوەی هێرشیان بکرێتە سەر.
گرووپی دووەم بە فەرماندەیی زەینەل ئەحمەد ڕاسپێردرا هێرش بکاتە سەر ڕەبایاکانی شوێنی ستراتیژی لە لای ڕاستی سوپا؛ گرووپی سێیەمیش بە فەرماندەیی حەسەن نەجار خۆی بوو و پلانەکە وەک خۆی جێبەجێ کرا.
لە هێرشەکەدا تۆپی ١٠٦ ملم بەکارهێنرا، کە ڕۆڵێکی گەورەی لە لاوازکردنی ورەی سەربازانی سوپای عێراق هەبوو؛ بنکە و بارەگاکانی سوپای بە چڕی تۆپباران کرد. هەڵمەتی هێرشبەرانی پێشمەرگە گەیشتە دەوروبەری سوپای عێراق و ئۆپەراسیۆنەکە زۆر سەرکەوتوو بوو. مەبەست لەم هێرشە داگیرکردنەوەی خاکی لەدەستچوو نەبوو، بەڵکو تاکتیکێکی شەڕ و پیشاندانی هێز و چەکی پێشمەرگە بوو. سوپای عێراق لەم هێرشەدا زیانی قورسی پێگەیشت، لە کاتێکدا پێشمەرگە بێ زیان ڕزگاریان بوو (قادر، ٢٠٢٢، ٩٢-٩٣).
هێرشی دووەم:
سوپای عێراق پلانی خۆی بۆ شکاندنی هێڵی بەرگری پێشمەرگە لە بەرزاییەکانی ناحیەی کۆڕێ جێبەجێ دەکرد. بۆ جاری دووەم لە ١١ی نیسانی ١٩٩١ هەموو ئەفسەرانی لیواکان کۆبوونەوە و بەختی خۆیان تاقیکردەوە و هێرشێکی فراوانیان کردە سەر پێگەکانی پێشمەرگە. کاتێک هێزەکانی بەرەی کوردستانی لە ڕێگەی ئەفسەرێکی کورد لە سوپاوە زانیارییان دەربارەی هێرشەکە وەرگرت، بەرپرسانی باڵای سەرکردایەتی پارتەکان بە سەرکردایەتی مەسعود بارزانی لە گوندی حوجرانی نزیک کۆڕێ کۆبوونەوە و بەرەی شەڕیان ڕێکخستەوە و بەرەکانیان بەسەر لایەنەکاندا دابەش کرد:
بەرەی ڕۆژهەڵاتی دەربەندی کۆڕێ درا بە هێزەکانی یەکێتی نیشتمانی و پارتی زەحمەتکێشان و پارتی گەل.
بەرەی ڕۆژئاوا درا بە هێزەکانی پارتی دیموکرات و پارتی کۆمۆنیست و بزووتنەوەی ئیسلامی و پارتی سۆسیالیست و حیزبوڵڵا (سەید کاکە، ١٩٩٧، ٢٥٦).
بەگوێرەی پلانی هێرشی دووەم بۆ سەر پێگەکانی پێشمەرگە، لە ١١ی نیسانی ١٩٩١ کاتژمێر ٤:٤٥ی بەیانی، سوپا تۆپبارانێکی چڕی بۆ سەر پێگەکانی پێشمەرگە دەست پێکرد، پاشان بە هێزێکی گەورە و بە پشتیوانی تانک و زرێپۆش لە پێگەکانی پێشمەرگە نزیک بووەوە. سەرەتا پێشمەرگە وەک پلان بۆ دانرابوو خۆیان شاردەوە تا هێزەکانی سوپا تەواو نزیک بوونەوە، کە نەبوونی بەرگری ئەفسەر و سەربازەکانی سەرسام کرد. بەڵام کاتێک تانک و زرێپۆشەکان لە بناری چیا نزیک بوونەوە، لەناکاو بە هەموو جۆرە چەکێک ڕووبەڕوویان بوونەوە و لەژێر لافاوێک لە گوللەدا هێرشیان کرایە سەر و هێزەکانی دوژمن کەوتنە ناو ئاگر. سوپای عێراق سەرلێشێواو بوو، تانک و زرێپۆشەکان و هێزی هێڵی پێشەوە بە تەواوی تێکشکێنران. سەربازانی هەردوو لیوای ٤١٢ و ٧٨ بە پەلە بۆ دواوە گەڕانەوە و کوژراوەکانیان لە مەیدانی شەڕ لە قەراغ ڕێگا بەجێهێشت (قادر، ٢٠٢٢، ٢٠٢٢). ٨٦-٨٧).
لە سەرەتادا هێرشی سوپا تا ڕادەیەک لە بەرزاییەکانی بەشی ڕۆژئاوای ناوچەکە سەرکەوتوو بوو. دوای شەهید و برینداربوونی ژمارەیەک لە پێشمەرگەکانی هێزەکانی بارزان، چەند شوێنێک کەوتە دەست هێزەکانی ڕژێم. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆربەی پێشمەرگەکانی هێڵی پێشەوە پێگەکانیان بەجێنەهێشت و بەردەوام بوون لە شەڕ؛ ئەوان مایەی هیوای هێرشێکی پێچەوانە و داگیرکردنەوەی پێگە لەدەستچووەکان بوون. پاشان بە فەرمانی مەسعود بارزانی، سەرۆکی بەرەی کوردستانی، هێزە پشتیوانەکانی هەموو پارتەکان گەیشتنە مەیدانی شەڕ و چوونە سەر بەرزاییەکانی ئارماوان و شوێنەکانی دیکە و لە ماوەیەکی کورتدا توانییان ئەو شوێنانە داگیر بکەنەوە کە کەوتبوونە دەست سوپا. گرووپێک لە پێشمەرگە بە فەرماندەیی حەسەن نەجار، کە تۆپی ١٠٦ ملم و هاوەن و بی‌کەی‌سی و قەناسەیان پێبوو، ڕۆڵێکی کاریگەریان لە تێکشکاندنی ڕیزەکانی سوپا و لەناوبردنی تانک و زرێپۆشەکاندا گێڕا (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٧١-١٧٢). زۆربەی هێرشەکە بۆ سەر بەشی ڕۆژئاوای کۆڕێ بوو؛ بەشی ڕۆژهەڵات هێرشی نەکرایە سەر، جگە لە گردێک لە نزیک ڕێگای سەرەکی کە سەرەتا کەوتە دەست سوپا، بەڵام دواتر جارێکی دیکە هێرشی کرایە سەر و هێزەکانی ڕژێم لێی دەرکران (سەیدکاکە، ١٩٩٧، ٢٥٧).
شایانی باسە پێشمەرگە لەم هێرشەدا سەرکەوتنێکی گەورە و مێژوویی تۆمار کرد. ڕژێمی عێراقی لەو خەونە بێهیوا بوو کە هەوڵی بۆ دەدا و نەیتوانی ئامانجەکەی بهێنێتە دی و دەست بەسەر هێڵی بەرگری پێشمەرگەدا بگرێت و بگاتە ناوچەکانی دیکە. سەرباز و ئەفسەرەکان لە دەنگ و ئاگر و گوللەکان پەرێشان بوون و خۆحەشاردان لە دەمی ڕووبارەکەیان هەڵبژارد؛ بۆیە شکستیان هێنا و هیوای سوپای عێراقیان بە تەواوی پووچەڵ کردەوە لە بەدەستهێنانی سەرکەوتن و گەیشتن بە ناوچانەی پلانی داگیرکردنیان بۆ دانابوو. ناچار بوون پاشەکشە بکەن و زیان و برینداری لە ڕیزی سەربازەکانیاندا هەبوو. ژمارەیەک تانک و زرێپۆش و چەکی قورس نیز کەوتە دەست پێشمەرگە. دوای ئەوەی حکومەت دڵنیابووەوە کە چیتر ناتوانێت بە هێزەکانی پێشڕەوی بکات بۆ داگیرکردنی بەشەکانی دیکەی کوردستان، ئاگربەستی ڕاگەیاند و دانوساندن بۆ چارەسەرکردنی دۆزی کورد دەستی پێکرد (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٧٢).
هۆکارەکانی شکستی سوپای عێراق لە شەڕی کۆڕێهەرچەندە پێشمەرگە و سوپای عێراق لە ڕووی هێز و چەک و توانای سەربازییەوە تا ڕادەیەکی زۆر یەکسان نەبوون، بەڵام ژمارەیەکی کەم لە هێزەکانی پێشمەرگە توانییان بەرەنگاری سوپای عێراق ببنەوە و دوو هێرشی گەورەی تێکبشکێنن. ڕوونە سەرکەوتنی پێشمەرگە یان شکستی سوپا لەو دوو هێرشەدا بۆ چەند هۆکارێک دەگەڕێتەوە:
١- ڕۆڵی فەرماندە: فەرماندە کۆڵەکەی سەرەکی هێزە، بە تایبەتی لە شەڕدا؛ بە بوێری و لێهاتوویی و زانیارییەوە بڕیار دەدات و ئەرک و بەرپرسیارێتی دەسپێرێت بە ژێردەستەکانی کە توانای هەڵگرتنیان هەیە و لە هەموو بارودۆخێکدا متمانەیان پێدەکات.
ڕۆڵی مەسعود بارزانی وەک سەرۆکی بەرەی کوردستانی لە شەڕی کۆڕێدا زۆر گرنگ بوو؛ چونکە لە نزیکەوە لە بەرەی شەڕ ئاگادار بوو و بۆ هەموو پێشهات و پلانێک بەرنامەی هەبوو (قادر، ٢٠٢٢، ١٠٢). بەردەوام لەگەڵ سەرکردەکانی لایەنە سیاسییەکان لە پەیوەندیدا بوو (دۆڵەمەری، ٢٠٢١، ٢٩٨). هەروەها ڕۆڵێکی بێوێنەی لە کۆکردنەوەی هێزە پێشمەرگەکانی پارتەکانی ناو بەرەی کوردستانی و دابەشکردنیان بەسەر مەیدانەکانی شەڕدا هەبوو، بە مەبەستی بەهێزکردنی هێڵی بەرگری و ڕێگرتن لە پێشڕەویی سوپا. ئامادەبوونی ڕاستەوخۆ و سەرپەرشتیکردنی شەڕەکەش کاریگەرییەکی گەورەی لە بەرزکردنەوەی ورەی پێشمەرگە هەبوو، بە تایبەتی لەو هەڵوێستەدا کە گوتی (یان دوژمن بەسەر جەستەکانماندا دەگەڕێتەوە کوردستان، یان ئێمە جارێکی دیکە ملکەچ نابین) (قادر، ٢٠٢٢، ١٠٢). ).
٢- شوێنی جوگرافی: شوێنی جوگرافی هەر ناوچەیەک ڕۆڵێکی گرنگ لە ملمڵانێ چەکدارییەکاندا دەگێڕێت. فەرماندە سەربازییەکان و هێزە چەکدارە شارەزاکانی پلانەکانی شەڕ هەمیشە شوێنی جوگرافی بە گرنگ دەزانن بۆ سەرکەوتنی پلاندانانی شەڕ و بەرەنگاربوونەوە. کۆڕێ، کە تەنگەیەکی باریک و دەورەدراو بە چیا سەختەکانە، هۆکارێکی بەهێز بوو لە سەرکەوتنی پێشمەرگە بەسەر دوو هێرشی فراوانی سوپادا کە تانک و تۆپخانە و زرێپۆش و توانای لۆجستیی گەورە پشتیوانییان دەکرد. بەرامبەر هێزە کەم و چەک و کەلوپەلی سنوورداری پێشمەرگە، ئەزموونێکی دەوڵەمەندی چالاکی و بەرەنگاربوونەوە لە چیا و دۆڵ و گردە بەرزەکاندا هەبوو کە هەمیشە پاڵپشت و پشتیوانی پێشمەرگە بوون. لە لایەکی دیکەوە، بۆ سوپای عێراق سەخت بوو لە ناوچەیەکی چیایی و سەختدا بەسەر پێشمەرگەدا زاڵ بێت (قادر ٢٠٢٢، ١٠٣).
٣- ورەی بەرزی پێشمەرگە: ورەی بەرزی پێشمەرگە و هەستی بەرپرسیارێتی نیشتمانی و نەتەوەیی و قوربانیدانی لە پێناو بەرگریکردن لە خاک و نیشتمان، هۆکارێکی بەهێزی دیکەی سەرکەوتنی پێشمەرگە بوو. هەرچەندە ژمارەیان کەم بوو، بەڵام توانییان لە دوو هێرشی گەورەدا ژمارەیەکی زۆری سوپای چەکداری شکستی پێبهێنن و وانەیەکیان پێ بدەن کە دووبارەکردنەوەی هێرش بۆی سەخت بێت؛ بەڵکو ناچار بێت پەنا بۆ دانوساندن و چارەسەری ئاشتییانە ببات بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٧٢).
ئەنجام و دەرەنجامەکانی ملحەمەی کۆڕێ:
ڕێکخستنەوە و بەهێزکردنی هێڵی بەرگری هۆکاری سەرەکی سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگە بوو لە بەرەنگاربوونەوەی دوو هێرشی فراوانی سوپای عێراق کە بە هێز و توانایەکی سەربازیی گەورەوە لە کەرکووکەوە بەرەو کۆڕێ کەوتبووە ڕێ؛ بەڵام سوپای عێراق شکستی گەورەی خوارد، تا ئەو ڕادەیەی جارێکی دیکە هێرشی نەکردە سەر پێگەکانی پێشمەرگە (سەیدکاکە، ١٩٩٧، ٢٥٦).
سوپای عێراق نەیتوانی خەونی داگیرکردنەوەی هەموو بەشەکانی دیکەی کوردستان و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کوردستان، وەک ڕاپەڕینەکەی باشووری عێراق، بهێنێتە دی (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٧٣).
پەنابردن بۆ چارەسەری ئاشتییانە و دیپلۆماسی، وەک گفتوگۆ و دانوساندن لەگەڵ لایەنەکانی بەرەی کوردستانی بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ کێشەکان، بووە هۆی ئەوەی شاندەکانی پارتە سیاسییەکان چەندین جار سەردانی بەغدا بکەن و لەگەڵ سەرکردەکانی بەعس گفتوگۆ بکەن (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٧٣). بەهۆی مەترسیداری سەرکردەکانی ڕژێمی عێراق و خۆدزینەوەیان لە چارەسەرە بنەڕەتییەکان، هەوڵەکان شکستیان هێنا و دانوساندنەکان هیچ ئەنجامێکی ئەرێنییان نەبوو (قادر، ٢٠٢٢، ١٢٣).
بڕیاری ژمارە ٦٨٨ی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە ڕژێمی عێراقی بەهۆی سەرکوت و لەناوبردنی هاووڵاتیانی عێراق، بە تایبەتی هاووڵاتیانی کورد، مەحکووم کرد؛ هەروەها بە هەوڵ و پێشنیاری حکومەتی فەرەنسا لە ئەنجومەنی ئاسایش، ناوچەیەکی ئارام لە سەرووی هێڵی پانی ٣٦ دابین کرا و یارمەتیی دەستبەجێ بە ناوچەکان گەیەنرا (مام جەلال ٢٠١٧، ١٩٠).
کاتێک هێڵی پانی ٣٦ وەک بەربەستێکی سنووری لەبەردەم هەڕەشەکانی ڕژێمی بەعس لە کوردستان دیاری کرا، بەغدا لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ دامەزراوە ئیدارییەکانی لە هەولێر و سلێمانی و دهۆک و گەرمیان کشاندەوە و بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری هاووڵاتیان بۆشاییەکی ئیداری دروست بوو (قادر، ٢٠٢٢، ١٣١). بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە و چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە، بەرەی کوردستانی بڕیاری دا هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە کوردستان ئەنجام بدات؛ هەڵبژاردنەکان لە ١٩ی ئایاری ١٩٩٢ لە کەشێکی ئاشتییانە و ئازاددا بەڕێوەچوون و دواتر حکومەتی هەرێمی کوردستان دامەزرا (بارزانی، ٢٠٢٠، ٤٥ ).
هەرێمی کوردستان بووە پەناگەی زۆرێک لە قوربانیان و تێکۆشەران و ئازادیخوازانی عێراق و هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن کە ئەمڕۆ وڵات بەڕێوەدەبەن (بارزانی، ٢٠٢٠، ٤٥).
سەرچاوەکان:١- مەسعود بارزانى، بارزانى و بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى چوارەم، بەشى دووەم، چاپى یەکەم، (چاپخانەى ڕۆکسانا- ٢٠٢١).
٢- مەسعود بارزانى، بۆ میژوو، چاپى سێیەم، (چاپخانەى ڕوکسانا- ٢٠٢٠).
٣- چارلز تریب، مێژووى عێراق، وەرگێڕان: محەمەد حسێن ئەحمەد و عەبدولقادر کەلهور، پێداچوونەوە: د. محەمەد عەبوڵڵا کاکەسور، چاپى سێیەم ، (چاپخانەى ڕۆژهەڵات- هەولێر – ٢٠١٣).
٤- میرزا ابراهیم قادر، داستانى کۆڕێ شانازیى نەتەوەیەک، (چاپخانەى ڕۆکسانا- هەولێر- ٢٠٢٢).
٥- غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا- حجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم – چاپى دووەم، )تورکیا – ٢٠٢١(.
٦- عومەر عوسمان، ژیانى کوردێک، بەرگى یەکەم و دووەم، چاپى دووەم، (چاپخانەى موکریانى – ٢٠٠٨(.
٧- عەزیز محەمەد، کنەکردن لە یادەوەریدا، چاپى یەکەم، (هەولێر – ٢٠٢٤).
٨- نورى حەمە عەلی، مێژووى تیکۆشانى پێشمەرگەیەک لە نێوان ژیان و مەرگدا، چاپى دووم، (هەولێر- ٢٠١٦).
٩- سەید کاکە، بیرەوەرى پێشمەرگەیەک، چاپى یەکەم، (چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى، ١٩٩٧).
١٠- محەمەد عەلى ئیسماعیل، بیرەوەریەکانم، حەفتا ساڵ تەمەن و زیاتر لە نیو سەدە خەبات، چاپى یەکەم، ٢٠١٩.
١١- حاجى میرخان دۆڵەمەرى، گەڕان بە دواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، کوردستان- ٢٠٢١.
١٢- مام جەلال، دیدارى تەمەن، ئامادەکردنى سەلاح ڕەشید، بەشى دووەم، چاپى یەکەم، (چاپخانەى کارۆ، ٢٠١٧).
١٣- شیمال زێبارى، هندەک ڕاستیێن ڤەشارتى د شۆڕشا گوڵانێدا، چاپى یەکەم، (چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر-٢٠١٥).