ژیاننامە

لە ساڵی 1903 لە گوندی بێندەرۆ لەدایکبووە، کە سەر بە ناحیەی شیروان مەزینە لە قەزای مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر. پێش ئەوەی بچێتە یەکێتی سۆڤیەت، هاوسەرگیری لەگەڵ فاتیمە محەمەد جبریل کردووە، کوڕێکیان بە ناوی خورشید سەلیم (١٩٤١) بووە، بەڵام لە ساڵی ١٩٤١ لە کۆماری مەهاباد کۆچی دوایی کردووە. کۆلێژی سەربازی لە یەکێتی سۆڤیەت تەواو کرد و لەوێ هاوسەرگیری لەگەڵ ماریا کرد. شارەزای هەردوو زمانی کوردی و ڕووسی بوو. لە ٣٠ی ئازاری ١٩٨٦ لە تاران کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی زێوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە خاک سپێردرا.

لاپەڕەکانی خەبات

لە ساڵی ١٩٣١ پەیوەندی بە ڕیزەکانی یەکەم ڕاپەڕینی بارزانەوە کردووە و بەشداری شەڕەکانی کردووە. لە ساڵی 1943 لە ڕاپەڕینی دووەمی بارزاندا دەبێتە شەڕڤان و لە هەموو شەڕەکانیدا بەشداری کردووە. لە 19ی ئابی ساڵی 1945، بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق، لە دوای پاشەکشەی ڕاپەڕینی دووەمی بارزان، سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوڵاوەکانی دەستی بەسەردا گیرا. لە 11ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1945 لەگەڵ بنەماڵەکەی چوون بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە 31ی ئازاری ساڵی 1946 لە یەکەی بارزان لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان وەک پێشمەرگە بە پلەی فەرماندەی فەوجی پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە دەکات. بەشداری شەڕەکانی مەیاندواو و کادیرە دەکات. دوای ڕووخانی کۆماری دێموکراتی کوردستان، لە ١٩ی ئازاری ١٩٤٧دا، بەشداری شەڕەکانی نەغدە و شنۆ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکات.

لە نێو هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بووە، لە 19ی نیسانی ساڵی 1947، لە ڕێگەی (خواکورک و دەشتی بەرازکەرە)ەوە بەناو زەوییەکانی باکووری کوردستاندا گەڕاوەتەوە بۆ دەڤەری شیروان و مەزووری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

دوای گەیشتنیان بە یەکێتی سۆڤیەت لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لەگەڵ هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و لەلایەن سەربازەکانەوە پاسەوانی دەکران، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە کۆماری ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرت و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامدا لە ژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرتووە.

دوای ئەوەی جەعفەر باگیرۆڤ خراپ مامەڵەی لەگەڵ هەڤاڵەکانیدا کرد، بارزانی بڕیاریدا لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨دا مەجلیسی سەربازیی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەندی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش بەردەوام بوون لە مەشقی سەربازی.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوابەدوای شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 25ی شوباتی 1959، لێبوردنی گشتی بە پێی مادەکانی (3) و (7) و بڕگەی (ئە)ی ماددەی (10) بە بارزانی و هاوکارەکانی درا، هەروەها مادەی (11) بە پشتبەستن بە یاسای ژمارە (19) کە بۆ ساڵی 1959 هەموارکرایەوە، جێبەجێکرا.

کۆماری عێراق لە ساڵی 1958 بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە و لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕانەوە بۆ کوردستان.

لە ساڵی 1961 لە بارەگای بارزانی نەمر لە حاجی عومران (هەولێر) بووە، لە ساڵی 1964 پەیوەندی بە شێخ ئەحمەد بارزانییەوە کردووە و لە ساڵی 1975 دوای پاشەکشەی شۆڕشی ئەیلول گەڕاوەتەوە بۆ زێدی خۆی و لە ساڵی 1978 لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دیپۆرت دەکرێتەوە بۆ بەهارکە و لە ساڵی 1983 پەنای بۆ کۆماری ئیسلامی بردووە ئێران.

سەرچاوەکان

1. حامید گەردی، پوختەی لاپەڕە مێژووییەکان، چاپی یەکەم، (هەولێر - دەزگای ئاراس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2004 زاینی).

2. حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕائی، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابوری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - 2016).

3. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم (هەولێر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2013).

4. شەوکەت الشێخ یەزدین، یۆبیلی زێڕینی پێشمەرگە، (پیرمام - چاپخانەی خەبات - 1996 زاینی).

5. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک، 2013).

6. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک، 2013).

7. عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دووانەی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، ( هۆلەر - چاپخانە، زەرات ئامۆزەش و پەروش - 2002گ).

8. عەبدولڕەحمان الملا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001 زاینی).

9. عەبدوڵڵا غەفور، فەرهەنگی جوگرافیای هەولێر، (هەولێر - بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی - چاپخانەی حاجی هاشم - 2015).

10. کاروان محمد مەجید، بارزانیەکان لە مەهابادەوە بۆ سۆڤیەت، چاپی یەکەم، (سلێمانی - چاپخانەی بایوەند - 2011ی زایینی).

11. گۆڤاری هێتاو، ژمارە 154، ساڵی 6، هەولێر، چاپخانەی کوردستان، هەینی 15ی نیسانی 1959.

12. لە بیرەوەرییەکانی سەرکردەی شەهید حەسۆ میرخان زازوکی، 62 ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، بارزانییەکان چوونە یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هەولێر - چاپخانەی الثقافە - 1997 زاینی).

13. لەیث عەبدولمحسین جەواد الزوبەیدی، شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار ڕەشید - 1979 زاینی).

14. محمد صالح بندرویی (جێگەرسۆز)، ژیانی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی هەرێمی مەزوری بالا (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژلات - 2020ی زاینی).

15. مەسعوود بارزانی و بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958 (دهۆک، چاپخانەی خەبات، 1998).

16. نەجەف قولی باسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە بۆ کەنارەکانی ئاراس، وەرگێڕانی شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان 1996).

17.ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.