ژیاننامە

پیرمووس عومەر لە ساڵی 1916 لە گوندی هارور لە ناحیەی کانی ماسی سەر بە دەڤەری ئامادیە لە پارێزگای دهۆک لە دایکبووە. دوای گەیشتن بە یەکێتی سۆڤیەت بەهۆی تەمەنی نەیتوانی بچێتە زانکۆ و بەردەوام بوو لە کارکردن. دووجار لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە، یەکەمیان لەگەڵ خەدیجە، کچێکی لەگەڵ بووە بە ناوی خالیدە. کاتێک گەڕایەوە بۆ کوردستان، خەدیجە ئامادە نەبوو لەگەڵی بگەڕێتەوە. بۆ جاری دووەم هاوسەرگیری لەگەڵ سدیقیە نیشان محەمەد، خەڵکی کۆماری ئازەربایجان کردووە، دوو کچ و کوڕێکیان بووە بە ناوی ڕەمەزان پیرمووس، کە لە ساڵی ١٩٥٥ لەدایک بووە، لە ساڵی ١٩٧٧ دوای ئەو پاشەکشەیە... شۆڕشی ئەیلول لە لایەن حکومەتی عێراقەوە گواستراوەتەوە بۆ کانی ماسی و لە ساڵی ١٩٧٧ گواستراوەتەوە بۆ کۆمەڵگەی تەلکابەر. پاشان بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە چیچ ژیاوە، پاشان ڕووی لە جام سیدا کردووە. ئەو و خێزانەکەی لە کاتی هێرشەکانی حکومەتی عێراقدا پەنایان بۆ ئەشکەوتێک برد و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەوێ مانەوە. لە ٢٣ی ئازاری ١٩٩٧ لە شاری زاخۆ کۆچی دوایی کرد.

لاپەڕەکانی خەبات

لە ساڵی ١٩٤٣ پیرمووس عومەر پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کرد و بەشداری شەڕەکانی بێلی و ڕێزان و بارزان دەکات. لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ بەشداری لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی کورتودا کرد. لە 19ی ئابی ساڵی 1945 بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوراوەکانیدا گیرا. لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٤٥ بەشداری لە گرتنی بنکەی پۆلیسی مەیدان مورەک کرد. لە 11ی تشرینی دووەمی ساڵی 1945 دوای پاشەکشەی شۆڕشی دووەمی بارزان لەگەڵ مستەفا بارزانی و هاوەڵانی پەڕینەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان. دوای دامەزراندنی کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦، وەک بەشێک لە هێزەکانی بارزان بەرگری لە کۆمار کرد.

دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان، بەشداری شەڕەکانی نەغەدە و شێنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی کرد، هەروەها لە هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بوو، بەو پێیەی لە 19/4/1947 لە ڕێگەی (خاکورک و دەشتی بەرازگەرا) لە ڕێگەی زەوییەکانی باکوورەوە بۆ ناوچەکانی شیروان و مەزووری گەڕایەوە.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمەڵگەیەکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر فێرکاری زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرت.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق، و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩دا، خۆی و هاوەڵەکانی بە پێی مادەکانی (٣) و (٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بەپێی یاسای ژمارە (١٩) کە بۆ ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، خرانە لێبوردنی گشتی.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. ئەو و هاوەڵەکانی لە ١٦ی نیسانی ١٩٥٩ بە کەشتیی کرۆزیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕانەوە بۆ کوردستان. لە هەولێر مایەوە، دوای چەند مانگێک دەچێتە ئامادیە، پاشان بۆ هەرور و سییارتویکە.

بەشداری کردووە لە ساڵی ١٩٦١ لە... شۆڕشی ئەیلوللە ساڵی ١٩٨٨ لە کاتی هەڵمەتی ئەنفال لەلایەن حکومەتی عێراقەوە پەنای بۆ تورکیا بردووە و لە ناوچەی بەهدینانی ئاروش نیشتەجێ بووە. دواتر گواستراوەتەوە بۆ کۆمەڵگەی موش و ماردین لە باکووری کوردستان. ساڵی 1992 گەڕایەوە باشووری کوردستان. لە 16ی ئابی ساڵی 1996، لە چوارچێوەی ئاهەنگی یۆبیلی زێڕین لەلایەن سەرۆک مەسعوود بارزانی، مەدالیای بارزانی پێبەخشرا، وەک ڕێزلێنانێک بۆ خەبات و قوربانیدانی لە شۆڕشی دووەمی بارزان و کۆماری دیموکراتی کوردستان و یاوەریکردنی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی بۆ یەکێتی سۆڤیەت و بەشداریکردنی لە... شۆڕشی ئەیلول.

سەرچاوەکان:

1. حامید غوهاری، مەدالیای بارزانی، بێهرەزترین خزلینان، بەرگی هێخام، (هۆلەر - نووسینگەی حاجی هاشم) - 2015گ).

2. حکوومەتی هەریریمی کوردستان و هەزارەی پلان دانان و کارگییە پاریزکانی و هەریریمی کوردستان و جەمارە. خەزانەهکان و دانشتوان، هاولەر، ٢٠٠٩گ.

3. حامید غەجەردی، پەختە مێژوو نامێ، شەبی یەحکیم، (هۆلەر - دێزغای چاپ و بوکۆردانە ئاراس - چاپخانە و هەزارەی ئێران - 2004گ).

4. حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕائی، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابوری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - 2016).

5. کاری مەزویری، جێنین ڕێش، ئاگواستین، ئێهنفال، و کیمهالکۆجی، شەبی یەحکیم، (هۆلەر - مانارە چاپخانە - 2010g).

6. شەهابان عەلی شەهابان، ئەمە ناوی تۆیە، لەشفرۆشێکی سیاسی و ئایینی، پیاوێکی قۆز، (هۆڵ. 2013g).

7. شاهووکەت شێخ یەهزدین، ئایەتی ئینجیل، (پێرمەم – چەپخانە خەبات – 1996 زاینی).

8. فەرماندەی میراج میرزا، گەشتی مانگانەی 6ی تشرینی یەکەمی 1943، بەرپرسی سەربازی ئێران، پێشمەرگەی مەحکەتیبی ڕیخخاستانی ئێرانی، شەقامی 43، پێرمام، ڕێشانبێری چەپخانە، 31 تەحموزی 2001.

9. کاروان محمد محمد محجد، بارزانی، پیشەی لە یەکێتی سۆڤیەت هەبووە، ئەویش هاوشێوەی ئەو بوو، (سلێمانی - چاپخانە) هیندستان - 2011گ).

10. گیڤاری هێهتاو، 154 ساڵ، سەحیح شاهشام، هولەر، چاپخانێی کوردستان، هاینی، 15ی نیسانی 1959.

11- خاوەنی کتێبێکی نوێیە بە ناوی سەحریک مەحسود بارزانی، مەدالیای بارزانی و هاوسەرەکەی مەحسعوود بارزانی. شەهید دێهبێخشیت، گۆڤاری گۆهان، حیزبی دێموکراتی کوردستان، بلۆکی ٨٤، ح.ح.، ١ی خاکەلێوەی ١٩٩٦.

12- ئەمە زمانی شەهید شەهید میرخان زاگازکییە، 62 ساڵ لەمەوبەر، بە شێوەزاری بارزانی. سێڤیت، چاپی هێخێم (هۆلەر - چاپخانە ڕیچنبێری - ١٩٩٧).

13. لیب عبدالمحسن جواد الزوبەیدی، شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - 1979 زاینی).

14. مەسعوود بارزانی و بارزانی و خەڵکی ڕزگاریخاوەزی کورد 1931-1958، (داهیچ – چاپخانە خەبات – 1998گ).

15. نەحجەف قولی باسیان، مەهابادی خواناویە حەتا لیوارکانی ئاراس، و. شەوکەت شێخ یەهزدین، شەبی یەحکیم، (پەرمام - پارتی یەبیلی زینینی دیموکراسی کوردستان - ١٩٩٦گ).

16.ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.