سەرەتای قۆناغی ناخۆشییەکانی بە دەستگیرکردن و دوورخستنەوەی دەستی پێکرد. لە تەمەنی سێ ساڵیدا، عوسمانییەکان ئەو و خێزانەکەیان لە زیندانی موسڵ بەهۆی ئەو ڕاپەڕینەی کە شێخ عەبدولسەلام بارزانی سەرکردایەتی دەکرد، زیندانی کرد. دواتر، بۆ سلێمانی دوورخرانەوە. کاتێک بارزانی گەورە بوو، تێکەڵی بەرگری چەکداری بوو، ناوبانگێکی پەیدا کرد لەو شەڕانەی کە وردە وردە ناوی ئەوی لە ناو کورددا بە فراوانی بڵاو کردەوە.
یەکەم، هەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٣٦
دوای سەرکوتکردنی شۆڕشی یەکەمی بارزان و ڕادەستکردنی شێخ ئەحمەد بارزانی و مەلا مستەفا بارزانی لە لایەن تورکەکانەوە بۆ حکومەتی پاشایەتی عێراق، ئەوان لەگەڵ خێزانەکانیان لە موسڵ دەستگیر کران. لەو ماوەیەدا، خۆشەوی ئاودیش شۆڕشی خۆشەوی دەست پێکرد. حکومەتی پاشایەتی، بە تایبەت حەسەمودین جومعە، کە بەڕێوەبەری پۆلیس و کارگێڕی پارێزگاری پێشوو عومەر نەزمی بوو، پێیان وابوو مەلا مستەفا پشتگیری لە بزووتنەوەکەی خۆشەوی دەکات و وەک سەرچاوەی ئیلهامبەخشی خزمەتی دەکات. لە ساڵی ١٩٣٦، هەوڵێکی تیرۆرکردنی بارزانی درا کاتێک ژەهر خرایە ناو قاوەکەیەوە. دوای ئەم ڕووداوە، مەلا مستەفا بۆ ماوەی دوو هەفتە بێهۆش بوو بەڵام بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر ڕزگاری بوو.
لە هەوڵی ڕزگارکردنی مەلا مستەفادا، ئەوانەی بەشدار بوون بریتی بوون لە شێخ عەجیل یاوەر، بنەماڵەکانی کاشموڵە و ئەباوین. هەروەها دەنگۆی بەشداریکردنی پزیشکێکی فەرەنسی کە لەو کاتەدا لە سوریا دەژیا و ڕۆڵی هەبوو لە چارەسەرکردنی مەلا مستەفادا بڵاو بووەوە.
دووەم، هەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٦١
دوای هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦١، و سەرکەوتنەکانی دواتری پێشمه‌رگه لە چەندین شەڕدا، حکومەتی عێراق هەوڵی دەستپێکردنی دانوستانەکانی لەگەڵ سەرکردایەتی سیاسی کورد دا، بە تایبەت جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی. بەڵام، لە هەمان کاتدا، هەوڵی نهێنییان بۆ تیرۆرکردنی مەلا مستەفا دەدا و چەندین بانگەشەی درۆی مردنیان بڵاو دەکردەوە.
عەبدولکەریم قاسم، بە نیاز بوو دەسەڵاتی دیکتاتۆری خۆی لە عێراق پتەو بکات و مەلا مستەفا بارزانی ڕازی بکات کە دەستبەرداری مافە ڕەواکانی گەلی کورد ببێت و بگەڕێتەوە بۆ بارزان، نامەیەکی بۆ شێخ ئەحمەد بارزانی نارد و داوای هاوکاری لێکرد بۆ ڕێکخستنی کۆبوونەوەیەک لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی. شێخ ئەحمەد، داواکارییەکەی ڕەت نەکردەوە و دوو نێردراوی خۆی بۆ لای مەلا مستەفا نارد بۆ ئەوەی دانوستان بۆ کۆبوونەوەیەک لەگەڵ نوێنەری عەبدولکەریم قاسم، عەمید حەسەن عەبوودی لە فیرقەی پێنجەم بکەن. مەسعود بارزانی ئەم ڕووداوە لە بەشی سەرەتایی بەرگی سێیەمی کتێبەکەیدا "بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد" دەگێڕێتەوە.
لە ١٧ی کانوونی یەکەم، حکومەت شوێنێکی نزیک سەرسەنگی بۆ کۆبوونەوەکە دیاری کرد، بەڵام بارزانی بڕیاری دا لە نزیک گوندی بامەڕنێ بمێنێتەوە. لە جیاتی ئەوە، چەند نێردراوێکی بۆ شوێنی دیاریکراو نارد بۆ ئەوەی چاوەڕێی گەیشتنی حەسەن عەبوودی بکەن، بە مەبەستی ئەوەی ناوبراو بهێنن بۆ ئەو شوێنەی بارزانی پەسەندی کردبوو. گومانی بارزانی کاتێک پشتڕاست کرایەوە کە دەرکەوت قاسم بە نیاز بوو هەردووکیان لە شوێنی دیاریکراو لە بۆسەیەکدا بخات. تەنها دوای ئەوەی حەسەن عەبوودی بەرەو شوێنی بارزانی بەڕێکەوت لەگەڵ نێردراوەکانی، چوار فڕۆکە گەیشتن و ناوچەکەیان بە چڕی و بە وردی بۆردومان کرد. حەسەن عەبوودی لە دوورەوە سەیری دەکرد و بەهۆی بۆردومانە چڕەکەوە زۆر نیگەران بوو.
وەک ئەم گێڕانەوەیە دەری دەخات، ئەزموون و پێشبینییەکانی بارزانی کۆچکردوو پیلانگێڕییەکانی دوژمنانی پووچەڵ کردەوە و ڕێگری لە هاتنەدی ئاواتەکانیان کرد و هەوڵە تیرۆریستییەکەیان شکستی هێنا. بارزانی بە حەسەن عەبوودی گوت: "من داوای هیچ شتێک لە قاسم ناکەم. با مافی گەلی کورد بدات و من عێراق بەجێ دەهێڵم."
سێیەم، هەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٧١
"هەرچەندە شۆڕشی ئەیلوول هەندێک لە ئامانجەکانی بەدەستهێنابوو و بۆ یەکەمجار ئۆتۆنۆمی بە فەرمی بۆ کوردستان ناسێندرا، بەڵام دوژمنانی کوردستان و سەرۆک مستەفا بارزانی کۆڵیان نەدا. ئەوان بەردەوام بوون لە پلاندانان و پیلانگێڕی بۆ تیرۆرکردنی.
"لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧١، دوو زانای ئایینی، عەبدولجەبار ئەعزەمی، زانایەکی سوننە، و عەبدولحوسێن دەخیلی، زانایەکی شیعە، سەردانی مستەفا بارزانییان کرد، کە بە گەرمی پێشوازی لێکردن. زاناکان ڕوونیان کردەوە کە بەهۆی دۆخی ئاڵۆزی نێوان شۆڕش و ڕژێمی عێراق هاتوون، کە کاریگەری لەسەر ڕای گشتی هەبوو. ئەوان هۆشدارییان دا کە پلانیان هەیە هەڵمەتێک لە نێوان زانایانی ئایینی و خەڵکی گشتیدا دەست پێ بکەن. بە مەبەستی کەمکردنەوەی ناکۆکییەکان و بەهێزکردنی ئاشتی هەبوو، داوای تێڕوانینی سەرۆک مستەفا بارزانییان لەسەر ئەم بابەتە کرد.
بارزانی ڕای خۆی دەربڕی، دەستخۆشی لە هەوڵەکانیان کرد و پشتگیری خۆی پێشکەش کرد. هەموو شتێک ئاسایی دەردەکەوت تا ئەوەی دەرکەوت ئەو شۆفێرەی کە دوو زانا ئایینییەکەی هێنابوو، بریکاری دەزگای هەواڵگری عێراق بوو. ئەرکەکەی چاودێریکردنی ڕێوشوێنە ئەمنییەکانی مەلا مستەفا بارزانیبوو، هەروەها ئاشنابوون بە جوگرافیای ناوچەکە و بارەگای بارزانی، و دیاریکردنی ئەو شوێنەی کە بارزانی لێی دادەنیشت و پێشوازی لە میوانەکانی دەکرد.
"لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٧١، شاندێک پێکهاتوو لە عەبدولحوسێن دەخیلی، شێخ عەبدولجەبار ئەعزەمی، شێخ عەبدولوەهاب ئەعزەمی، شێخ ئیبراهیم غانم خوزاعی، شێخ ئەحمەد هێتی، شێخ باقر موزەفەر، شێخ غازی دلێمی، شێخ نوور یاسین، و شێخ عەبدولجەلیل موسەوی گەیشتنە حاجی ئۆمەران. ئەوان هاتبوون بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان شۆڕش و حکومەتی عێراق. شاندەکە بە دوو ئۆتۆمبێل هاتبوون، پیکابێکی تۆیۆتا و شێفرۆلێتێکی مۆدێل ١٩٦٣، کە لە لایەن سولەیمان کوخی و محەمەد کامیل ئیسماعیلەوە لێدەخوڕدران، کە هەردووکیان ئەندامی دەزگای هەواڵگری شاری به‌غدا بوون."
"ڕێگە نەدرا ئۆتۆمبێلەکان لە بازگەی حاجی ئۆمەران تێپەڕن، بەڵام ئەندامێکی شاندەکە، عەبدولجەبار ئازەمی، هەڕەشەی ئەوەی کرد کە پاسەوانەکان بە سەرۆک مستەفا بارزانی دەناسێنێت ئەگەر ڕێگەیان پێنەدەن درێژە بە ڕێگاکەیان بدەن. لە ئەنجامدا، ڕێگەیان پێدرا تێپەڕن."
"کاتێک شاندەکە گەیشتن، سەرۆک مستەفا بارزانی، دکتۆر مەحمود بارزانی و مەسعود بارزانی هەموویان پێکەوە بوون. بارزانی ئاگادارکرایەوە لە گەیشتنیان و ناوەکانیان ڕاگەیەندرا. بارزانی بڕیاری دا دوای نوێژی ئێوارە چاویان پێ بکەوێت."
میوانەکان قورئانێک و کتێبێکی تری شەریعەتیان پێشکەش بە مەلا مستەفا کرد، ئەویش بە ڕێزەوە وەریگرت و سوپاسی کردن. کەمێک دوای ئەوە، چایچییەکەی بارەگاکە هاتە ژوورەوە و دەستی کرد بە پێشکەشکردنی چا بە شێخ هادی خەزرەجی، کە بەرامبەر سەرۆک مستەفا بارزانی دانیشتبوو. شێخ هادی، کە بە نهێنی ئامێرێکی تۆمارکردنی دەنگی هێنابوو بۆ ئەوەی دەنگی مەلا مستەفا تۆمار بکات، دەرفەتەکەی قۆستەوە کاتێک دەنگی پیاڵەی چایەکە و چایچییەکە بۆ ساتێک دیمەنەکەی لێ شاردەوە، دوگمەی ئامێرەکەی پەنجە نا. بەڵام لە جیاتی تۆمارکردن، ئامێرەکە تەقییەوە و ژوورەکەی پڕ کرد لە دووکەڵ."
مەسعود بارزانی، کە لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی بوو پێش تەقینەوەکە، بە بیستنی دەنگی تەقینەوەکە بە پەلە بەرەو شوێنەکە چوو. ئەو بیرهێنانەوەی بۆ کرد، "سەرەتا ترسام کە خانەنشینی باوکم کرابێتە ئامانج، بەڵام دواتر زانیم کە ئەو پێش کاتی دیاریکراو بۆ لای میوانەکانی ڕۆیشتبوو، کە هێرشە تیرۆریستییەکە لەوێ ڕوویدا. وامزانی باوکم تیرۆر کراوە، بەڵام یەکێک لە پاسەوانەکانی دڵنیای کردمەوە کە سەرۆک مستەفا بارزانی تەنها برینێکی سووکی بەهۆی پارچەیەکەوە بەرکەوتووە و سەلامەتە."
مەسعود بارزانی دەرەنجامی هێرشە تیرۆریستییەکەی بەم شێوەیە گێڕایەوە: چوار کەس کە هاتبوونە ژووری پێشوازیکردنەکە بەهۆی پارچەی بۆمبەوە کەوتن. ئەوانەی لە ڕاست و چەپی باوکم دانیشتبوون بریندار بوون، و ئەوانەی توانییان بۆ سەلامەتی هەڵاتن. خودی بارزانی لە ژوورەکە دەرچوو و فەرمانی بە پێشمه‌رگه کرد کە زیان بە کەس نەگەیەنن، جگە لەو دوو شۆفێرەی کە هەوڵیان دەدا بگەنە ئۆتۆمبێلی شێفرۆلێتەکە، کە ئەویش بە تەقەمەنی کرابووە ئامانج. گڵۆپی دواوەی هەردوو ئۆتۆمبێلەکە بە موشەک تەیار کرابوون بۆ ئەوەی ئەگەر هەوڵی هەڵاتنیان دا بە هەر ئۆتۆمبێلێک شوێنیان بکەون. ئەو شۆفێرانە لە کاتی هەڵاتندا نارنجۆکیان فڕێ دەدا. تا کاتژمێر پێنج و بیست و پێنج خولەک، هەڕەشەکە بە لەناوبردنی پیلانگێڕەکان کۆتایی هات.
لەو کردەوە تیرۆریستییەدا، نۆ مەلا و دوو شۆفێر گیانیان لەدەستدا، لەگەڵ دوو پێشمه‌رگه کە شەهید بوون و چواردەی تریش بریندار بوون. دوای ئەوەی جەماوەرەکە بڵاوەیان لێ کرد، ئۆتۆمبێلی تۆیۆتاکە کە بە تەقەمەنی تەیار کرابوو تەقییەوە، بەڵام بەختەوەرانە هیچ زیانێکی تری لێنەکەوتەوە.
دوای دەربڕینی دڵنەوایی و هیوای باش بۆ بارزانی بە بۆنەی ڕزگاربوونی لە هێرشە تیرۆریستییەکە، سەرکردایەتی حزبی بەعسی عراق تەلەگرافێکیان نارد. سەرۆک عەبدولستار جەواری، وەزیرێکی بە نوێنەرایەتی سەرۆک نارد، پاشان بە خۆی سەردانی سەرۆک بارزانی کرد، هەردووکیان هەر جۆرە زانیارییەکیان لەسەر ئەو کردەوە تیرۆریستییە ڕەت کردەوە.
لیژنەیەکی هاوبەش پێکهێنرا بۆ ئاشکراکردنی ڕاستییەکان و دیاریکردنی ئەوانەی بەرپرسی ئەو کردەوە تیرۆریستییە بوون، بەڵام بێ سوود بوو. ئەو زانیارییانەی دەزگای بەرگری شۆڕش بەدەستی هێنابوو پێشنیاری ئەوەی دەکرد کە خودی ڕژێمەکە خۆی پیلانەکەی داڕشتووە.
نازم گەزار، کە ئەوکات سەرۆکی دەزگای هەواڵگری عراق بوو، پێدەچێت ڕۆڵێکی سەرەکی لە جێبەجێکردنی پیلانەکەدا هەبووبێت، بەڵام بڕیاردەری کۆتایی لە پلەیەکی بەرزتردا بوو. مەسعود بارزانی لە بەرگی سێیەمی بەشی دووەمی کتێبەکەیدا، "بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردی" دەگێڕێتەوە: "مام جەلال پێی ڕاگەیاندم کە لە کاتی گفتوگۆکانیدا لە شاری به‌غدا لە ساڵی ١٩٨٣، سەدام دانی بەوەدا ناوە کە ئاگاداری پیلانی تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بووە و ناڕەزاییەکی زۆری دەربڕیوە لەسەر شکستەکەی،" بارزانی ئاشکرای کرد . . .
چوارەم، هەوڵی تیرۆرکردنی ساڵی ١٩٧٢
دوای هەوڵە تیرۆریستییە شکستخواردووەکەی دەزگای هەواڵگری عراق لە بارەگای بارزانی، دەزگاکە پەندی وەرنەگرت و بەردەوام بوو لە چالاکییە تیرۆریستییەکانی. لە ١٥ی تەمموزی ١٩٧٢، ئیبراهیم گەباری لە سوریاوە گەیشتە عراق، بە گوێرەی قسەکانی خۆی گوایە لە ستەمی حکومەتی سوریا هەڵاتووە. گەباری بەردەوام سەردانی لقی پێنجی حزب (پارتی دیموکراتی کوردستان)ی دەکرد و پەیوەندی لەگەڵ دەزگای هەواڵگری عراق دروست کرد، ئەوانیش ئەرکێکیان پێ سپارد.
نازم گەزار، سەرۆکی ئەوکاتەی هەواڵگری عراق، ڕێنمایی بە ئیبراهیم گەباری دا کە بچێتە ناو بارەگای بارزانی و هەوڵی تیرۆرکردنی بدات. ئەگەر ئەوە سەرنەکەوت، دەبوو یان ئیدریس بارزانی یان مەسعود بارزانی بکاتە ئامانج، کە کوڕی سەرۆکی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان بوون. گەباری ڕازی بوو و گەشتی کرد بۆ ناوچە ئازادکراوەکانی ژێر کۆنترۆڵی شۆڕش، بە بیانووی هاوبەشکردنی نهێنییەکی گرنگ داوای دیداری لەگەڵ مەسعود بارزانی کرد.
مەسعود بارزانی لەگەڵ گەباری کۆبووەوە، ئەویش باسی داواکارییەکەی دەزگای هەواڵگری عراقی بۆ کرد. بارزانی هانی گەباری دا کە کۆڵ نەدات و بەردەوام بێت لە چالاکییەکانی، چونکە حەزی دەکرد بزانێت دەزگاکە چی تری لێ دەوێت.
دەزگا هەواڵگرییەکانی عراق ڕێنماییان بە ئیبراهیم گەباری دا کە وێنە بگرێت لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی، ئیدریس بارزانی و مەسعود بارزانی بۆ ئەوەی دڵنیایان بکاتەوە لە نزیکییەکەی لە بارەگای بارزانی. مەسعود بارزانی داواکارییەکەی گەباری قبوڵ کرد و وێنەکانی گرت. گەباری پاشان ئەو وێنانەی پێشکەش بە نازم گەزار کرد، ئەویش باوەڕی پێ کرد و دواتر جانتایەکی پڕ لە تی ئێن تی (TNT)ی بۆ ناوچە ئازادکراوەکانی ژێر کۆنترۆڵی شۆڕش نارد. پیلانەکە ئەوە بوو کە تی ئێن تی بەکاربهێنن بۆ تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی یان، ئەگەر ئەوە سەرنەکەوت، یەکێک لە دوو کوڕەکەی بکەنە ئامانج.
جانتای تی ئێن تییەکە ڕادەستی هەواڵگری شۆڕش کرا، و هەواڵی هەوڵی شکستخواردووی تیرۆرکردنی بارزانی لە ڕۆژنامەی خەبات بڵاوکرایەوە. بەڵام ڕژێمی بەعس، وەک هەمیشە لە ڕەتکردنەوەی کردەوە تیرۆریستییەکانی پێشوویان، هەر جۆرە پەیوەندییەکیان بەم هەوڵەوە ڕەت کردەوە. وەزارەتی ناوخۆش بەشداری هەر دامەزراوەیەکی حکومەتی عراقی لەم پیلانە تیرۆریستییەدا ڕەت کردەوە.
سەددام حوسێن لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی پێکهێنا کە پێکهاتبوو لە عەبدولخالق سامەڕایی، نوێنەری حزبی بەعس؛ موکەڕەم تاڵەبانی، نوێنەری حزبی شیوعی؛ محەممەد مەحموود عەبدولڕەحمان، نوێنەری حزب؛ عەزیز شەریف؛ دارا تۆفیق؛ و ئیحسان شێرزاد. لیژنەکە سەردانی ناودەشتیان کرد، بەڵگەکانیان پشکنی و چاوپێکەوتنیان لەگەڵ ئیبراهیم گاباری ئەنجامدا، کە دانی بە هەموو شتێکدا نا و ناوی ئەو ئەفسەرانەی هێنا کە لە پیلانەکەدا تێوەگلابوون، لەوانە ئەفسەر باسل عەرەجی. کاتێک عەبدولخالق سامەڕایی پرسیاری دەربارەی شێوەی ئەفسەرەکە کرد، وەسفەکەی گاباری بە تەواوی لەگەڵیدا دەگونجا، ئەمەش زانیارییەکانی پشتڕاستکردەوە. سامەڕایی بەڵێنی دا دەرەنجامەکانی لیژنەکە پێشکەش بە سەرووی خۆی بکات، بەڵام حزبی بەعس هیچ هەنگاوێکی نەنا تا کودەتاکەی نازم گەزار لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٣، کە ئامانج لێی ڕووخاندنی سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر و دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتدا بوو لە عراق. دواتر، ڕژێمی بەعس دانی بەوەدا نا کە هێرشە تیرۆریستییەکانی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٧١ و ١٥ی تەممووزی ١٩٧٢ لەلایەن نازم گەزارەوە پلانیان بۆ دانرابوو، بە هاندانی کاریگەرییە دەرەکییەکان.
جگە لەم هەوڵانە، چەندین کردەوەی تیرۆریستی دیکە هەبوون کە ئامانجیان تێکدانی ئاسایش بوو لەژێر دەسەڵاتی شۆڕشگێڕیدا. بەڵام بەهۆی وریایی دەزگا ئەمنییە شۆڕشگێڕییەکانەوە، ئەم هەوڵانە بە زۆری بێ ئەنجام بوون. گرنگ ئەوەیە کە سەرکردایەتی شۆڕشگێڕ هەرگیز بە توندوتیژی هاوشێوە وەڵامی کردەوە تیرۆریستییەکانی نەداوەتەوە. ئەگەر بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان بیویستایە تۆڵە بکاتەوە، تەنها ئەو کەسانەی دەکردە ئامانج کە بەرپرسی کردەوە تیرۆریستییەکان بوون، نەک ژنان، منداڵان، یان خەڵکی بێتاوان. ئەم بنەمایە باوەڕێکی سەرەکیی سەرۆک مستەفا بارزانیبوو، کە هەمیشە هانی شوێنکەوتووانی و سەرکردەکانی هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان-ی دەدا کە خۆیان لەو ئۆپەراسیۆنانە بەدوور بگرن کە دەکرێت زیان بە هاووڵاتییانی بێتاوان بگەیەنێت.
سەرچاوەکان:
1.مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی یەکەم، شۆڕشی ئەیلوول ١٩٣١- ١٩٥٨، چاپی یەکەم (هەولێر- چاپخانەی وەزارەتی پێشمەرگە- ٢٠٠٤).
2.مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، شۆڕشی ئەیلوول ١٩٦١- ١٩٧٥، چاپی یەکەم (هەولێر- چاپخانەی وەزارەتی پێشمەرگە- ٢٠٠٤).
3.kdp Encyclopedia Archive.