کاتێک حکومەتی عێراق شەڕی دژی... شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی ١٩٧٤ هێرشێکی بەرفراوان بۆ سەر کوردستان دەستی پێکرد. هەرچەندە سوپای عێراق بەهۆی بوونی بارەگاکانی شۆڕش لەوێ هێرشەکانی خۆی لەسەر ناوچەی بەلکەیتی چڕکردەوە، بەڵام هیچ ناوچەیەکی ژێر کۆنترۆڵی شۆڕشی فەرامۆش نەکرد. لە ڕاستیدا هێرشەکانی هەموو بوارەکانی شۆڕشی گرتەوە. هێزەکانی پێشمەرگە بەردەوام کاروانەکانی سوپای عێراقیان لە سەر ڕێگای عەلوکا تۆپباران دەکرد و لە ڕۆژئاوای دۆحوکیش مەفرەزێکی پێشمەرگە کە بە هاوەنی ١٢٠ ملم تەیار کرابوو لە ئەشکەوتی سامتی جێگیر بوو. ئەرکی ئەوان تۆپبارانکردنی کاروانەکانی ئۆتۆمبێلی سوپای عێراق بوو ئەگەر لە ناوچەکەدا جوڵە بکەن.

ڕۆژێک لە سەرەتای مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٤ نزیکەی دە ئۆتۆمبێلی سەربازی و زرێپۆشی یاوەری ئەندامێکی سەرکردایەتی پارتی بەعس بە ناوی عەبدولفەتاح یاسین بەرەو کەمپی لیوای (١٨)ی فیرقەی یەکەمی سوپا بوون. پێشمەرگە بەو هاوەنانەی هەیانبوو کردیانە ئامانج و لەیەکێک لە زرێپۆشەکانیشیان دا و سەرجەم سەربازەکانی ناوەوەیان کوشت. دوای گەڕانەوەی ئەم بەرپرسە بۆ موسڵ، ڕۆژی دواتر هەموو ئەو سەرباز و بەکرێگیراوانەی (جاهوش) کە هەیانبوو کۆکردەوە و دەستیان کرد بە هێرشکردنە سەر هێزی پێشمەرگە، بە ئامانجی دەستبەسەرداگرتنی چیای ڕەش و کەهفی تەحسا و سامتی.

یەکینەکانی سوپای عێراق کە بەشداربوون لە هێرشکردنە سەر ئەو ناوچانەی کە لە ژێر کۆنترۆڵی شۆڕشدا بوون، بریتی بوون لە لیوای ١٨، لیوای ٥، فیرقەی ٢، تۆپخانە و بەکرێگیراوانی هۆزەکانی کوجەر، دۆسکی، سورجی، زێباری و هەرکی. هێرشەکە یازدە ڕۆژی خایاند.

بۆ پشتیوانی لە بەرە شەڕکەرەکان، فەوجەکانی عەلی عەلی و میرانی وەک هێزێکی بەهێز گەیشتن. سوپای عێراق سەرەتا هێرشی کردە سەر چیای ڕەش کە لەلایەن فەوجێکی 1ی هێزەکانی دهۆکەوە بە فەرماندەیی نومان سەمەد بەرگری لێدەکرا. سوپای عێراق هێرشەکەی بە تۆپبارانی قورسی سەنگەرەکانی پێشمەرگە و چیای دەوروبەری دەستپێکرد، دواتر هێزی پیادە و بەکرێگیراو هێرشیان کردە سەر چیای ڕەش. بەهۆی ئەو تۆپبارانە توندەوە لە یەکەم ڕۆژی هێرشەکەدا پێنج پێشمەرگە کوژران و نزیکەی ٤٠ پێشمەرگەش برینداربوون، سوپاش چیای ڕەشی گرت.

پاشان هێزەکانی دهۆک لە کفری بیسکی و کەهفی تەحسا و سامتی بەرامبەر چیای ڕەش چوار دۆشکەی DShK و هاوەنێکی 120 ملم و هاوەنێکی 82 ملمیان بەکارهێنا بۆ بۆردومانی سوپا لە چیای ڕەش. بۆ ئەوەی سوپای عێراق نەتوانێت پێگەکانی خۆی جێگیر بکات و خاڵە سەربازییەکانی خۆی مسۆگەر بکات، فەرماندەی هێزەکە عەبدولڕەزاق کەرمۆی ئەو کەسە بوو کە چاودێری بۆردومانەکەی دەکرد. دوای هەفتەیەک پلانی هێرشی پێچەوانەیان داڕشت و هێزێکی 40 پێشمەرگەیان بە فەرماندەیی قادر ئەلکینی پێکهێنا کە زۆربەیان لە بەشی ئەندازیاری هێزەکانی دهۆک بوون. بەپێی پلانێکی سەربازیی باش داڕێژراو، شەوانە لە دامێنی چیای ڕەشدا دەجووڵان و لە دارستانە چڕەکەدا خۆیان دەشاردەوە و هەموو کەرەستە و پێداویستییە سەربازییەکانیان لەگەڵ خۆیان دەبرد.

پلانی هێرشی پێشمەرگە بەم شێوەیە بوو: ڕۆژی دواتر لە کاتی خۆرئاوابووندا تۆپبارانەکان دەوەستێن و پێشمەرگە هێرشێکی لەناکاوی بۆ سەر بنکە سەربازییەکان دەکات. هەڵمەتەکە وەک پلانی بۆ دانرابوو بەردەوام بوو، فەرمان دەرکرا کە فەوجەکەی یەکەم ئەگەر چل پێشمەرگە لە سەنگەرەکانیانەوە جوڵە بکەن، و ئامادەبن بۆ دەستپێکردنی هێرش بۆ سەر شاخەکە. هێرشەکە لە دوو خاڵەوە دەستیپێکرد و پێکدادانەکان نزیکەی کاتژمێرێکی خایاند. لەماوەی ئەم کاتژمێرەدا هێزەکانی پێشمەرگە توانیان دەست بەسەر تەواوی چیاکەدا بگرن و زیانێکی زۆریان بەسەر سەرباز و چەکدارە بەکرێگیراوەکانی سوپای عێراقدا گەیاندووە، کە ژمارەیان (21) کوژراو و ژمارەیەکی زۆریش برینداربوون. ئەوانی دیکە هەڵاتن، جگە لە شەش سەربازی دیل کە دواتر ڕەوانەی بارەگای فەرماندەیی لە بەلکەیتی کران.

لەم شەڕە ئیپیکییەدا هێزی پێشمەرگە دەستی بەسەر (١٤) تفەنگی کڵاشینکۆف و یەک ئاڕ پی جی و بڕێکی زۆر تەقەمەنی و نزیکەی دە هەزار مین بە قەبارە و جۆری جۆراوجۆر کە سوپا نەیتوانیوە لەو ناوچەیە بیچێنێت.

هەروەها پێشمەرگە دەستی بەسەر بڕێکی زۆر هاوەن و جلوبەرگی سەربازی 60 ملم و 82 ملم و 120 ملمدا گرتووە. پێشمەرگە لە داستانی گرتنی چیای ڕەشدا (6) شەهید و (20) برینداری کردە قوربانی. شایانی باسە لە دوای ئەم هێرشە سوپای عێراق هیچ هێرشێکی دیکەی بۆ سەر هێزی پێشمەرگە لە پارێزگای دهۆک نەکرد تا پاشەکشەی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥.

سەرچاوەکان:

1. مەسعود بارزانی: بارزانی و بێزۆتنا، و باشترین پیاوی جیهانە. SHORSHEY EYLOOL ١٩٦١-١٩٧٥، ٢٠٠٤.

2. سێهەنگار ئیبراهیم خیشناو: "ووداوا سەهربازیکانی شیه ئێیلوول 1970-1975"، "چاپی یەهکەهام"، "چخانی دانیشیف"، هۆلەر، 2022.

3. ئەمە مەسعوود سیرنی: شۆڕشی ئێلیۆنی جیهان لە بەهدینان 1961-1975، ئەمڕۆ، 2018.

4. ئیبراهیم جەلال: باشواری کوردستان و شیرشی ئەیلوول بنیادان و هیڵتاکەندان 1961-1975، چاپی چوارەم، 2021