ژیاننامە

لە ساڵی 1925 لە گوندی کۆرکی لەدایک بووە کە سەر بە ناحیەی کورتو سەر بە قەزای مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێرە. لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و بڕوانامەی لە پەیمانگا - بەشی کشتوکاڵی زانکۆی دڤینکۆ لە یەکێتی سۆڤیەت بەدەستهێناوە. شارەزای هەردوو زمانی کوردی و ڕووسی بووە و شەوی ٢٤/٢٥ی ئازاری ٢٠١١ کۆچی دوایی کردووە.

لاپەڕەکانی خەبات

ساڵی 1943 پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کرد، لە 20ی تشرینی دووەمی ساڵی 1943 بەشداری لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی کورتو کرد، هەروەها لە 10ی تشرینی دووەمی 1943 بەشداری لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی مەزنی کرد و لە 19ی ئابی 1945 سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوراوەکانی بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق دەستی بەسەردا گیرا، هەروەها لە مانگی ئەیلولدا دەستی بەسەردا گیرا 5، 1945 بەشداری لە گرتنی بنکەی پۆلیسی مەیدان مورەک کردووە، هەروەها بەشداری شەڕەکانی کۆنە ڕۆفییی و بێلی و بارزان و ڕێزان کردووە.

دوای پاشەکشەی شۆڕشی دووەمی بارزان، لە 11ی ئۆکتۆبەری ساڵی 1945 بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەڕێکەوت. لە 31ی ئازاری ساڵی 1946 پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کرد لە هێزی بارزان لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان. لە ٢٩ی پووشپەڕی ساڵی ١٩٤٦ لە شەڕی قەراوا لە ناوچەی سەقز بەشداری کردووە و لە ٣ی گوڵانی ١٩٤٦ بەشداری شەڕی مەلقارنی کردووە.

دوای ڕووخانی کۆماری دێموکراتی کوردستان، لە ٣ی ئازاری ١٩٤٧ لە شەڕی ئالوس و لە ١٣/١٤ی ئازاری ١٩٤٧ لە شەڕی کوجار بەشداری کردووە.

لە نێو هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بووە، لە 19ی نیسانی ساڵی 1947، لە ڕێگەی (خواکورک و دەشتی بەرازکەرە)ەوە بەناو زەوییەکانی باکووری کوردستاندا گەڕاوەتەوە بۆ دەڤەری شیروان و مەزووری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

دوای گەیشتنیان بە یەکێتی سۆڤیەت لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لەگەڵ هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و لەلایەن سەربازەکانەوە پاسەوانی دەکران، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە کۆماری ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرت و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامدا لە ژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرتووە.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوابەدوای شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 25ی شوباتی 1959، لێبوردنی گشتی بە پێی مادەکانی (3) و (7) و بڕگەی (ئە)ی ماددەی (10) بە بارزانی و هاوکارەکانی درا، هەروەها مادەی (11) بە پشتبەستن بە یاسای ژمارە (19) کە لە ساڵی 1959 هەموارکرایەوە، جێبەجێکرا.

کۆماری عێراق لە ساڵی ١٩٥٨ بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕاونەتەوە کوردستان و لە گوندی کۆرکی نیشتەجێ دەبن. لە ١١ی ئەیلولی ١٩٦١ بەشداری شۆڕشی ئەیلول و شەڕەکانی نێوان ناوچەکانی بێلی و بارزان و چیای پیرەفات کردووە. لە 14/15ی حوزەیرانی ساڵی 1963 بەشداری شەڕی سێری ئاکری و لە شەڕی کۆریز لە ساڵی 1967. دوای پاشەکشەی شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی 1975 گەڕایەوە بۆ شوێنی لەدایکبوونی خۆی لە گوندەکەی خۆی.

لە ساڵی ١٩٧٩ حکومەتی عێراق گواسترایەوە بۆ دیانا. ساڵی ١٩٨٣ وەک پەنابەرێک ڕووی لە کۆماری ئیسلامی ئێران کردووە. دوای ساڵێک بەشداری شۆڕشی گوڵان دەکات، پۆستی (سەرپاڵ - فەرماندەی فەوجییەک)ی بەدەستەوە بووە. بە سەرۆکایەتی مەفرەزەیەک گەڕایەوە دەڤەری مێرگەسۆر. ساڵی 1987 بەشداری شەڕەکانی مێرگەسۆر و خواکورک دەکات. ساڵی 1988 لە کاتی کیمیابارانی دەڤەری بەهدینان گەڕایەوە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە کۆمپلێکسی زێوە نیشتەجێ دەبێت. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦ گەڕایەوە کوردستان. چەندین جار بریندار بووە و لە ساڵی 1998 خانەنشین بووە، لە 16ی کانونی یەکەمی 2010 لە میانی بانگهێشتکردنی سێزدەهەمین کۆنفرانسی پارتی دیموکراتی کوردستان، سەرۆک مەسعوود بارزانی، وەک ڕێزلێنان و پێزانینی خەبات و خۆڕاگریی لە شۆڕشی دووەمی بارزانی و لە کۆماری دیموکراتی کوردستان، بارزانیی یاوەری و هەڤاڵانی بۆ مەدالیای بارزانی پێبەخشی یەکێتی سۆڤیەت، و بەشدارییەکانی لە شۆڕشەکانی ئەیلول و گوڵان.

سەرچاوەکان

1. سەفەر یوسف میرخان، سەلیم عوزەیر کورکی لە تەمەنی 86 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، ڕۆژنامەی خەبات، زارەکی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 3730، هەولێر، 27ی ئازاری 2011.

2. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم (هەولێر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2013).

3. شەوکەت الشێخ یەزدین، یۆبیلی زێڕینی پێشمەرگە، (پیرمام - چاپخانەی خەبات - 1996 زاینی).

4. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم، (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک، 2013).

5. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم، (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک، 2013).

6. عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دووانەی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر - چاپخانە و زەرات ئامۆزەش و پەروش - 2002گ.

7. عەبدولڕەحمان الملا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001 زاینی).

8. عەبدوڵڵا غەفور، فەرهەنگی جوگرافیای هەولێر، (هەولێر - بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی - چاپخانەی حاجی هاشم - 2015).

9. فەرماندە میرۆ میرۆزی، شەڕی کۆرا تو، ل. ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣، دەنگی گۆڤاری پێشمەرگە، زارەکی فەرمانگەی ڕێکخستنی پێشمەرگە، ژمارە ٤٣، پیرمام، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، ٣١ی تەمموزی ٢٠٠١.

10. کاروان محمد مەجید، بارزانیەکان لە مەهابادەوە بۆ سۆڤیەت، چاپی یەکەم (سلێمانی - چاپخانەی بایوەند - 2011ی زایینی)

11. گۆڤاری هێتاو، ژمارە 154، ساڵی 6، چاپخانەی هەولێری کوردستان، هەینی 15ی نیسانی 1959.

12. لە بیرەوەرییەکانی سەرکردەی شەهید حەسۆ میرخان ژاجۆکی، 62 ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، بارزانیەکان چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هەولێر - چاپخانەی الثقافە - 1997 زاینی).

13. لەیث عەبدولمحسین جەواد الزوبەیدی، شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار ڕەشید - 1979 زاینی).

14. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک، چاپخانەی خەبات، 1998).

15. مەسعوود بارزانی و بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، بەرگی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی نەناسراو - 2012ی زایینی)

16. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی سێ، بەشی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2004).

17. نەجەف قولی باسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە بۆ کەنارەکانی ئاراس، وەرگێڕانی شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان 1996).

18. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.