Piştî çendîn salan ji şerê birakujî û pevçûnên xwînawî, rewşa dijwar a gelê Kurd û siyaseta qirkirinê ya Beis ku di şalawên Enfalê de gihîşt lûtkeyê, ev yek partî neçar kirin ku bifikirin li ser yekrêziyê.
Bîrokeya xebata bihevre di navbera hêzên Kurdistanî û opozisyona Îraqî de, di yekemîn beyannameya serkirdatiya demkî ya şoreşê (Qiyade Muweqete) ku bi navnîşana (Kurdistan gorepana rastîn a xebatê) derçû, tê de daxwaza hemahengî û yekdestkirina şoreşê ji partiyên Kurdistanî hat kirin, piştî vê jî bi rêya beyannameyekê, aliyên eniya (Cûd) amadebûna xwe ji bo gotûbêjê nîşan dan ta herdu eniyan (Cûd û Eniya Neteweyî ya Dêmokratîk) bikin yek enî (Karwan Cewher Mihemed, 2019: 304). Ev yek selmînerê wê ye, Partiya Dêmokrata Kurdistanê û serkirdatiya wê her zû ji vê tê gihîştine; bandorkertirîn hêza Kurd tebayî ye, ji vê sêngê jî di kongreya nehem a partiyê û benda nehem biryara aştbûn û pêkanîna eniyeke yekgirtî didin; ''pêxistina peywendî dostayetî û hevkariya navbera partiya me û hemû partî û rêxistinên Îraqê ku baweriya wan bi edaleta meseleya Kurd heye û piştgirî dikin û bihêzkirina xebata hevbeş a navbera partiya me û gişt partî û rêxistinên dêmokratîk li hemû beşên Kurdistanê, herwiha pêxistina peywendî dostayetî li gel hemû partî û rêxistinên dêmokratîk û pêşkeftinxwazên hemû goşeyên cîhanê'' (Dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê-B1, 2021: 385)
Hewlên fermî yên rêkxistina nava mala Kurd bi gavên Îdrîs Barzanî (berpirsiyarê peywendiyên giştî yên P.D.K) ji bo aştbûna giştî dest pê kir (Karwan Cewher Mihemed, 2019: 302; Mesûd Barzanî, 2021: 215). Di roja 18ê tîrmeha 1987an de, civîneke berfireh bi amadebûna şandên (Partî, Yekîtî, Partiya Sosyalîst, û Pasok) ku pêkhatibûn ji: (Dr. Fûad Mesûm, Resûl Mamend, Samî Ebdulrehman, û Mûlazim Kerîm) birêveçû û biryara darêştina reşnivîsa beyannameya dawî hat dayîn, ku di 30ê tîrmeha 1987an de hat belavkirin (Mesûd Barzanî, 2021: 216). Di dawiyê de, di 2ê gulana 1988an de beyannameya damezrandina Eniya Kurdistanî hat ragihandin û belavkirin (Ebdulla Agrîn, Konûs: 9).
Pêkhate û şêwaza biryardanê di Eniya Kurdistanî deEniya Kurdistanî ji heft partiyên sereke yên wê serdemê pêkhatibû (Mesûd Barzanî, 2021: 218):
1. Partiya Dêmokrata Kurdistanê (P.D.K)
2. Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistanê (Y.N.K)
3. Partiya Komunîst a Îraqê (HŞE - Herêma Kurdistanê)
4. Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (HŞK)
5. Partiya Sosyalîst a Kurd (Pasok)
6. Partiya Gel a Dêmokrata Kurdistanê
7. Partiya Zehmetkêşên Kurdistanê
Bingeh û rêkarên xebata partiyên beşdar di Eniya Kurdistanî de bi vî awayî bû ku di birgeya sêyem a peyrewê navxweyî yê eniyê de hatiye:
- Endamên Eniya Kurdistanî pabendî mîsaqa eniyê û peyrewê navxweyî dibin û ti endamek ti çalakiyek encam nade ku berevajî peyrewê be yan helwesta wê lawaz bike û hemûyan di pênavê bihêzkirina wê û hejmoona wê de têdikoşin.
- Peywendiya hevbendî ya navbera endaman li ser bingeha hemahengî û rêzgirtina dûlayenî di serxwebûna rêxistinî û îdeolojî û siyasî ji bo her endamekî û garantî bi azadiya xebatê di tevahiya Kurdistanê Îraqê de bi awayekî ku li gel mîsaqa eniyê nakok nîne.
- Her aliyekî Eniya Kurdistanî mafê wê heye peywendiya dûlayenî li gel her aliyekî din ê nîştimanî girê bide, bi mercê dij nebe li gel armancên eniyê.
- Biryarên eniyê bi koma dengên endaman tên pesendkirin.
- Ew cudahiyên dikevin navbera endamên eniyê, bi rêya lojîka bihevre bûn û hevbendî û gotûbêja dêmokratîk a bingehdaner di desteyên serkirdatiyê de tên çareserkirin. (El-Cebhe El-Kurdistaniye El-Iraqiye, 1988: 12)
Wêrayî van xalên tokme û zelalan; enî nebû dezgehek ku şiyanên darayî, serbazî û medyayî yek bixe, belkî zêdetir dezgehek bû ji bo guhertina bîrûra û hemahengiyê (Newşîrwan Mistefa, 2009: 111). Hokarê vê damezraweyî nebûnê ji bo du xalan vedigere:
Sîstema vîto û kodengiyê: Sercem biryar pêwîstiya wan bi kodengiyê hebû; eger partiyek vîto bi kar bîna, dikarî biryarê pak bixe (Newşîrwan Mistefa, 2009: 112). Ev sîstem egerçî ji bo rêgirtinê bû di takrewî û tirsa partiyên biçûk di qûtana wan ji aliyê hêzên mezin ve, lê di heman demê de proseya biryardanê xav û îflîc dikir.
Parastina nasnameya partî: Partî amade nebûn hêzên Pêşmerge yan çavkaniyên darayî yên xwe radestî serkirdatiyeke bilind a ser-partî bikin. Enî di rastiyê de konfîdrasyoneke demkî bû ji bo birêkirina qonaxa qeyranê, ne qewareyeke yekgirtî.
Ev ya jor rastiyek e û nikolî jê nayê kirin, çimkî di serdema eniyê de hemû partiyan hêzên çekdar û darayiya taybet a xwe hebû, lê ev tiştekî ji bayaxa eniyê kêm nake, çimkî bi pêkanîna Eniya Kurdistanî, Kurd karîbû di qonaxa şer û yektir jêbirinê, pê bixe qonaxa kodengî û bihevre xebatê.
Ji bo rêkxistina serkirdatiya Eniya Kurdistanî; li ser pêşniyara Ezîz Mihemed (Sekreterê Partiya Komunîst), modela serokatiya hevbeş hat peyrewkirin: Mesûd Barzanî bû berpirsiyarê karûbarên eniyê di navxweyê Kurdistanê de, Celal Talebanî bû berpirsiyarê karûbarên eniyê di derveyê welat de (Newşîrwan Mistefa, 2009: 10). Ev dabeşkarî di civîna 11ê îlona 1988an li Şamê cîgirtir hat kirin; biryar hat dayîn Celal Talebanî bê kirin berpirsiyarê nivîsgeha Şamê û morê wî hebe, heval li gel Dr. Mehmûd Osman ji bo peywendiyên erebî û îslamiyan, û Kerîm Ehmed ji bo Ewropaya Rojhilat (Mesûd Barzanî, 2021: 221). Ev dabeşkarî hat cîbicîkirin; bi awayekî dema Kurd tên banghêştina Fransayê, Celal Talebanî serokatiya lijneyê dike û dema Eniya Kurdistanî biryara raperînê dide, Serok Mesûd Barzanî serokatiya Hêzên Pêşmerge û gav û qonaxên azadkirina Kurdistanê dike.
Herwiha Eniya Kurdistanî ji çend damezraweyan pêkhatibû:- Serkirdatiya siyasî.
- Mekteba cîbicîkirinê.
- Encûmena Nîştimaniya Kurdistanê.
- Dezgeha peywendiyên giştî.
- Dezgeha ragihandinê.
- Dezgeha karûbarên kargêrî û civakî û dadgeh.
- Dezgeha karûbarên ayînî.
- Dezgeha aborî.
- Saziya rêxistinên pîşeyî û demokratîk. (El-Cebhe el-Kurdîstanîye el-Îraqîye, 1988: 12-14) Ç2
Bereya Kurdistanî di çend warên cuda de gav avêtin:
- Ragihandin: Rojnameyeke fermî bi navê (Bereya Kurdistanî) derxist (Mesûd Barzanî, 2021: 218).
- Warê mirovî: Di sala 1988an de, bi agahdarî û rêberiya aliyên bereyê (bi taybet Partî û Yekîtî), bîroka avakirina Komeleya Hawarçûna Kurdistanê (KRA) li Tehranê hat livandin, bi mebesta peywendîkirin bi rêxistinên cîhanî, Xaça Sor û Heyva Sor re ji bo alîkariya pêla awareyan (Ebdulrehman Elî Kurde, 2018: 43).
- Dîplomasiya navneteweyî: Di gulana 1988an de, bereyê daxuyaniyek arasteyî lûtkeya Moskowê di navbera (Gorbaçov - Reagan) kir û tê de daxwaza rawestandina erebkirin, koçberkirin û paqijkirina neteweyî kir (Mesûd Barzanî, 2021: 218). Herwiha di îlona 1990î de, şandeke bereyê (Celal Talebanî, Muhsîn Dizeyî, Samî Ebdulrehman, Dr. Mehmûd Osman) li ser vexwendina fermî ya hikûmeta Fransa serdana Parîsê kirin (Mesûd Barzanî, 2021: 223).
- Ji bilî van, Mesûd Barzanî serok rola bereyê di kêmkirina bandorên karesata Enfalê de bilind dinirxîne û dibêje: ''Eger Bereya Kurdistanî nebûya karesata sala 1988an ji ya sala 1975an mezintir bû. Hebûna bereyê bandorên vê karesatê heta radeyeke berçav kêm kir'' (Mesûd Barzanî, 2021: 224).
Bereya Kurdistanî û danûstandinên sala 1991ê
Di payîza sala 1991ê de, piştî şikestina Îraqê di şerê Kendavê de û bûyerên raperînê, hikûmeta Îraqê peyameke nivîskî ji aliyê Sedam Huseyn ve arasteyî Barzanî û Talebanî kir (Newşîrwan Mistefa, 2009: 8). Mesûd Barzanî di nameyekê de amadebûna bereyê ji bo rawestandina şer û gotûbêjê nîşan da (Newşîrwan Mistefa, 2009: 12). Bereyê bi hêviya çareseriyê çû nav gotûbêjan, her çend baweriya wê bi Beis nebû û desthilata Bexdayê jî ne rasteqîn bû, belkî tenê dixwest rewşê aram bike (El-Şêx Eta Et-Talebanî, 2000: 3-4). Herwiha babetên sereke yên danûstandina Bereya Kurdistanî û hikûmeta Îraqê ev bûn (El-Şêx Eta Et-Talebanî, 2000: 6):
* Tetbî (asayîkirina rewşê).
* Destnîşankirina navçeya hikmê xweser û berfirehkirina wê bi vegerandina wan navçeyên ku piraniya niştecihên wan Kurd in.
* Diyarkirina çarenivîsa Enfalbûyan.
* Nûjenkirina gundên xapûrkirî, qerebûkirin û vegerandina cotkarên derxistî ji komelgehên zorê bo gundên wan.
* Rawestandina proseya erebkirinê, vegerandina erebên anînî bo cihên xwe û vegerandina Kurdan.
Ev pênc xalên giştgir berhema yekgirtûyî û yek-arasteyî ya hêzên siyasî yên Kurdistanê bûn ku piraniya daxwazên neteweyî yên xelkê Kurdistanê tê de hebûn, ev ji bilî wê yekê ku çûna Kurd bi yekgirtî bo Bexdayê, hêz û îrade dabû şanda danûstandkar a Bereya Kurdistanî.
Li Bexdayê; proseya gotûbêjan bi du qonaxên cuda yên hişmendiya siyasî re derbas bû (Newşîrwan Mistefa, 2009: 113):
1. Gera yekem (şand bi serokatiya Celal Talebanî): Şandê çû Bexdayê bêyî ku ti proje yan belgeyeke nivîskî ya amadekirî ji aliyê bereyê ve pê re be ku xetên sor û sînorê daxwazên wan diyar kiribe, belkî tenê bîr û baweriyên xwe yên giştî behs kiribûn.
2. Gera duyem (şand bi serokatiya Mesûd Barzanî): Di vê geştê de Kurd ji hişmendiya dirûşman derbasî ser hişmendiya ''dewletdarî û sazîbûnê'' bû. Şandê projeyên bereyê bi nivîskî biribûn û diyar bû li ser çi gotûbêj dikin (Newşîrwan Mistefa, 2009: 113), ev jî rê li ber Beis girt ku bi sozên giştî dem bikuje.
Dawiya Bereya Kurdistanî
Bereya Kurdistanî ji aliyê pratîkî ve endezyarê sereke yê raperîna adara 1991ê bû. Aliyên nav bereyê bi rêya şaneyên çekdar û rêxistinên نهێنی yên nav bajaran, cemawer li dijî Beis rêxistin kirin. Piştî vekişîna yekalî ya îdarî û xizmetguzariyên hikûmeta Îraqê li navçeyên Kurdistanê di dawiya sala 1991ê de, valahiyeke mezin a desthilatê çêbû. Li vir Bereya Kurdistanî erka birêvebirina navçeyê girt ser xwe.
Ji bo şer'iyetdan bi desthilata siyasî û dawîanîna bi qonaxa bereyî, Bereya Kurdistanî biryara encamdana yekemîn hilbijartina giştî da di 19ê gulana 1992an de, ku bû sedema damezrandina parlament û hikûmeta Herêma Kurdistanê (Mesûd Barzanî, 2021: 218). Ev gav, danpêdanan bû bi wê yekê ku modela bereyê û sîstema kodengiya partî êdî nikare civakê birêve bibe; welat pêwîstiya wî bi sazîyeke yasayî hebû, lê pirsgirêka stratejîk li vir bû: hilbijartina 1992an nebû sedema jêbirina hişmendiya bereyê, belkî sîstema kodengiya partî guhert bo sîstema ''pêncî bi pêncî'' di navbera Partî û Yekîtî de, ev jî paşê zemîne ji bo şerê navxweyî yê sala 1994an xweş kir.
Her çawa be; serdema Bereya Kurdistanî wek qonaxeke girîng a veguhastinê ji xebata çekdarî ya çiya bo karê sazîbûnê yê bajêr di dîroka hevçerx a Kurd de dimîne, ku mezintirîn destkefta parastina gelê Kurd bû ji metirsiya jêbirina yekcarî û çêkirina parlament û hikûmeta Herêma Kurdistanê.
Çavkanî- Desteya Ensîklopediya (P.D.K), Dîroka Partiya Demokrat a Kurdistanê, berga yekem, çapa yekem, çapxaneya Rojhilat, 2021.
- El-Cebhe el-Kurdîstanîye el-Îraqîye, El-Mîsaq we en-Nîzam ed-Daxilî lil-Cebhe el-Kurdîstanîye el-Îraqîye, 1988
- El-Şêx Eta Et-Talebanî, Endema tetekellem el-Erqam, Et-Teb'a el-Ûla, Silsilet Metbûat Wizarat et-Seqafe, 2000.
- Ebdulrehman Elî Kurde, Komeleya Hawarçûna Kurdistanê, çapa yekem, çapxaneya Rojhilat, Hewlêr, 2018.
- Karwan Cewher Mihemed, Îdrîs Barzanî, çapxaneya Hêvî, Hewlêr, 2019.
- Mesûd Barzanî, Barzanî û Bizûtneweya Rizgarixwazî ya Kurd, berga çarem, beşa duyem, 2021.
- Newşîrwan Mistefa, Mufawazatî Bereya Kurdistanî - Beis (1991), çapa yekem, Silêmanî, 2009.
- Ebdullah Agirîn, Çepkêk le Konûsî Bereya Kurdistanî.