لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 1963 حکومەتی عێراق هەوڵەکانی چڕکردەوە بۆ چەقاندنی شۆڕشی کورد بە دەستپێکردنەوەی هێرشەکانی بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەستی یاخیبووان لە سەرتاسەری کوردستان، دوای ئەوەی سوپای عێراق و هاوکارەکانی (جاش) میحوەری عەقرە و چیای پیرسیان گرت. لە ئەنجامی تۆپباران و هێرشە سەختەکاندا، فەرماندەی پێشمەرگە، مەلا شینی و پێنج چەکداری دیکەی پێشمەرگە کوژراون و کاریگەرییەکی زۆری لەسەر مۆڕاڵی پێشمەرگە دروستکردووە. هێزی پێشمەرگە لەو سەنگەرانە بەرەو بێلی و ڕێزان کشایەوە بۆ ئەوەی هێڵی بەرگری تری بۆ دابمەزرێنن بۆ ئەوەی سوپای عێراق نەچێتە ناو بارزانەوە، ئامانجێک کە پێدەچوو قەدەری گرتن و لەناوچوون بێت.

لە 31ی تەمموزی ساڵی 1963، فیرقەی 1ی سوپای عێراق کە پێکهاتبوو لە لیوای 1 و 4، لەگەڵ 7000 چەکداری ناوخۆیی (جاش) لە هۆزەکانی زێباری، سورجی، گۆران، هەرکی، شەرەفانی، ئێزیدی، کۆچەر، بەرواری، لە دامێنی چیای پیرسەوە بەرەو بێلی، ڕێپێوانیان کرد، لە ڕووباری زەبەی گەورەیان بەزاند، بێلی و دەوروبەری گرت، و پێگەی لە هەردوو دیوی ڕووبارەکەدا دامەزراند. لەو کاتەدا بارەگای بارزانی لە دۆڵی دەلاش لە ڕۆژهەڵاتی گوندی سەفتی بوو. سوپای عێراق بە چەند فڕۆکەیەکی جەنگی بارەگاکەیان بۆردومان کرد لە هەوڵێکدا بۆ گەمارۆدانی و دەستگیرکردنی سەرکردەی شۆڕش مستەفا بارزانی. مەسعوود بارزانی لەگەڵیدا بوو، لەگەڵ ١٥ پاسەوانی پێشمەرگەکەی. بەڵام توانیان بەرەنگارییان ببنەوە و بەرگری لە خۆیان بکەن و لە هێرشی سوپا و بریکارەکان (جاش) ڕزگاریان بێت.

لەو ساتەدا پەیامێک لە سوپای عێراقەوە گەیشتە سەرکردایەتی شۆڕش کە تیایدا ئاماژەی بەوەدا کە سوپای عێراق بەنیازە لە ٤ی ئاب هێرش بکاتە سەر بارزان. بارزانی فەرمانی دامەزراندنی هێڵی بەرگری لە میللی سەرجی، لە نێوان بێلی و بارزان دا، بۆ ئەوەی سوپای عێراق نەتوانێت بچێتە ناو بارزان و لەناوبردنی بارزانی، بەمەش مەبەستی حکومەت پووچەڵ بکرێتەوە. بارزانی خۆی ئامادە بوو و ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی شەڕەکەی دەکرد. حسێن میرکسوری فەرماندەی پێشمەرگەی ڕاسپارد بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی هێڵی بەرگری بگرێتە ئەستۆ، ئەرکی ڕاگرتنی پێگەکانیان لە میللی سەرجی و ڕێگریکردن لە پێشڕەوی سوپا و گەیشتن بە بارزان پێسپێردرا.

حسێن میرکسوری ئەرکی بڵاوەپێکردنیان بە گروپەکانی پێشمەرگە دانا و بەسەر سەنگەرەکاندا دابەشیان کرد، چاوەڕێی سەعاتی سفر بوون. پێش دەستپێکردنی هێرشەکە، حکومەت بۆ ماوەی شەوێک و شەوێک سەنگەرەکانی پێشمەرگەی بە تۆپ و فڕۆکە بۆردومان کرد. پاشان لە بەرەبەیانی ٤ی ئابی ١٩٦٣ حکومەت بە هەموو جۆرە چەکێکی قورس و سووک هێرشی کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە. هێزی پێشمەرگە بەو چەک سووکانەی لەبەردەستیاندا بوو بەرپەرچدانەوەی دایەوە، لەوانە دۆشکە و ژمارەیەک تفەنگی برنۆی بەریتانی.

دوای 10 کاتژمێر شەڕ، هێزی پێشمەرگە توانی شکست به سوپا و هاوکارانی بهێنێت و زیانێکی زۆری به ده یان کوژراو و بریندار بگه یه نن. تەرمی ٤٠ کوژراو لە بەرەکانی شەڕدا بەجێهێڵراون. لە نێو هێزەکانی پێشمەرگەدا، حسێن میرگەسوری، فەرماندەی پێشمەرگە و سێ چەکداری دیکەی پێشمەرگە شەهید بوون و یەکێکی دیکەش بریندار بوو.

دوای دوو ڕۆژ و لە ٦ی ئاب، هێزەکانی حکومەت بەرەو ڕۆژهەڵات پێشڕەوییان کرد بۆ گرتنی ڕێزان کە قۆڵێکی تری هێڵی بەرگرییە بە سەرۆکایەتی ئوزەیر دۆلەمری و عومەر ئاغای دۆڵەمری و هالی دۆڵەمری کە نزیکەی ٢٠٠ پێشمەرگە یاوەری بوون. دوای تۆپبارانی قورس لە دەوری پردی ڕێزان، سوپا و هێزە هاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە پێشڕەوی بەرەو پردی ڕێزان. پێشمەرگە زەمینەی خۆی ڕاگرت تا سەربازەکان و هاوکارەکانیان گەیشتنە پردەکە. هەندێکیان پەڕینەوە، دواتر پێشمەرگە هێرشی خۆی دەستپێکرد. سەرباز و هاوکارەکان تووشی شۆک بوون، ڕیزەکانیان شکا، هێرشەکەیان بەرپەرچدرایەوە و هەڵهاتن. ئەمجارەیان تەرمی ٣٦ کوژراویان لە بەرەکانی شەڕدا بەجێهێشت؛ ١٤ لەو تەرمانە کەوتوونەتە ناو ڕووباری زابی گەورە و بەهۆی جەریانی زابەوە ڕۆیشتوون.

هێزی پێشمەرگە لەم بەرەی شەڕەدا یەک هاوەن لە جۆری (3) و تەنها 12 گوللەی هەبوو، لەو ژمارەیەش 6 فیشەکیان ئاراستەی دوژمن کرد و 6 فیشەکەی تریان هێشتەوە، بەڵام خۆشبەختانە بۆ پێشمەرگە یەکەم فیشەک بەر کۆمەڵێک هاوکار (جاش) کەوت و بەشێکیان کوژران و دۆخێکی ناخۆشی بۆ سوپا و هاوکارانی دروستکرد.

دوای ئەوەی هێزەکانی حکومەت لەم هێرشەدا شکستیان هێنا، خۆیان بۆ هێرشێکی تر بۆ سەر گوندی هۆستان لە ڕۆژهەڵاتی بارزان ئامادە کرد. هێزی پێشمەرگە بە فەرماندەیی ساکۆ کانیالنجی کە جێگای حسێن میرگەسوری گرتبووەوە، لەگەڵ فەرماندەکانی تری پێشمەرگە، هێڵی بەرگرییان دامەزراند. ئەوان سوێندیان خوارد کە ڕێگری لە سوپای حکومەت بکەن پلانەکانی جێبەجێ بکات. سەرەتا سوپای عێراق وەک هەمیشە بە تۆپبارانی قورس و هێرشی ئاسمانی دەستی پێکرد. پاشان بەرەبەیانی ٨ی ئابی ١٩٦٣ هێرشێکی بەرفراوانیان دەستپێکرد، بەڵام هێزی پێشمەرگە جارێکی دیکە هێرشی سوپای عێراقی بەرپەرچ دایەوە و بەخێرایی شکستیان هێنا و هیواکانیان تێکشکاند. سوپای عێراق بە دەیان کوژراو و بریندارەوە لە بەرەکانی شەڕ هەڵات. پێشمەرگە تەنها یەک شەهید و دوو برینداری لێکەوتەوە.

دوابەدوای ئەم هێرشە لە 10ی ئاب و ڕۆژانی دواتر، سوپای عێراق و هاوکارانی (جاش) دوو هێرشیان کردە سەر زەوییە بەرزەکەی پشت گوندی ئاستە بۆ گرتنەوەی گوندی ڕیزان. بەڵام لە هەردوو هێرشەکەدا شکستیان هێنا و تووشی شکستی قورس و زیانی گیانی و گرتنی چوار سەرباز بوون. شایانی باسە کە بارزانی ڕابەری شۆڕشی کورد بە درێژایی ئەم شەڕە حەماسییە بەردەوام سەرپەرشتی شەڕی دەکرد. حکومەتی عێراق لە تۆڵەی شکستەکانی ئەم دواییەیدا درێژەی بە هێرشەکانی دا. ئەوەی بۆ ئەوان مابووەوە، بێوچان بۆردومانکردنی بارزان و گوندەکانی دەوروبەری بوو تا بەتەواوی وێران بکرێن.

دوابەدوای ئەو شکست و زیانە قورسەی لە میحوەری بارزان و شیروان بەر سوپای عێراق کەوت، دۆخی سوپا بەشێوەیەکی بەرچاو تێکچوو. بۆیە لیوا عەقید ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری فەرماندەی فیرقەی 2 جێگیر لە میحوەری جەما و شیروان، سەرۆکی ئەرکانی ئەرکان (تاهیر یەحیا)ی ئاگادار کردەوە و پێشنیاری چارەسەری ئاشتیانە کرد. سەرۆکی دەستەی ئەرکانیش هیچ ناڕەزایەتییەکی دەربڕی و ڕاسپارد پەیوەندی بە شێخ ئەحمەد بارزانی شێخی بارزانەوە بکەن. ئەنساری لە ٢٢ی ئەیلولی ١٩٦٣ لە ڕێگەی سەید ئەسعەد شیتنی پەیامێکی بۆ شێخ ئەحمەد نارد و داوای کرد شاندێک بۆ لای خۆی و پارێزگاری هەولێر بنێرێت بۆ دانوستان و ڕێککەوتن. دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ مستەفا بارزانی سەرۆکی شۆڕش، شێخ ئەحمەد بڕیاریدا بە نامەیەک وەڵامی ئەنساری بداتەوە.

لە ئەنجامی گفتوگۆکانی نێوان شێخ ئەحمەد و حکومەتی عێراق کە داوای داماڵینی چەک لە بارزانییەکان دەکەن، شێخ ئەحمەد داوای لە حکومەت کرد سوپا و هاوکارانی (جاش) بکشێنێتەوە. دوابەدوای ڕێککەوتنی نێوانیان، بارزانی لە 10ی ئۆکتۆبەری ساڵی 1963، لەسەر داوای شێخ ئەحمەد، بارزانی بەجێهێشت و گەیشتە سۆران و بەلکەیتی. هێرشە سەربازییەکەی حکومەت بۆ سەر دەڤەری بارزان ڕاگیرا، ئارامیش گەڕێنرایەوە.

سەرچاوەکان:

• ئەمە مەسعوود سیرنی: شورشا ئیلۆنی بۆ دێڤەرای بەهدینان 1061-1975، ئەمڕۆ، 2018.

• حاجی میرخان کانوونی دووەمی ٢٠١٩: لە ناوەڕاستی هیچ شوێنێکدام، دڵخۆشم، دڵخۆشم، ئیسرا چەپخانی، تاران، ٢٠٢١.

• مەسعوود بارزانی: بارزانی و هاوسەرەکەی، کوردەکەی ئێزگاری خوازی، بەناوی خوای بەرزەوە، ئەیلولی ١٩٦١-١٩٧٥، ٢٠٠٤.

• وە بۆ زوبەیر و هێستان: چاند ووداو و بەشارحەتیک بۆ شیرەش و خەڵکی بارزانی. ٢٠١٧.

• کاروان گۆهار محمد: ئیدریس بارزانی ١٩٤٤-١٩٨٧

• غازی عادل گوردی: پێشمەرگە بۆ خەڵکی حەزرەتی حەبازی بارزانی، حاجی بەیخی، لەبەردەمتان، تورکیا، ٢٠٢١.

• هاشم شیوانی: د.بارزان، جوگرافیا-ڕاستەوخۆ-کلتور، ناوی وەزارەتی دەرەوە چییە، هۆلەر، ٢٠٠٨.