Jînenîgarî

Frensû Tûma Kanûn Herîrî, di sala 1937an de li nahiyeya Herîrê ya ser bi qezaya Şeqlawe ya parêzgeha Hewlêrê ji dayik bûye, ji malbateke xirîstiyan a asûrî, ortodoks a rojhilatî ye. Qonaxa xwendina seretayî li Herîrê û ya amadeyî li Şeqlawe qedandiye. Di sala 1960î de ji Darulmuelîmîn a Hewlêrê derçûye. Zewicî bû û çar kur û keçeke wî hebûn. Di sala (1960-1961) de wek mamosteyê werzişê li navçeya Belê û Barzan hat tayînkirin. Werzişvanekî jêhatî û hezkiriyê werzişê bû. Di sala (1953-1955) de wek nûnerê parêzgeha Hewlêrê di lîstikên bazdanê de li Bexdayê di nav pêşbirkên dibistanan de beşdar bûye. Di sala 1953an de ligel xwendekarên amadeyî ya kuran a Hewlêrê di pêşwazîkirina şahê Îraqê Feyselê Yekem de amade bûye. Lîstikvanê tîma futbolê ya klûba Brûsk (Hewlêr) bûye. Di 7ê kanûna pêşîn a 1957an de di şanoya Şehrezad de wek lîstikvan beşdar bûye, ku dahata şanoyê ji bo qurbaniyên lehiya bajarê Silêmaniyê hatibû terxankirin. Di 7ê çiriya pêşîn a 1958an de Herîrî serdana general Mistefa Barzanî (1903-1979) li Bexdayê kir dema ku ji Yekîtiya Sovyetê vegeriyabû. Di sala 1959an de di tîma Brûsk de lîstiye. Di 5ê hezîrana 1959an de di hilbijartina komîteya berevaniya Komara Iraqê li bajarê Hewlêrê û wek nûnerê Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Kurdistanê ya ser bi Partiya Komunîst a Iraqê ve di hilbijartina desteya rêveberiya nû de beşdar bûye. 

Di sala 1975an de piştî şikestina Şoreşa Eylûlê penaberî Îranê bû û li parêzgeha Ûrmiyê bi cih bû, paşê wek penaber çû Kerecê. Di sala 1991ê de piştî raperîna gelê Kurdistanê vegeriya Başûrê Kurdistanê. Gelek menasib û erk girtin ser milê xwe û roleke berbiçav di pêşxistina bajarê Hewlêrê de lîst.

Rûpelên têkoşînê

Yekemîn stasyona karê siyasî ya Frensû Herîrî endamtiya wî ya Partiya Komunîst a Iraqê û berpirsiyariya komîteya herêmî ya Rewandizê ya partiyê bû. Di sala 1961ê de postê berpirsiyarê şaxa Hewlêrê ya Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Kurdistanê ya ser bi Partiya Komunîst a Iraqê ve girt, lê ji ber heyraniya xwe ya mezin a bi kesayetiya Barzaniyê nemir, di sala 1963an de bi rêxistinên Partiya Dêmokrata Kurdistanê ve hat girêdan û di heman demê de tevlî refên hêzên Pêşmergeyên Şoreşa Eylûlê bû. Di sala 1963an de berpirsiyarê şopandina Pêşmerge û karûbarên civakî li navçeya Balekayetî ya ser bi parêzgeha Hewlêrê bû. Di sala 1964an de wek berpirsiyarê ewlehiya nahiyeya Kelalê ya Hewlêrê hat tayînkirin. Di sala 1965an de cîgirê fermandarê hêzên Balekê yên ser bi Artêşa Iraqê bû. Berpirsiyariya piştevaniya hêzên Pêşmerge di dema şerê Zozikê de li sînorê parêzgeha Hewlêrê girt ser xwe. Di sala 1966an de di karên amadekarî yên ji bo lidarxistina Kongreya Heftem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê li nahiyeya Kelalê ku Elî Qasimê bi navê Elî Sincarî dihat naskirin çavdêriya wê dikir, beşdar bû. Di sala 1967an de endamê desteya damezrîner a dezgeha Parastinê bû. Di 1967an de nêzîkî bajarokê Rewandizê ligel rêber Mistefa Barzanî di pêşwazîkirina serokwezîrê Iraqê Dr. Ebdulrehman Bezzaz (1914-1973) de amade bû ku bi mebesta danûstandinan serdana Kurdistanê kiribû. Di sala 1968an de wek nivîskar û pêşkêşkar di beşa zimanê asûrî ya radyoya Dengê Kurdistanê de kar kir. Di sala 1970yî de berpirsiyariya komîteya herêmî ya Balekê ya ser bi komîteya Şaxa Duyemîn a Partiya Dêmokrata Kurdistanê girt ser xwe. Di 15ê tîrmeha 1970yî de di merasîma vekirina Kongreya Şeşem a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê li gundê Nawperdanê yê parêzgeha Hewlêrê beşdar bû. Di 1970yî de di lîstika futbolê ya di navbera tîma Ofîsa Siyasî û xwendekarên Kelalê de li stadyuma Nawperdanê dadgerî kir. Di 1ê tîrmeha 1970yî de bi fermana Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê wek yekem qeymeqamê Çomanê (Hewlêr) hat tayînkirin. Wek mêvan di Kongreya Şeşem a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de di 15ê tîrmeha 1970yî de li gundê Nawperdanê beşdar bû. Di destpêka sala 1971ê de wek qeymeqamê Çomanê xizmet kir û ji aliyê wezîrê dadê ve wek dadwerê cezayî yê pileya duyem hat hilbijartin. Di sala 1974an de bû endamê komîteya Şaxa Heftem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê.    

Di meha adara 1975an de serdana penaberên kampa Zêwe ya li Rojhilata Kurdistanê kir û armanca serdanê bilindkirina moralê wan û guhdarîkirina pirsgirêkên wan bû. Di meha nîsana 1975an de ji aliyê hevsenger Mesûd Barzanî ve bi erkên amadekariyên Şoreşa Gulanê hat erkdarkirin. Di nîveka sala 1977an de di civîna berfireh a Kerecê de bi çavdêriya Îdrîs Barzanî(1944-1987) bi mebesta alîkariya Serkirdayetiya Demkî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê û çavdêriya penaberên Rojhilata Kurdistanê li Keyaniya Îranê beşdar bû û mala wî baregeha civînan û hewandina birîndaran bû. Di sala 1977an de mala xwe li bajarê Kerecê yê Keyaniya Îranê ji bo hevdîtina di navbera kesên ku tevlî hêzên Pêşmergeyên Serkirdayetiya Demkî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê dibûn an jî yên ku ji navçeyên azadkirî yên Başûrê Kurdistanê vedigeriyan bi mebesta pêwendîdanî bi Îdrîs Barzanî re terxan kir. Di sala 1979an de ji aliyê Kongreya Nehem ve wek endamê hêzî yê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin.

Di sala 1984an de pileya wî bo endamê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat berzkirinê. Di heman salê de bû endamê komîteya pişkinînê ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê li sînorê komîteyên Şaxa Sêyem û Çarem. Di 30ê çiriya paşîn a 1985an heta 4ê nîsana 1986an de dersên partiyê di gera heştem a Enstîtuya Kadroyan a ser bi Partiya Dêmokrata Kurdistanê ve li gundê Ražanê yê Rojhilata Kurdistanê da. Di dawiya sala 1985an heta dawiya sala 1986an de cara yekem wek berpirsiyarê komîteya şaxê di nav Desteya Bîstem a komîteya Şaxa Duyemîn a Partiya Dêmokrata Kurdistanê de hat tayînkirin. Di sala 1986an de postê sernivîserê kovara Sefîn a zimanê fermî yê komîteya Şaxa Duyemîn a Partiya Dêmokrata Kurdistanê girt ser xwe. Di sala 1988an de endamê Ofîsa Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê bû. Di sala 1988an de wek endamê Ofîsa Cîbicîkar a Bereya Kurdistanî hat hilbijartin. Di sala 1988an de di şerê Xwakurkê de li sînorê parêzgeha Hewlêrê li dijî hêzên Artêşa Iraqê beşdar bû. Di 13ê kanûna paşîn a 1990î de wek berpirsiyarê Pêwendîdanî Partî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê di Bereya Kurdistanî de hat tayînkirin. Di 8-10ê adara 1990î de di civîna berfireh a Bereya Kurdistanî de beşdar bû.         

Di sala 1991ê de di operasyona serhildana Başûrê Kurdistanê de hevaltiya Serok Mesûd Barzanî kir, di sala 1991ê de beşdarî azadkirina bajarê Kerkûkê bû, di heman salê de berpirsiyarê Ofîsa Navendî ya Pêwendîdanî Partî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê bû, ji 16ê Kanûna Pêşîn heta 18ê Sibata 1992an di gera nehem a Enstîtuya Kadroyan a ser bi Partiya Dêmokrata Kurdistanê ve li nahiyeya Pîrmamê ya ser bi parêzgeha Hewlêrê, mamosteyê rewşa siyasî ya Kurdistan û Îraqê bû, di 19ê Adarê de beşdarî civîna Bereya Kurdistanî bû ji bo diyarkirina dema hilbijartinên Encûmena Niştimanî ya Kurdistanê û rewşa aborî û ewlehiyê ya Başûrê Kurdistanê, di destpêka sala 1992an de wek nûnerê Partiya Dêmokrata Kurdistanê beşdarî civîna Bereya Kurdistanî bû ji bo damezrandina Komîsyona Bilind a çavdêriya hilbijartinên Encûmena Niştimanî ya Kurdistanê, di 23-28ê Kanûna Pêşîn a 1992an de wek endame Komîteya Navendî ya nivîsandina projeyasaya Encûmena Niştimanî ya Kurdistanê ya ji 15 endaman pêk dihat hat tayînkirin, di 4ê Hezîrana 1992an de wek endamê Encûmena Niştimanî ya Kurdistanê ji lîsteya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin, di sala 1992an de bû serokê fraksiyona Partiya Dêmokrata Kurdistanê di Encûmena Niştimanî ya Kurdistanê de, di sala 1993an de ji aliyê Desteya Rêveber a Klûba Werzîşê ya Hewlêrê ve wek serokê rûmetê yê klûbê hat hilbijartin, di sala 1993an de lîsansa fermî ji Wazîrê Çandê yê hikûmeta Herêma Kurdistanê wergirt wek xwediyê îmtiyazê ji bo derxistina rojnameya Gulan, di meha Tîrmeha 1993an de wek serokê komîteya pêşwazîkirinê hat tayînkirin Kongreya Yanzdehêm a Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Yekgirtî, di sala 1993an de ji aliyê mendûbî Kongre ya Yanzdehêm ve cara duyem wek endame Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê- Yekgirtî hat hilbijartin, di sala 1994an de li Enstîtuya Kadroyan a Partiya Dêmokrata Kurdistanê li nahiyeya Pîrmamê di gera pêşketî ya bilez de dersên li ser mijarên giştî da, di 1994an de bû berpirsiyarê Komîsyona Şaxa Duyem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê- Yekgirtî, di 19ê Tîrmeha 1994an de ji operasyona êrîşa bi guleyan a hêzên Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê li Şawêsa parêzgeha Hewlêrê rizgar bû, di 16ê Tebaxa 1996an de Serok Mesûd Barzanî di merasîma salvegera zêrîn a Partî de, bi boneya xizmetên wî yên mezin di şoreşên Îlon û Gulanê û serhildana Başûrê Kurdistanê de, Nîşana Barzanî ya Nemir da wî, di sala 1996an de di kabîneya sêyem a hikûmeta Herêma Kurdistanê de bû wazîrê herêmê, ji 1ê Cotmeha 1996an heta 18ê Sibata 2001ê bû parêzgarê Hewlêrê, di dema parêzgariya xwe ya Hewlêrê de gelek destkeft û karên girîng pêk anîn, di nav wan de avakirina stadyuma navneteweyî ya Hewlêrê (stadyuma Şehîd Frensû Herîrî) û Qesra Hunerê û bi piştevanî û hewldanên wî orkestraya Kurdistanê hat damezrandin, ligel gelek projeyên din ên xizmetguzariyê, herwiha roleke berbiçav di pêşxistina sektora werzîşê ya Herêma Kurdistanê de hebû, piştevan û teşwîqkarê werzîşvan û ciwanan bû ji bo bidestxistina mafên wan, herwiha beşdarî gelek proje û çalakiyên têkildarî xemilandin û nûjenkirina bajarê Hewlêrê bû, û wek piştevanê herî mezin ê projeyên perwerdeyî, tenduristî û werzîşî li Hewlêrê dihat dîtin.  

Di 18ê Kanûna Pêşîn a 1996an de di kabîneya sêyem de bû wazîrê herêmê, di 23ê Sibata 1997an de ji hewldana terorkirinê rizgar bû, di 26ê Tîrmeha 1997an de beşdarî Kongreya Yekem a Komeleya Kurdên Feylî bû ku li Hewlêrê bi çavdêriya Serok Mesûd Barzanî hat lidarxistin, di sala 1998an de xwediyê îmtiyazê yê kovara (Hewlêr) bû, ji aliyê mendûbî Kongreya Nehem a partiyê ve wek endame Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin, roja duşemê 24ê Kanûna Paşîn a 2000î cara duyem wek berpirsiyarê Komîsyona Şaxê di Tîma Bîst û Heytem a Komîsyona Şaxa Duyem - Hewlêr hat hilbijartin, di 14ê Adara 2000î de bû endame Komîsyona tevgera vejandina bîranîna rojbûna rêberê neteweya Kurd Barzanî yê Nemir.       

Frensû Tûma Herîrî, di 18ê Sibata 2001ê de dema diçû ser karê xwe li Şeqama Sêstî ya Hewlêrê ji aliyê komeke Tevgera Tevhîda Îslamî ve hat terorkirin, piştî du rojan ji şehîdbûna wî, yanî di 20ê Sibata 2001ê de, bi amadebûna Serok Mesûd Barzanî û zêdetirî nîv milyon kesî li cihê jidayikbûna xwe li nahiyeya Herîrê hat veşartin. Ew fêrî zimanên (Kurdî, Erebî, Suryanî û Farsî) bû.

Ji berhemên wî:

- Çima PKK wisa dike? - (Çapa yekem - 2000), (Çapa duyem - 2018).

- Ji bo ku dîrok bi çewtî neyê nivîsandin - 1995, di sala 1996an de çapa wê ya Erebî bi sernavê (Lekey la yukteb el-tarix muherrefan) hatiye çapkirin.

Çavkanî:

  • Arşîva Desteya Ensîklopediya Partiya Dêmokrata Kurdistanê.

  • Amadekirina Enwer Ebdulla, 29ê Îlona 1971ê Barzanî yê nemir ji pilana dijminan mezintir bû, rojnameya Brayetî, organa Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Yekgirtî, hejmar 2934, Hewlêr, çarşem, 29ê Îlona 1999an, r. 2.

  • Derbarê hewldana terorkirina birêz Frensû Herîrî, rojnameya Xebat, zimanê Partiya Dêmokrata Kurdistanê, hejmar 816, Hewlêr, în, 28ê Sibata 1997an, r. 2.

  • Kongre, encamên hilbijartina Komîteya Navendî ya partiya me radigihîne, rojnameya Brayetî, organa Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Yekgirtî, hejmar 1729, Hewlêr, în, 27ê Tebaxa 1993an, r. 1.

  • Şêrzad, Çalakiyên lijneyên kongreya partiya me, rojnameya Brayetî, organa Partiya Dêmokrata Kurdistanê, hejmar 1691, Hewlêr, duşem, 12ê Tîrmeha 1993an, r. 4.

  • Hamid Gewherî, Medalya Barzanî bilindtirîn xelata rêzgirtinê, pirtûka duyem, çapa duyem, (Hewlêr - Dezgeha Xêrxwaziya Barzanî - 2019), r. 32-37.

  • Hoşyar Nûrî Lek, Navdarên Kurd di rêzekê de, (Hewlêr - Çapxaneya Çwarçira - 2010), r. 24.

  • Kenêr Ebdulla, Beşdariya siyasî ya jinan li Başûrê Kurdistanê, (Silêmanî - 2016), r. 74, 81.

  • Frensû Herîrî, Çima PKK wisa dike?, çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Roksana - 2018), r. 1, 105.

  • Elî Sincarî, Doza Kurdî û Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst li Îraqê, beşa sêyem, (Duhok - Çapxaneya Xanî - 2012), r. 362, 371.

  • Di rêya aştiyê û yekîtiya neteweyî de di rêya cîbicîkirina peymana Adarê de, beşa dehem, rojnameya El-Teaxî, Dezgeha El-Teaxî ya Çap û Weşanê, hejmar 1190, Bexda, Çapxaneya Times, yekşem, 19ê Mijdara 1972an, r. 8.