ژیاننامە

لە ساڵی 1920 لە گوندی تل لەدایکبووە، کە سەر بە قەزای بارزانە لە قەزای مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر. ئەو و کوڕەکەی (خوشڤی جومعە - ١٩٦٩-١٩٨٣) لە ٣١ی تەمموزی ١٩٨٣ لە کاتی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال بۆ سەر بارزانییەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لە کۆمەڵگەی قوشتەپە لە پارێزگای هەولێر بێسەروشوێن کران.

لاپەڕەکانی خەبات

لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چووەتە یەکێتی سۆڤیەت و بەشداری شەڕەکانی وادی قەتور و پردی ماکوی کردووە. دوای سەختی و ماندووبوونی زۆر، لە 18ی حوزەیرانی ساڵی 1947، لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمەڵگەیەکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر فێرکاری زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرت.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق، و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩دا، خۆی و هاوەڵەکانی بە پێی مادەکانی (٣) و (٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بەپێی یاسای ژمارە (١٩) کە بۆ ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، خرانە لێبوردنی گشتی.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕایەوە کوردستان.

سەرچاوەکان:

- حامید غەردی، ناوی وشەکە، ناوی کەسەکە، (هاولەر - ئەمە ناوی بنەماڵە و خەڵکی ئاراسە - چاخانی) وەزارەتی پیرۆ - ٢٠٠٤گ).

- کارێ مەزویری، جێنین ڕیس، ئاگواستین، ئەنفال، و کیم کالکۆجی، چاپی کیم، (هۆلەر - چاپ خانیە مەنار - 2010g).

- شەعبان عەلی شەعبان، شارەزای سیاسی و ئایینی، ڕۆژنامەنووس، (هۆلەر – چاپخان - ٢٠١٣ی زایینی).

- عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دووانەی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر – چاپخانی، وەزارەتی دەرەوە و کڕین- ٢٠٠٢گ).

- عەبدوڵڵا حەمان مەلا حەبیب ئەبوبەکر، خێڵی بارزانەکەم، لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣١ تا ١٩٩١، ئەمڕۆ، (هۆلەر - سکرتێری وەزارەت) ڕوشانبێری - ٢٠٠١گ).

- ئەمە چیرۆکی شەهیدی حەسەن میرخان، ٦٢ ساڵ لە زمانی بارزانییە، ئەمەیە کە بارزانی لە کۆمپیوتەرەکەتدا بوو، لێرەدایت (هۆلەر - فیدراسیۆنی ڕووسیا - ١٩٩٧).

- لەیث عەبدولمحسین جەواد ئەلزوبەیدی، شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - ١٩٧٩ی زایینی).

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و هاوسەرەکەی، و خەڵکی وڵات، ١٩٣١-١٩٥٨، (داهیک – چاپخانی خەبات - ١٩٩٨).

- نەجەف قولی باسیان، بۆ مەهابادی خویناوییە و هیتا لیوارەکانی ئاراس، و. شەوکەت شێخ یەزدین، شەرەف، (پەرمام - خەڵکی حیزبی دێموکرات- ١٩٩٦).

- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.