Epîka Korê wekî yek ji şerên çarenûssaz tê dîtin ku Pêşmergeyên Kurdistanê li dijî Artêşa Iraqê di 7-11 Nîsan 1991 de şer kirin, piştî têkçûna Artêşa Iraqê di bihara sala 1991 de li hember hêzên Pêşmerge yên girêdayî Bereya Kurdistanî û pêla nerazîbûn û hêrsa girseyî ya serhildêr li Başûrê Kurdistanê, artêşa rejîmê zû ronahiya kesk ji hêzên hevpeyman wergirt, û di 27 Adar 1991 de, vê artêşê bi hêz û berxwedaneke tund li hember hêzên Pêşmerge li Kerkûkê sekinî. Û gelek bajar û qesabe xistin bin kontrola xwe, heta gihîştin tengava Korê, û li wê herêma asê, hêzên Pêşmerge xetek parastinê ya bihêz ava kirin da ku rê li ber pêşveçûna Artêşa Iraqê bigirin, di du êrîşên berfireh ên peyayan de ku bi tank, topavêj, zirxpoş û helîkopteran hatibûn piştgirîkirin, hêzên Iraqî êrîşî bajarokê Korê kirin lê bi tundî têk çûn.
Pêşekên rûdana epîka Korê
Piştî şerê heşt salan di navbera Îraq û Îranê de, rejîma Be's xwe wekî hêzeke cîhanî nîşan da, quretî û serbilindiya wê sînorên mirovahiyê derbas kir, mafên mirovan binpê kir û destdirêjî li ser Jînge ya welatiyan kir, derbaskirina sînorên navneteweyî bi mebesta dagirkirinê bi rêya operasyonên serbazî bi hinceta ku xwedî hêzeke serbazî ya mezin û pêncemîn artêş li cîhanê ji aliyê hejmar û çekan ve ye (Gerdî, 2021, 305). Û ev yek faktoreke girîng bû di dagirkirina Kuwêtê ji aliyê rejîma Be's ve di 2 Tebax 1990 de, ya ku di nav 24 saetan de welat xist bin kontrola xwe. Hemû ev yek bû sedema hebûna lihevkirineke navneteweyî li dijî rejîmê û sepandina biryara navneteweyî ya ku hejmara wê 687 bû, ya ku piştî wê bû sedema krîzeke aborî û derketina şerê Kendavê (Charles Tripp, 2013, 336). Têkçûna Artêşa Iraqê li hember hêzên hevpeyman û lawazî û nebûna baweriya serkirdeyên Be'sî li hember gelê Îraqê, rêça bûyeran lezand û şert û mercên paşveçûn û serhildana gelê Îraqê amade kir, di nav de gelê Kurd, û wan di rûbirûbûna saziyên Partî û serbazî li başûr û bakurê welat de dudilî nekirin (Mihemed Ezîz, 2024, 226). Di encamê de, di bihara sala 1991 de, girseyan li hember artêş û hêzên çekdar û hêzên ewlehiyê yên girêdayî rejîma Be's sekinîn, ya ku bû sedema serhildaneke giştî (Umer Osman, 2008, 155). Serhildana sala 1991 li Başûrê Kurdistanê xalek werçerxana dîrokî bû di Jînge ya gelê Kurdistanê de (Barzanî, 2020, 43).
Di 5 Adar 1991 de pêta serhildanê agir berda saziyên Partî û serbazî yên rejîma Be's bo cara yekem, pêşî li bajarê Ranya dest pê kir paşê berfireh bû heta bajar û qesabeyên din ên Başûrê Kurdistanê girt, bajar li pey bajar Ketin û girseyan karî hêzên Iraqî ji wan derxin, û di 21 Adar 1991 de Kerkûk ket destê şoreş û girseyên serhildêr (Heme Elî, 2016, 186-191).
Û serkeftinên bilez îsbat kirin ku serhildan mezintirîn şoreşa Kurdî bû di dîroka tevgera rizgarîxwaza Kurdistanê de, ji ber ku cara yekem bû ku Kurd karîn Başûrê Kurdistanê bi tevahî rizgar bikin, di nav de bajarê Kerkûkê ji rejîma Îraqê (Qadir, 2022, 62).
Dagirkirina Artêşa Iraqê ji bo ji nû ve dagirkirina Kurdistanê
Piştî windakirina hemû bajarok û bajarên Kurdî, artêşa şerê Kendavê ya têkçûyî li derfetekê digeriya ji bo destpêkirina êrîşeke berevajî li ser Kurdistanê û ji nû ve bidestxistina bajar û bajarokên rizgarbûyî, tevî ku hêzên Kurdî bereyeke şer di nav Bereya Kurdistanî de ava kiribûn, tevî ku hêzên Kurdistanî bereyeke şer a yekgirtî di çarçoveya Bereya Kurdistanî de ava kiribûn, û di 27 Adar 1991 de wan civînek li dar xist ji bo êrîşkirina ser kampa Xalid li Kerkûkê ya ku hîn di bin kontrola Artêşa Iraqê de bû, lê êrîş pêk nehat ji ber xemsariya yek ji aliyên Bereya Kurdistanî, û ji bilî wê jî Artêşa Iraqê bi rêya tank, zirxpoş, balafirên şer û topbaranê li hember hêzên Pêşmerge sekinî (Heme Elî, 2016, 192).. Di 28 Adar 1991 de û di bin çavdêrî û plankirina Izet Dûrî û Elî Hesen El-Mecîd de yên ku Sedam Huseyîn bi xwe ew destnîşan kiribûn ji bo ji nû ve dagirkirina Kurdistanê, rejîmê êrîşa xwe ya yekem li ser Pêşmerge ji Kerkûkê dest pê kir (Qadir, 2022, 63). Û hêzên Pêşmerge di vê pevçûnê de ziyanên mezin dîtin û hejmareke mezin ji Pêşmerge û girseyên serhildêr Şehîd bûne û birîndar bûn. Di encamê de, artêşê karî Kerkûkê ji nû ve bi dest bixe û ber bi Hewlêr û Silêmaniyê ve biçe (Ismaîl, 2019, 257).
Artêşa Iraqê êrîşeke berevajî li ser Kurdistanê ji Kerkûkê bi balafirên şer, Katyûşa, topên dûravêj, tank û zirxpoşan dest pê kir, û tevî ku hêzên Pêşmerge çend caran êrîşa berevajî kirin, lê bandora wê kêm bû di rawestandina êrîşa Artêşa Iraqê de, ji ber perçebûna hêzên Siyasetmedar û kêmbûna ezmûna hin Pêşmergeyan di şerê bereyî de ji aliyekî ve, û newekheviya di hêz, çek û şiyanên lojîstîkî de ji aliyekî din ve, ya ku neçar man paşve biçin (Umer Osman, 2008, 166).
Artêşa Iraqê bi moraleke bilind pêşveçûna xwe berdewam kir heta piraniya herêmên rizgarbûyî ji nû ve bi dest xist, û dibe ku ev ne tenê sedema têkçûna Pêşmerge bû, lê sedemên din jî hebûn, wek dabeşkirina neyeksan a Pêşmerge li ser bereyan, û nexwestina Pêşmergeyên hemû Partiyekan di şer û berxwedanê de, û ev sedemek bû di amadekirina rewşê ji bo pêşveçûna Artêşa Iraqê.
Hêjayî gotinê ye ku pêşveçûna Artêşa Iraqê tirs û fikareke mezin di dilê niştecihên bajaran de çêkir, ji ber ku welatiyan di derbarê zordariya rejîma Be'sî de di rabirdûyê de agahdar bûn, metirsiyek hebû ku helwesteke dijminane û bertekek li hember girseyên serhildêr nîşan bide, lewra piraniya niştecihên bajaran ber bi herêmên sînor ve koçber bûn, ya ku bû sedema destpêkirina koçberiya milyonî (Qadir, 2022, 63). Û gelek ji wan xwe spartin her du welatên Îran û Tirkiyeyê, yên ku sînorên xwe li hember Koçber vekirin (Zêbarî, 2015, 517).
Êrîşa Artêşa Iraqê û xeta parastinê ya Pêşmerge
Dema artêşa rejîma Be'sê di tepeserkirina serhildana li başûrê Îraqê de bi ser ket, xwe ji nû ve rêxistin kir da ku Kurdistanê ji nû ve dagir bike û serhildana gelê Kurd tepeser bike, pêşî Kerkûk bi dest xist û paşê pêş de çû da ku Hewlêr û Silêmaniyê vegerîne, û hêzên Pêşmerge ku di wê demê de ji partiyên Eniya Kurdistanî pêk dihatin, hewlên xwe zêde kirin da ku rê li ber Artêşa Iraqê bigirin ku êrîşî gundê Şêrawa yê nêzîkî bajarokê Berde (Sêd Kake, 1997, 252) neke, lê wan nekarî êrîşê rawestînin, lewra ew ber bi nahiyeya Qûştepe ya başûrê Hewlêrê ve vekişiyan. Artêşa Iraqê bi awayekî bêserûber bi tank, top û wesayîtên zirxî û helîkopteran gule li kesên ku li deşta Qûştepe direviyan barandin, û zû Qûştepe vegerand, û hêzên Pêşmerge eniyeke nû ava kirin da ku pêşveçûnê rawestînin û bi şev li ber wan rabûn, lê hewlên wan bê encam man û piştî demekê paşve vekişiyan, heta ku Artêşa Iraqê kete nava Hewlêrê û di 31ê Adarê de bi temamî kontrola bajêr bi dest xist (Umer Osman, 2008, 167). Beriya ku Artêşa Iraqê bigihîje Hewlêrê, hêzên di Eniya Kurdistanî de civiyan da ku barûdoxê şer gotûbêj bikin û pêşveçûna Artêşa Iraqê rawestînin. Di civînê de nêrînên aliyan li ser rûbirûbûna êrîşa artêşê cuda bûn, hinek kesan dît ku ew nikarin şer bikin û li hemberî rejîmê bisekinin, lê yek ji aliyan ji bo mezayîdeyan dît ku ew dikare li hemberî artêşê bisekine û biryara şer da, û li gorî gotina berpirsiyarekî serbazî, yek ji partiyan jî bawer dikir ku ew nikarin li nava Hewlêrê berevaniyê bikin, lê bi serokê partiyê re hevdîtin kir ku got ew xeta berevaniya Kerkûk û Dîbkeyê şer dikin, lê wan dît ku ti kes ji Pêşmergeyan li cihê wan nemaye û qada şer vala kirin (Sêd Kake, 1997, 252-253).
Li gorî yek ji vegotinan, sedema ku rejîma Iraqê Hewlêr û Silêmaniyê vegerand ev e ku hêzên Pêşmerge yên Eniya Kurdistanî ne ewqas mezin bûn ku li hemberî hêzên mezin ên rejîmê bisekinin, û hêzên girseyî ne baş hatibûn rêxistinkirin lê bi awayekî bêserûber beşdar bûn. Bi tevgera Artêşa Iraqê ji Kerkûkê ber bi Silêmanî û Hewlêrê ve û pêşveçûna wê ya bilez li hemberî berxwedana lawaz a Pêşmergeyan, piraniya xelkê dest bi valakirina malbat û zarokên xwe ber bi sînorên Îran û Tirkiyeyê kirin, ku ev yek bû sedema koçberiyeke giştî (Îsmaîl, 2019, 257).
Piştî ku Artêşa Iraqê bi temamî kontrola Hewlêrê bi dest xist, hewldana xwe ya ji nû ve dagirkirina hemû bajar û bajarokên Kurdistanê domand. Ji bo vê armancê, Firqeya 28an bi fermandariya Emîd Rukn Hemd Hemû hat erkdarkirin ku kontrola havîngeha Pîrmamê bi dest bixe. Di 5ê Nîsana 1991ê de, hêzê dest bi tevgerê kir û hêzên Pêşmerge xeteke din a berevaniyê nêzîkî Mela Umer ava kirin da ku pêşveçûna artêşê rawestînin, lê kêmjimarîbûna hêzan û dabeşbûna hêzên Pêşmerge û guhdarînekirina hinek hêzên Pêşmerge ji fermandarên xwe re, Xanzad, sedema vekişîna ber bi Xanzad a nêzîkî havîngeha Pîrmamê bû, û pêşveçûna artêşê zêde dibû û nêzîkî Pîrmamê dibûn, û tevî ku hêzên Barzan baregeheke xwe li Bestorê ava kiribûn, wan hewl da ku artêşê ji wir rawestînin, lê wan nekarî pêşveçûna artêşê rawestînin ji ber nehevsengiya di hêz, çek û cebilxaneyan de (Qadir, 2022, 71).
Ji bo rawestandina pêşveçûna Artêşa Iraqê ji aliyê fermandariya Eniya Kurdistanî ve, hewldan hebûn ku rê li ber artêşê were girtin, lewra civîneke fermandarên serbazî yên partiyên Eniya Kurdistanî hat lidarxistin, ji bo avakirina xeteke berevaniyê ya bihêz li Pîrmamê. Civînê biryar da ku eniya şer li ser du mehwaran li ser rêya sereke ya di navbera Hewlêr û Şeqlawê de dabeş bike, û mehwarê yekem radestî hêzên Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistanê û Partiya Sosyalîst kirin, û mehwarê duyem radestî hêzên Partiya Dêmokrata Kurdistanê û Partiya Komunîst kirin, û hêzên Pêşmerge çend rojan li van deveran man, lê artêşê pêşveçûna ber bi Pîrmamê ve domand heta ku gihîşt bilindahiyên Pîrmamê, û berevaniya Pêşmerge ne ewqas bihêz bû ku pêşveçûnê rawestîne. Xeta berevaniya Pêşmerge li wir têk çû û ew ber bi Korê ve vekişiyan.
Artêşa Iraqê pêşveçûn û dagirkirina dever bi dever domand, û barûdox li Kurdistanê gav bi gav xirabtir dibû, û xelk her diçû bêhêvîtir dibû û bi hejmarên mezin direviyan, û Artêşa Iraqê nêzîkî dagirkirina temamiya Kurdistanê dibû, û berevaniyên Pêşmerge pir lawaz bûn, û moral û hêviyên xelkê hilweşiyan ji ber ku partiyan bi awayekî rast berxwedan nedikir, û hêza tenê ya ku bersiva êrîşa Artêşa Iraqê da, ew hêz bû ku bi Mesûd Barzanî re bû û çekên Dûşka hildigirtin da ku rê li ber helîkopteran bigirin ku zirarê nedin Pêşmerge û xelkê.
Artêş gav bi gav nêzîkî Pîrmamê dibû, di 6ê Nîsana 1991ê de, hêzeke biçûk a Pêşmerge bi fermandariya Dr. Seîd Barzanî û Halî Dolmerî û çend yekîneyên din ên Pêşmerge li hemberî Artêşa Iraqê sekinîn, lê nekarîn wê rawestînin û bajarok ket destê yekîneyên artêşê, hêzên Pêşmerge ber bi gundê Hêjranê yê nêzîkî Korê ve vekişiyan, ku ev dikare wekî stratejiyeke serbazî were şîrovekirin ji ber ku cihê erdnîgarî yê Korê ji bo hêzên biçûk ên Pêşmerge ji bo avakirina xeta berevaniyê li hemberî Artêşa Iraqê ya mezin guncawtir bû.
Hêzên Pêşmerge li ser du cihên stratejîk hatin dabeşkirin, ku hêzên Partiya Dêmokrata Kurdistanê li bilindahiyên Korê yên rojava, û hêzên Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistanê li rojhilat bi cih bûn, û her yek ji Hemîd Efendî ji Dêmokrata Kurdistanê û ji Yekîtiya Nîştimanî Kosret Resûl çavdêriya şer dikirin (Qadir, 2022, 72-75).
Pêşveçûna artêşê ber bi Korê
Artêşa Iraqê plan kiribû ku hemû bajar û bajarokên Kurdî ji nû ve dagir bike bi armanca tepeserkirina serhildana Kurdî wekî ku li başûrê Îraqê tepeser kiribû, lê şerê Korê bû xaleke geş di dîroka tevgera rizgarîxwaza Kurdî de, û eşkere ye ku ji ber cihê wê yê erdnîgarî yê zehmet ku bi zincîreçiyayên dijwar li rojhilat û rojava dorpêçkirî ye. Her du alî li ser newalekê dinêrin ku rêya sereke ya Hewlêr – Şeqlawê di nav re derbas dibe, hêzên Pêşmerge biryar dan ku astengiyeke bihêz li pêşiya pêşveçûna Artêşa Iraqê ava bikin da ku rê li ber hêzên rejîmê bigirin ku pêş de biçin, tevî vê yekê, piştî dagirkirina havîngeha Pîrmamê di 7ê Nîsana 1991ê de, Artêşa Iraqê bi hêzeke mezin a peyadeyan ku bi çekên pêşketî hatibûn çekdarkirin û ji firqeyeke temam pêk dihat, bi piştgiriya tank, top û zirxiyan ber bi nahiyeya Korê ve pêş de çû (Qadir, 2022, 79).
Êrîşa yekem:
Di 7ê Nîsana 1991ê de, Artêşa Iraqê êrîşeke bi tank û zirxiyan ji bajarokê Pîrmamê ber bi nahiyeya Korê ve bêyî ti berxwedaneke berbiçav pêk anî, û gava gihîştin Korê, hêzeke Pêşmerge ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê bi fermandariya Dr. Seîd Barzanî û Halî Dolmerî gihîştin bilindahiyên ku li ser Korê dinêrin, bi fermana Hemîd Efendî fermandeyê serbazî yê eniya şer, û bi kêm hêz û şiyana lojîstîk, wan karî li hemberî êrîşê bisekinin û şerekî dijwar dest pê kir. Hêzên Pêşmerge armanca xwe pêk anîn û bûn keleheke bihêz û pêşveçûna artêşê li deverê asteng kirin, û karîn êrîşê têk bibin (Qadir, 2022, 79). Di vî şerî de hêzên Pêşmerge zirarên mezin gihandin Artêşa Iraqê, di nav wan de têkbirina çar tank û zirxiyan û hejmarek ji wesayîtên serbazî (Sêd Kake, 1997, 255).
Bi têkbirina tank û zirxiyên ku Pêşmergeyan bi fuzeyên RPG li bilindahiyan armanc girtibûn, şer li beşa jêrîn dest pê kir, û hêzên Pêşmerge êrîşî tank û zirxiyan kirin û wesayît têk birin, Pêşmerge di vî şerî de birîndar nebûn, û zêdetirî 14 leşkerên Artêşa Iraqê hatin kuştin, termên wan li qada şer hatin hiştin, û yên din jî wekî dîl hatin girtin.
Pêşmerge di şer de serkeftineke mezin bi dest xist û piştî vê şikestê fermandeyê firqeya serbazî ya Artêşa Iraqê tekezî li ser pêşveçûn û berdewamkirina êrîşê kir, lê berevaniya Pêşmerge gelekî xurt bû û dûrî pêşbîniyên fermandeyên artêşê bû, lewma neçar ma fermana vekişînê bo havîngeha Pîrmamê bide, daku xeta berevaniya Pêşmerge bişkîne û bi planeke bihêztir û êrîşeke din a xurttir bigihêje Şeqlaweyê bo ser Korê (Qadir, 2022, 80).
Dema ku hêzên Pêşmerge serkeftineke mezin li hember Artêşa Iraqê tomar kirin, Pêşmerge agahî wergirtin ku Artêşa Iraqê plan dike careke din êrîşî cihên Korê bike. Fermandariya Kurdî, bi taybetî Mesûd Barzanî serokê Partiya Dêmokrata Kurdistanê ku fermandariya Eniya Kurdistanî jî dikir, hewlên xwe ji bo rêkxistina eniya şer an xeta berevaniyê zêde kirin, lewma bang li fermandariya partiyên Eniya Kurdistanî kir ku hêzên xwe vegerînin eniyên şer û li ser xetên berevaniyê belav bikin, daku rê li ber pêşveçûna rêjîmê bigirin û dawî bi şerê xweperestî û zordariya ku dike bînin, di nava vê bangewaziyê de hinek hêzên Pêşmerge yên wan partiyan hatin vegerandin.
Di 9ê Nîsana 1991ê de, li ser pêşniyara fermandeyê Pêşmerge Hesen Neccar, ku xwediyê bîroka êrîşa berevajî bû, ji bo selmandina hêza Pêşmerge û şiyana wê ya êrîşkirinê, ne tenê berevanîkirin, herwiha dayîna palpiştiyekê bo berzkirinê ya moralê Pêşmerge, ku hêzên dijmin ne ewqas zêde ne ku Pêşmerge nikaribe wan têk bibe.
Ji bo cîbicîkirina vê êrîşê, Hesen Neccar hêzên xwe kirin sê kom:
Koma yekem hêza piştevaniyê bû ku ji birêz Faxir û Xalid Enwer û birêz Îskender pêk dihat û erka wê topbarankirina baregeh û yekîneyên Artêşa Iraqê bû berî êrîşkirina ser wan.
Koma duyem bi fermandariya Zeynel Ehmed, hat erkdarkirin ku êrîşî rabyayên xwedî cihê stratejîk li aliyê rastê yê artêşê bike, koma sêyem jî bi fermandariya Hesen Neccar bi xwe bû û plan wekî ku hatibû plankirin hat cîbicîkirin.
Di êrîşê de topa 106 milîmetreyî hat bikaranîn, ku roleke mezin di lawazkirina moralê leşkerên Artêşa Iraqê de lîst, ku baregeh û baregehên artêşê bi awayekî gelekî zêde topbaran kirin, hewla êrîşkar a Pêşmerge gihîşt ber deriyê Artêşa Iraqê û operasyon gelekî serkeftî bû, mebesta vê êrîşê ne vegerandina axa ji dest çûyî bû, belkî taktîkek bû ji bo şer û nîşandana hêz û çekên Pêşmerge. Artêşa Iraqê di vê êrîşê de ziyanên mezin dîtin, di demekê de ku Pêşmerge bê ziyan rizgar bûn (Qadir, 2022, 92-93).
Êrîşa duyem:
Artêşa Iraqê plana xwe ya şikandina xeta berevaniya Pêşmerge li bilindahiyên ناحية Korê cîbicî dikir, û cara duyem di dîroka 11ê Nîsana 1991ê de hemû efserên lîwayan civiyan û şansê xwe ceribandin û êrîşeke berfireh kirin ser cihên Pêşmerge, dema hêzên Eniya Kurdistanî agahiyên êrîşê bi rêya efserê Kurd di artêşê de wergirtin, berpirsiyarên pilebilind ên fermandariya partiyan bi fermandariya Mesûd Barzanî li gundê Hûcranê yê nêzîkî Korê civiyan û eniya şer ji nû ve rêkxistin û enî li ser aliyan dabeş kirin:
Eniya rojhilat a Derbendê Korê hat spartin hêzên Yekîtiya Niştimanî û Partiya Kedkaran û Partiya Gel.
Eniya rojava hat spartin hêzên Partiya Dêmokrat û Partiya Komunîst û Tevgera Îslamî û Partiya Sosyalîst û Hizbullah (Seyîd Kake, 1997, 256).
Li gor plana êrîşa duyem bo ser cihên Pêşmerge, di 11ê Nîsana 1991ê de, saet 4:45ê sibehê, artêşê topbaranekî zêde kir ser cihên Pêşmerge, paşê bi hêzeke mezin a bi tank û zirxpoşan piştevanîkirî nêzî cihên Pêşmerge bû, di destpêkê de, Pêşmerge wekî ku hatibû plankirin xwe veşartin heta ku hêzên artêşê bi temamî nêzîk bûn, ku efser û leşker matmayî man ji nebûna berevaniyê, lê dema tank û zirxpoş nêzî binê çiya bûn, ji nişka ve bi hemû cureyên çekan rûbirû bûn û bi barana guleyan êrîşî wan kirin û agir berdan hêzên dijmin, Artêşa Iraqê di rewşeke matmayî de bû, tank û zirxpoş û hêza xetên pêşîn bi temamî hatin şikandin, û leşkerên lîwayên 412 û 78 di lezê de bûn bo vegerê û kuştiyên xwe li meydana şer li kêleka rê hiştin (Qadir, 2022, 86-87).
Di destpêkê de, êrîşa artêşê heta radeyekê li bilindahiyên aliyê rojava yê herêmê serkeftî bû, û piştî şehîdbûn û birîndarbûna hejmarek ji Pêşmergeyên hêzên Barzan, çend cih ketin destê hêzên rêjîmê, tevî vê yekê, piraniya Pêşmergeyan li ser xeta pêşîn cihên xwe bernedan, û şer dikirin û bûn hêviya êrîşeke berevajî û vegerandina cihên ji dest çûyî, paşê hêzên din ên piştevan bo hemû partiyan bi fermana Mesûd Barzanî serokê Eniya Kurdistanî gihîştin meydana şer, û bilindahiyên Ermawan û cihên din hilkişiyan, û di demekê kurt de karîn wan cihên ku ketibûn destê artêşê vegerînin. Komek ji Pêşmergeyan bi fermandariya Hesen Neccar ku topên 106 milîmetreyî û topên hawan û BKS û qenas hebûn, roleke çalak di têkbirina refên artêşê û şikandina tank û zirxpoşan de lîstin (Umer Osman, 2008, 171-172). Aliyê rojava yê Korê bi piranî rastî êrîşê hat, aliyê rojhilat rastî êrîşê nehat ji bilî girekî nêzî rêya sereke ku di destpêkê de ket destê artêşê lê paşê careke din rastî êrîşê hat û hêzên rêjîmê jê hatin derxistin (Seyîd Kake, 1997, 257).
Hêjayî gotinê ye ku Pêşmerge serkeftineke mezin û dîrokî di vê êrîşê de tomar kir, û rêjîma Iraqê di wê xewna ku hewl dida pêk bîne de bêhêvî bû, û nekarî armanca xwe pêk bîne û kontrola xeta berevaniya Pêşmerge bike û bigihêje navçeyên din. Leşker û efser ji deng û agir û guleyan aciz bûn, lê wan tercîh kir ku li devê çem xwe veşêrin, lewma têk çûn û hêviyên Artêşa Iraqê bi temamî şikandin di bidestxistina serkeftinê û gihîştina wan navçeyên ku plan kiribûn dagîr bikin, û neçar man vekişin û ziyan û birîndar di refên leşkerên xwe de dîtin. Herwiha hejmarek tank û zirxpoş û çekên giran ketin destê Pêşmerge. Piştî ku hikûmetê bawer kir ku êdî nikare bi hêzên xwe pêşve biçe bo dagîrkirina beşên din ên Kurdistanê, agirbest ragihand û danûstandin bo çareserkirina doza Kurdî dest pê kirin (Umer Osman, 2008, 172).
Sedemên şikestina Artêşa Iraqê di şerê Korê deTevî ku Pêşmerge û Artêşa Iraqê ji aliyê hêz û çek û şiyanên serbazî ve gelekî neyeksan bûn, lê bi hejmareke kêm a hêzên Pêşmerge karîn li hember Artêşa Iraqê berxwedanê bikin, ku du êrîşên mezin têk birin, û eşkere ye ku serkeftina Pêşmerge an şikestina artêşê di van her du êrîşan de vedigere çend sedeman:
1- Rola fermandey: Fermandey stûna hêza sereke ye, bi taybetî di şer de, ew bi wêrekî û jêhatîbûn û zanînê biryaran dide, û erk û berpirsiyariyan dispêre bin destên xwe yên ku jêhatî ne bo hilgirtina wan û di hemû rewşan de baweriyê pê dikin.
Û rola Mesûd Barzanî wek serokê Eniya Kurdistanî di şerê Korê de, ku ji nêzîk ve agahdarê eniya şer bû, gelekî girîng bû ji ber ku ji bo hemû pêşhat û planan planeke wî hebû (Qadir, 2022, 102). Û bi berdewamî di peywendiyê de bû bi fermandeyên partiyên siyasî (Dolmerî, 2021, 298). Herwiha roleke bêhempa di komkirina hêzên Pêşmerge yên partiyên di Eniya Kurdistanî de û belavkirina wan li meydanên şer bi armanca bihêzkirina xeta berevaniyê û rêgirtina li pêşveçûna artêşê lîst, herwiha hebûna rasterast û çavdêriya şer bandoreke mezin li ser berzkirinê ya moralê Pêşmerge hebû, bi taybetî di wê rewşa ku tê de hat (an bila dijmin li ser laşên me vegere Kurdistanê an em ê careke din serî netewînin) (Qadir, 2022, 102).
2- Cihê erdnîgarî: Cihê erdnîgarî yê herêmekê di mîna çekdarî de roleke girîng dilîze, serbazên serbazî û hêzên çekdar ên ku bi planên şer dizanin her tim cihê erdnîgarî ji bo serkeftina plankirina şer û rûbirûbûnê girîng dibînin, û Korê ku derbasgeheke teng e û bi çiyayên asê hatiye dorpêçkirin, faktoreke bihêz bû di serkeftina Pêşmerge de di du êrîşên berfireh ên artêşê de ku bi tank, topavêj, zirxpoş û îmkanên lojîstîkî yên mezin piştgirî lê dihat kirin, li hember hêza biçûk a Pêşmerge û çek û cebilxaneyên sînordar, lê ezmûneke dewlemend a bi çalakî û rûbirûbûnên di çiya, gelî û girên bilind de ku her tim piştevanî û piştgiriya Pêşmerge bûn, ji aliyekî din ve, ji bo Artêşa Iraqê zehmet bû ku di herêmeke çiyayî ya asê de li hember Pêşmerge bi ser bikeve (Qadir 2022, 103).
3- Morala bilind a Pêşmerge: Morala bilind a ku Pêşmerge xwediyê wê ye û hestê wan ê berpirsiyariya neteweyî û qewmî û fedakariya di rêya parastina ax û welat de, faktoreke din a bihêz a serkeftina Pêşmerge bû, tevî ku ew hindikahiyeke biçûk bû, lê karî di du êrîşên mezin de hejmareke bêhejmar a artêşên çekdar têk bibe, di heman demê de dersa ku da wan dê zehmet be ku careke din hewl bidin, belkî divê ji bo çareserkirina pirsgirêkan serî li danûstandin û çareseriyên aştiyane bidin (Umer Osman, 2008, 172).
Encam û şopên epîka Korê:
Rêkxistina nû û bihêzkirina xeta berevaniyê faktora bingehîn bû di serkeftina hêzên Pêşmerge de di rûbirûbûna du êrîşên berfireh ên Artêşa Iraqê de ku ji Kerkûkê bi hêzeke mezin û şiyana serbazî ber bi Korê ve hatibûn, lê Artêşa Iraqê rastî têkçûneke mezin hat heta radeya ku careke din êrîşî cihên Pêşmerge nekir (Seyîd Kake, 1997, 256).
Têkçûna Artêşa Iraqê di pêkanîna xewna xwe ya ji nû ve dagirkirina hemû beşên din ên Kurdistanê û tepeserkirina serhildana Kurdistanê de, mîna serhildana li başûrê Îraq (Umer Osman, 2008, 173).
Piştgirîkirina çareseriyên aştiyane û dîplomatîk mîna diyalog û danûstandinan bi aliyên Bereya Kurdistanî re ji bo dîtina çareseriyekê ji bo pirsgirêkan, ku şandeyên Partiyekan ên siyasetmedar çend caran serdana Bexda kirin û bi serkirdeyên Beis re danûstandin kirin (Umer Osman, 2008, 173). Ji ber xeteriya serkirdeyên rejîma Îraq û revîna ji çareseriyên bingehîn, hewldan têk çûn û danûstandinan tu encamên erênî bi xwe re neanîn (Qadir, 2022, 123).
Biryara Neteweyên Yekbûyî hejmar 688 ku rejîma Îraq ji bo tepeserkirin û qirkirina sivîlan li Îraq, bi taybetî welatiyên Kurd şermezar dike, herwiha dabînkirina herêmeke ewle li ser xeta 36 û pêşkêşkirina alîkariya lezgîn ji bo herêman, bi hewldan û pêşniyarên hikûmeta Fransa li Encûmena Ewlekariyê (Mam Celal 2017, 190).
Gava xeta 36 wekî astengeke sînor li hember gefên rejîma Beis li Kurdistanê hat diyarkirin, Bexda saziyên xwe yên îdarî ji Hewlêr, Silêmanî, Dihok û Germiyan di 24ê Mijdara 1991ê de vekişand, ku valahiyeke îdarî ji bo meşandina karên welatiyan çêkir (Qadir, 2022, 131). Ji bo tijîkirina vê valahiyê û çareserkirina vê mijarê, Bereya Kurdistanî biryar da ku Hilbijartinên parlamentoyê li Kurdistanê pêk bîne, ku di atmosfereke aştiyane û azad de di 19ê Gulana 1992an de hatin lidarxistin, û piştî wê hikûmeta Herêma Kurdistanê hat damezrandin (Barzanî, 2020, 45).
Herêma Kurdistanê bû penagehek ji bo gelek qurbaniyan, têkoşeran û azadîxwazên ji xelkê Îraq û hêzên opozîsyonê yên ku îro welat bi rê ve dibin (Barzanî, 2020, 45).
Çavkanî:1- Mesûd Barzanî, Barzanî û bizûtneweyî rizgarîxwazî Kurd, bergî çwarem, beşî duwem, çapî yekem, (çapxaneyî Roksana- 2021).
2- Mesûd Barzanî, bo mîjû, çapî sêyem, (çapxaneyî Roksana- 2020).
3- Çarlz Trîb, mêjûyî Îraq, wergêran: Mihemed Huseyn Ehmed û Ebdulqadir Kelehur, pêdaçûneweyî: D. Mihemed Ebułła Kakesur, çapî sêyem, (çapxaneyî Rojhelat- Hewlêr – 2013).
4- Mîrza Îbrahîm Qadir, dastanî Korê şanaziyî neteweyek, (çapxaneyî Roksana- Hewlêr- 2022).
5- Xazî Adil Gerdî, Pêşmergeyek le xizmet rîbazî Barzanîda- Hecî Bîroxî, bergî duwem – çapî duwem, )Tirkîya – 2021(.
6- Umer Osman, jiyanî Kurdêk, bergî yekem û duwem, çapî duwem, (çapxaneyî Mukriyanî – 2008(.
7- Ezîz Mihemed, kinekirdin le yadawerîda, çapî yekem, (Hewlêr – 2024).
8- Nûrî Heme Elî, mêjûyî tîkoşanî Pêşmergeyek le nêwan jiyan û mergda, çapî duwem, (Hewlêr- 2016).
9- Seyîd Kake, bîreweryî Pêşmergeyek, çapî yekem, (çapxaneyî wezaretî roşnbîrî, 1997).
10- Mihemed Elî Îsmaîl, bîreweryekanm, heftasall temen û ziyatir le nîw sede xebat, çapî yekem, 2019.
11- Hacî Mîrxan Dolemerî, gerran be dwaî dadperwerîda, bergî duwem, çapî duwem, Kurdistan- 2021.
12- Mam Celal, dîdarî temen, amadekirinî Selahedîn Reşîd, beşî duwem, çapî yekem, (çapxaneyî Karo, 2017).
13- Şîmal Zêbarî, hindek rastiyên veşartî di şoreşa Gulanêda, çapî yekem, (çapxaneyî Rojhelat, Hewlêr-2015).