ژیاننامە

لە ساڵی 1920 لە گوندی بارزان لەدایکبووە، کە سەر بە ناحیەی بارزانە لە قەزای مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر. پێش ئەوەی بچێتە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری لەگەڵ مریەم عومەر یاسین کردووە. لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و بڕوانامەی لە پەیمانگا - بەشی کشتوکاڵ وەرگرتووە. لە ساڵی 1959 لەگەڵ جەمیلە محەمەد میرزا لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە، لە ساڵی 1959 وەک بەڕێوەبەر لە بەشی کشتوکاڵی هەولێر دامەزراوە. زمانی کوردی و عەرەبی و ڕووسی شارەزایە.

لاپەڕەکانی خەبات

ساڵی 1943 پەیوەندی بە ڕیزەکانی ڕاپەڕینی بارزانی دووەمەوە کردووە و بەشداری شەڕەکان دەکات. لە 19ی ئابی ساڵی 1945 بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوراوەکانیدا گیرا. لە 11ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1945، دوای شکستی ڕاپەڕینی دووەمی بارزان، ڕووی کردە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦دا پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەی بارزانییەوە دەکات کە بەشێک بوون لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد و بەشداری شەڕەکانی میحوەری سەققز لە کۆماری دیموکراتی کوردستان دەکات.

لە ڕیزی ئەو پێشمەرگانەدا بوو کە لە 19/4/1947 لە ڕێگەی (خاکورک و دەشتی بەرازکەرە) لە ڕێگەی زەویەکانی باکوری کوردستانەوە گەڕایەوە بۆ دەڤەری شیروان و مزووری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا کە درێژە بە سەفەرەکەیان بدەن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی وادی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لە ڕووباری ئاراس پەڕینەوە کە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پێکدەهێنێت.

دوای گەیشتنیان بە یەکێتی سۆڤیەت لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لەگەڵ هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و لەلایەن سەربازەکانەوە پاسەوانی دەکران، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازی خۆیان وەرگرت و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامدا لە ژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجان. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرتووە.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باگیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵانی، بارزانی بڕیاریدا لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨دا مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوق لە نزیک تاشکەندی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش بەردەوام بوون لە مەشقی سەربازی.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوابەدوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، لێبوردنی گشتی بارزانی و هاوەڵانی بە پێی مادەکانی (٣ و ٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بە پشتبەستن بە یاسای ژمارە (١٩) کە لە ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، لەخۆگرت.

کۆماری عێراق لە ساڵی 1958 بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە و لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕاوەتەوە کوردستان.

ساڵی 1961 بەشداری شۆڕشی ئەیلولی کردووە و بەرپرسی نەخۆش و بریندارەکان بووە. لە ساڵی ١٩٦٣ بەشداری شەڕەکانی سەفین و بیرس و سەنگەسەر دەکات. لە 12ی حوزەیرانی ساڵی 1963 تا 20ی کانونی یەکەمی ساڵی 1963، جەمیلە محەمەدی هاوسەری و شەش منداڵەکەیان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لە هەولێر بە تۆمەتی یاوەریکردنی هاوسەرەکەی مستەفا بارزانی و پێشمەرگە بوون دەستگیرکران. پاشان لە گەڕەکی سیداوا خرایە ژێر چاودێرییەوە.

سەرچاوەکان

1. ڕیکاری مزوری، ژنانی ڕووسی، ڕاگواستن، ئەنفال، و جینۆساید (هەولێر - چاپخانەی ئەلمەنارە - 2010).

2. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2013ی زایینی).

3. شەوکەت شێخ یەزدین، یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان، (پیرمام - چاپخانەی خەبات - 1996).

4. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم، (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک، 2013).

5. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک، 2013).

6. عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دوئێلەکانی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر - چاپخانە و زارەت عاموژ و پەروش - 2002گ).

7. عەبدولڕەحمان الملا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001 زاینی).

8. کاروان محمد مەجید، بارزانیەکان لە مەهابادەوە بۆ سۆڤیەت، چاپی یەکەم، (سلێمانی - چاپخانەی بایوەند - 2011ی زایینی).

٩- لە بیرەوەرییەکانی سەرکردەی شەهید حەسۆ میرخان زازوکی، ٦٢ ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، بارزانییەکان چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هەولێر - چاپخانەی الثقافە - ١٩٩٧ی زایینی).

10. لەیث عەبدولمحسین جەواد الزوبەیدی، شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 لە عێراق (بەغدا – چاپخانەی دار ڕەشید - 1979).

11. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک، چاپخانەی خەبات، 1998).

12. نەجەف قولی باسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە بۆ کەنارەکانی ئاراس، وەرگێڕانی شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان 1996).

13. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.

15- ئیسماعیل گوندژۆری، ژنە ڕوسییەکان کە هاوسەرەکانیان پێشمەرگە بوون و گیرابوون بە کۆمەڵ، دەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، ڕۆژنامەی خەبات، ژمارە 3461، هەولێر، 3ی ئایاری 2010.