Qonaxa destpêkê ya zehmetiyên wî bi girtin û sirgûnkirina wî dest pê kir. Di temenê sê saliyê de, Osmaniyan ew û malbata wî ji ber serhildana bi pêşengiya Şêx Ebdulselam Barzanî li girtîgeha Mûsilê zindanî kirin. Paşê, ew sirgûnî Silêmaniyê kirin. Gava Barzanî mezin bû, ew tevlî berxwedana çekdarî bû û di şerên ku navê wî hêdî hêdî di nav Kurdan de li her derê belav kir, bû xwedî navûdeng.
Yekem, hewldana sûîqastê li ser Mela Mistefa Barzanî di sala 1936an de
Piştî tepeserkirina Şoreşa Yekem a Barzan û radestkirina Şêx Ehmed Barzanî û Mela Mistefa Barzanî ji aliyê Tirkan ve ji bo monarşiya Îraqê, ew bi malbatên xwe re li Mûsilê hatin girtin. Di vê demê de, Xoşewî Odîş Şoreşa Xoşewî da destpêkirin. Hikûmeta şahî, bi taybetî Hesamedîn Cuma, ku hem rêveberê polîsan û hem jî rêveberê parêzgarê berê, Omer Nezmî bû, bawer dikir ku Mela Mistefa piştgiriya tevgera Xoşewî dike û wekî îlhamdêrê wê kar dike. Di sala 1936an de, hewldanek li ser jiyana Barzanî hat kirin dema ku jehr xistin nav qehweya wî. Piştî vê bûyerê, Mela Mistefa du hefteyan bêhiş ma lê bi awayekî mucîzeyî rizgar bû.
Di hewldana rizgarkirina Mela Mistefa de, kesên ku tevlî bûn Şêx Ecîl Yewer, malbatên Kaşmûla û Ebawîn bûn. Her wiha gotegotên derbarê tevlîbûna bijîşkekî Fransî ku wê demê li Sûriyê dima û di dermankirina Mela Mistefa de rolek lîstibû, belav bûn.
Duyem, hewldana sûîqastê li ser Mela Mistefa Barzanî di sala 1961ê de
Piştî destpêkirina Şoreşa Îlonê di 11ê Îlona 1961ê de û serkeftinên dûvdirêj ên Pêşmerge di çend şeran de, hikûmeta Îraqê hewl da ku danûstandinan bi serkirdayetiya siyasî ya Kurdî re bide destpêkirin, bi taybetî bi General Mistefa Barzanî. Lêbelê, di heman demê de, wan hewldanên veşartî ji bo sûîqasta Mela Mistefa kirin û gelek îdiayên derewîn ên mirina wî belav kirin.
Ebdulkerîm Qasim, ku dixwest desthilatdariya xwe ya dîktatorî li Îraqê xurt bike û Mela Mistefa Barzanî razî bike ku dev ji mafên rewa yên gelê Kurd berde û vegere Barzan, nameyek ji Şêx Ehmed Barzanî re şand û daxwaza alîkariya wî kir ji bo sazkirina hevdîtinekê bi Serok Mistefa Barzanî. Şêx Ehmed, bêyî ku daxwazê red bike, du nûnerên xwe şandin cem Mela Mistefa da ku hevdîtinekê bi nûnerê Ebdulkerîm Qasim, Brigadîr Hesen Ebûdî yê lîwaya pêncem re saz bikin. Mesûd Barzanî vê bûyerê di beşa destpêkê ya cilda sêyem a pirtûka xwe "Barzanî û Tevgera Rizgarîxwaza Kurdî" de vedibêje.
Di 17ê Kanûnê de, hikûmetê cihekî nêzî Sarsingê ji bo hevdîtinê hilbijart, lê Barzanî biryar da ku nêzî gundê Bamernê bimîne. Di şûna wê de, wî çend nûner şandin cihê diyarkirî da ku li benda hatina Hesen Ebûd bimînin, bi mebesta ku wî bînin cihê hevdîtinê yê ku Barzanî tercîh dikir. Gumanên Barzanî rast derketin dema ku diyar bû ku Qasim dixwaze hem wî û hem jî Hesen Ebûd li cihê diyarkirî bixe kemînê. Piştî ku Hesen Ebûd bi nûnerên xwe re ber bi cihê Barzanî ve çû, çar balafir hatin û deverê bi awayekî berfireh û bi hûrgilî bombebaran kirin. Hesen Ebûd ji dûr ve temaşe dikir, ji ber bombebarana dijwar gelekî xemgîn bû.
Wekî ku ev vegotin nîşan dide, ezmûn û dûrbîniya Barzanî yê rehmetî komploya dijminan têk bir û rê li ber daxwazên wan girt û hewldana wan a terorîstî bi ser neket. Barzanî li wir ji Hesen Ebûdî re got: "Ez ji Qasim naxwazim ku tiştekî bide min. Bila mafên gelê Kurd bide û ez ê Îraqê biterikînim."
Sêyem, hewldana sûîqastê li ser Mela Mistefa Barzanî di sala 1971ê de
"Her çend Şoreşa Îlonê hin ji armancên xwe bi dest xistibû û xweserî cara yekem ji bo Kurdistanê bi fermî hatibû naskirin, dijminên Kurdistanê û Serok Mistefa Barzanî dest ji karê xwe bernedan. Wan berdewam kirin li ser plankirin û komployên ji bo sûîqasta wî.
"Di 15ê Îlona 1971ê de, du zanayên olî, Ebdulcebar Ezamî, melayekî Sunî, û Ebdulhusên Dexîlî, melayekî Şîe, serdana Mistefa Barzanî kirin, yê ku bi germî pêşwaziya wan kir. Zanayan diyar kirin ku ew ji ber rewşa aloz a di navbera şoreşê û rejîma Îraqê de hatine, ku bandorê li raya giştî dike. Wan hişyarî dan ku ew plan dikin kampanyayekê di nav zanayên olî û gel de bidin destpêkirin. Bi mebesta kêmkirina nakokiyan û xurtkirina aştiya heyî, wan daxwaza nêrîna Serok Mistefa Barzanî li ser vê mijarê kirin.
Barzanî nêrîna xwe anî ziman, spasiya hewldanên wan kir û piştgiriya xwe pêşkêş kir. Her tişt normal xuya dikir heta ku derket holê ku şofêrê ku her du zanayên olî anîbû, sîxurekî saziya îstîxbarata Îraqê bû. Erka wî ew bû ku tedbîrên ewlehiyê yên ji bo Mela Mistefa Barzanî bişopîne, xwe bi erdnîgariya herêmê û baregeha Barzanî re nas bike û diyar bike ku Barzanî li ku rûdinişt û pêşwaziya mêvanên xwe dikir.
Di 29ê Îlona 1971ê de, şandeyek ku ji Ebdulhusên Dexîlî, Şêx Ebdulcebar Ezamî, Şêx Ebdulwehab Ezamî, Şêx Îbrahîm Xanîm Xuzayî, Şêx Ehmed Hîtî, Şêx Baqir Muzefer, Şêx Xazî el-Dilemî, Şêx Nûr Yasîn û Şêx Ebdulcelîl el-Mûsawî pêk dihat, gihîştin Hacî Omeran. Ew hatibûn da ku pirsgirêkên di navbera şoreşê û hikûmeta Îraqê de çareser bikin. Şande bi du wesayîtan hatin, kamyonek Toyota û Chevrolet a 1963an, ku ji aliyê Silêman Kûxî û Mihemed Kamîl Îsmaîl ve dihatin ajotin, her du jî endamên saziya îstîxbarata Bexda bûn.
"Destûr nehat dayîn ku wesayît li xala kontrolê ya Hacî Omeran derbas bibin, lê endamekî şandeyê, Ebdulcebar Ezamî, gef li cerdevanan xwar ku ew ê wan li serok Mistefa Barzanî giliyê wan bike eger destûr neyê dayîn ku ew derbas bibin. Di encamê de, destûr hat dayîn ku ew derbas bibin."
"Dema şande gihîşt, serok Mistefa Barzanî, Dr. Mehmûd Barzanî û Mesûd Barzanî hemû bi hev re bûn. Barzanî ji hatina wan hat agahdarkirin û navên wan hatin ragihandin. Barzanî biryar da ku piştî nimêja êvarê bi wan re bicive."
Mêvanan Qur'anek û pirtûkek din a Şerîetê pêşkêşî Mela Mistefa kirin, wî jî bi dilgermî qebûl kir û spasiya wan kir. Kêmek şûnde, çayçiyê navenda fermandariyê ket odeyê û dest bi pêşkêşkirina çayê ji bo Şêx Hadî Xezrecî kir, yê ku li hemberî serok Mistefa Barzanî rûniştibû. Şêx Hadî, yê ku bi dizî teybek anîbû da ku dengê Mela Mistefa tomar bike, dema ku dengê fîncanên çayê û çayçî demek kurt dîtina wî girt, fersend dît û bişkoja teybê pêxist. Lê belê, li şûna tomarkirinê, cîhaz teqiya û ode tije dûman bû."
Mesûd Barzanî, yê ku beriya teqînê bi serok Mistefa Barzanî re bû, bi bihîstina teqînê ber bi cihê bûyerê ve çû. Wî bi bîr anî, "Di destpêkê de, min tirsand ku malinşîna bavê min hatiye hedefgirtin, lê paşê fêr bûm ku ew beriya dema diyarkirî ji bo mêvanên xwe derketibû, cihê ku êrîşa terorîstî lê qewimî. Min fikirî ku bavê min hatiye terorkirin, lê yek ji parêzvanên wî ez piştrast kirim ku serok Mistefa Barzanî tenê bi perçeyekî birîndar bûye û sax e."
Mesûd Barzanî encamên êrîşa terorîstî wiha vegot: Çar kesên ku ketin odeya pêşwaziyê bi perçeyên bombeyê hatin lêdan. Yên ku li rast û çepê bavê min rûniştibûn birîndar bûn, û yên ku karîbûn ji bo ewlehiyê reviyan. Barzanî bi xwe ji odeyê derket û ferman da Pêşmergeyan ku zirarê nedin kesî, ji bilî du ajokarên ku hewl didan bigihîjin wesayîta Chevrolet, ya ku ew jî bi teqemeniyan hatibû hedefgirtin. Çirayên paşîn ên her du wesayîtan bi rokêtan hatibûn amadekirin da ku eger bi her wesayîtekê hewl bidin birevin, wan bişopînin. Van ajokaran dema direviyan bombeyên destan avêtin. Heta saet pênc û bîst deqeyan, gef bi tasfiyekirina komployan hat rakirin.
Di vê çalakiya terorîstî de, neh mela û du ajokar jiyana xwe ji dest dan, ligel du Pêşmergeyên şehîd û çardeh kesên din jî birîndar bûn. Piştî ku girse belav bû, wesayîta Toyota ya ku bi teqemeniyan hatibû amadekirin teqiya, lê bi şens ti zirarên din çênebûn.
Piştî ku serxweşî û daxwazên xwe yên baş ji bo Barzanî piştî rizgarbûna wî ji êrîşa terorîstî anîn ziman, serkirdayetiya Partiya Baas a Îraqê telgrafek şand. Serok Ebdulsetar Cewarî, wezîrek ku li ser navê Serok tevdigeriya, şand, paşê bi xwe serdana Serok Barzanî kir, her du jî her cûre agahdariya xwe ya li ser çalakiya terorîstî red kirin.
Komîteyeke hevbeş hat avakirin da ku rastiyê eşkere bike û kesên berpirsiyar ên çalakiya terorîstî nas bike, lê bêfêde bû. Agahiyên ku ji aliyê Dezgeha Parastina Şoreşgerî ve hatin bidestxistin nîşan didan ku rejîmê bi xwe plan amade kiriye.
Nazim Gazar, serokê wê demê yê dezgeha îstîxbarata Îraqê, dibe ku roleke sereke di cîbicîkirina planê de lîstibe, lê biryarderê dawî li jorê zincîrê bû. Mesûd Barzanî di cilda sêyemîn a beşa duyemîn a pirtûka xwe de, "Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd" de vedigêje: "Mam Celal ji min re got ku di dema diyalogên xwe yên li Bexda di sala 1983an de, Seddam îtîraf kir ku ew ji plana terorkirina Mela Mistefa agahdar bûye û ji ber têkçûna wê nerazîbûneke mezin nîşan daye," Barzanî eşkere kir . . .
Çaremîn, hewldana terorkirinê ya sala 1972an
Piştî hewldana terorîstî ya têkçûyî ya dezgeha îstîxbarata Îraqê li navenda Barzanî, dezgehê guh neda dersê û bi çalakiyên xwe yên terorîstî berdewam kir. Di 15ê tîrmeha 1972an de, Îbrahîm Gabarî ji Sûriyê gihîşt Îraqê, bi îdiaya ku ji zilm û zordariya hikûmeta Sûriyê direve. Gabarî bi awayekî berfireh serdana şaxa pêncem a Partî (PDK) dikir û têkilî bi dezgeha îstîxbarata Îraqê re danî, ya ku paşê erka wî diyar kir.
Nazim Gazar, serokê wê demê yê îstîxbarata Îraqê, ferman da Îbrahîm Gabarî ku bikeve navenda Barzanî û hewl bide wî teror bike. Eger ew bi ser neket, divê an Îdrîs Barzanî an jî Mesûd Barzanî, kurê rêberê Tevgera Rizgariya Kurdistanê, bike hedef. Gabarî qebûl kir û çû herêmên azadkirî yên di bin kontrola şoreşê de, bi mebesta dîtina Mesûd Barzanî bi hinceta parvekirina sirreke girîng.
Mesûd Barzanî bi Gabarî re civiya, yê ku ew ji daxwaza dezgeha îstîxbarata Îraqê agahdar kir. Barzanî ji Gabarî xwest ku dev jê bernede lê di çalakiyên xwe de berdewam be, bi meraq ku dezgeh dikare çi daxwazên din ji wî bike.
Dezgehên îstîxbarata Îraqê ferman da Îbrahîm Gabarî ku bi serok Mistefa Barzanî, Îdrîs Barzanî û Mesûd Barzanî re wêneyan bikişîne da ku wan ji nêzîkbûna xwe ya bi navenda Barzanî re piştrast bike. Mesûd Barzanî daxwaza Gabarî bi cih anî û wêneyan kişand. Gabarî paşê ev wêne pêşkêşî Nazim Gazar kir, yê ku bawerî bi wî anî û dûre çenteyek tije TNT şand herêmên azadkirî yên di bin kontrola şoreşgerî de. Plan ew bû ku TNT bikar bînin da ku Mela Mistefa Barzanî teror bikin an, eger ew bi ser neket, yek ji du kurên wî bikin hedef.
Çenteyê TNT radestî Îstîxbarata Şoreşgerî hat kirin, û nûçeya hewldana terorkirina Barzanî ya têkçûyî di rojnameya Xebat de hat weşandin. Lê belê, rejîma Baas, li gorî redkirinên xwe yên berê yên çalakiyên terorîstî, her cûre tevlêbûna xwe ya di vê hewldanê de red kir. Wezareta Navxweyî jî tevlêbûna her saziyeke hikûmeta Îraqê ya di vê komploya terorîstî de red kir.
Saddam Hussein komîteyeke lêkolînê ava kir ku ji Ebdulxaliq Samerayî, nûnerê Partiya Beis; Mukerem Telebanî, nûnerê Partiya Komunîst; Mihemed Mehmûd Ebdulrehman, nûnerê Partî; Ezîz Şerîf; Dara Tewfîq; û Îhsan Şêrzad pêk dihat. Komîteyê serdana Nawperdanê kir, delîl lêkolîn kirin û bi Îbrahîm Gabarî re hevpeyvîn kirin, yê ku hemû tişt îtîraf kir û navê efserên ku di komployê de cih girtibûn da, di nav wan de Efser Basil Erecî jî hebû. Dema ku Ebdulxaliq Samerayî li ser xuyabûna efser pirsî, danasîna Gabarî bi temamî li hev hat û zanîna wî piştrast kir. Samerayî soz da ku encamên komîteyê pêşkêşî serokên xwe bike, lê Partiya Beis heta derbeya Nazim Gazar a 20ê hezîrana 1973an, ku ji bo rûxandina Serok Ehmed Hesen Bekir û girtina desthilatê li Îraqê bû, ti gav neavêt. Dûre, rejîma Beis îtîraf kir ku êrîşên terorîstî yên 29ê îlona 1971ê û 15ê tîrmeha 1972an ji aliyê Nazim Gazar ve hatine plankirin, ku ji aliyê bandorên derve ve hatibû hanîn.
Ji bilî van hewldanan, çend kiryarên din ên terorîstî hebûn ku armanca wan têkdana ewlehiyê di bin desthilatdariya şoreşgerî de bû. Lêbelê, ji ber hişyariya dezgehên ewlehiyê yên şoreşgerî, ev hewldan bi piranî bêencam man. Ya girîng ev e ku serkirdayetiya şoreşgerî tu carî bi tundiyeke wekhev bersiva kiryarên terorîstî neda. Ger Tevgera Rizgariya Kurdistanê bixwesta tola xwe hilde, ew ê tenê hedefa wan kesên berpirsiyar ên kiryarên terorîstî bûna, ne jin, zarok an kesên bêguneh. Ev prensîb baweriyeke bingehîn a Serok Mistefa Barzanî bû, yê ku her tim şagirtên xwe û serkirdeyên Hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê teşwîq dikir ku ji operasyonên ku zirarê bidin sivîlên bêguneh dûr bikevin.
Çavkanî:
1.Mesûd Barzanî, Barzanî û Bزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد (Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd), berga yekem, Şoreşa Îlonê 1931- 1958, çapa yekem (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Pêşmerge- 2004).
2.Mesûd Barzanî, Barzanî û Bزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد (Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd), berga sêyem, beşa duyem, Şoreşa Îlonê 1961- 1975, çapa yekem (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Pêşmerge- 2004).
3.Arşîva Ensîklopediya kdp.