Jînenîgarî

Mela Salih di sala 1927an de li gundê Şaneder ê navçeya Goratu ya navçeya Mergesur a parêzgeha Hewlêrê ji dayik bûye. Di 14ê Cotmeha 2013an de koça dawî kiriye.

Têkoşîn

Ew di sala 1945an de tevlî refên Şoreşa Duyemîn a Barzan bû. Di 19ê Tebaxa 1945an de, Dadgeha Leşkerî ya Adetî ya Iraqê ferman da ku hemû milkê wî were desteserkirin. Di 5ê Îlonê de, ew beşdarî girtina qereqola polîsê Meydan Moriki bû. Di 11ê Cotmeha 1945an de, piştî têkçûna Şoreşa Duyemîn a Barzan, ew çû Rojhilatê Kurdistanê û li gundê Pasoy bi cih bû.

Di 31ê Adara 1946an de li Mehabadê tevlî hêzên Barzaniyan ên Artêşa Komara Demokratîk a Kurdistanê bû.

Ew yek ji wan Pêşmergeyan bû ku di 19ê Nîsana 1947an de bi rêya Xakurk û Deştî Berazgar vegeriyan Şêrwan û Mezûrî yên Bakurê Kurdistanê.

Piştî vegera wan, General Mistefa Barzanî di 15ê Gulana 1947an de li gundê Argoşê bi hevalên xwe re civînek li dar xist û ji wan re talîmat da ku an bimînin an jî herin Yekîtiya Sovyetê. Ew beşdarî Şerê Qtur û Şerê Pira Mako bû. Di 18ê Hezîrana 1947an de, ew li ser sînorê Îran û Yekîtiya Sovyetê ji çemê Arasê derbas bû.

Piştî gihîştina Yekîtiya Sovyetê, di 19ê Hezîrana 1947an de, ew û hemû hevalên wî li Naxçevan, Azerbaycanê, çil rojan di nav civatek vekirî de ku ji aliyê komek leşkeran ve bi têlên dirandî hatibû dorpêçkirin, hatin girtin. Ew ji aliyê xwarin, cil û berg û veguhastinê ve wek dîlên şer dihatin parastin û muamelekirin. Paşê bi biryara hikûmeta Sovyetê ew li herêmên Axdam, Laçîn, Ayulax û Kelbecar ên Azerbaycanê hatin dabeşkirin. Di 10ê Kanûna Pêşîn a 1947an de, ew ji bo baregeheke leşkerî ya li ser Deryaya Xezar li Baku, paytexta Komara Azerbaycanê hatin veguhastin. Wan perwerdehiya leşkerî wergirt. Di heman demê de, ji aliyê hin hevalên xwe yên xwende ve rojê çar saetan dersa Kurdî didan wan.

Piştî ku Cefer Bakirov hevalên Barzaniyê nebaş tehrîk kirin, biryar hat dayîn ku kampa wî ya leşkerî ji Azerbaycanê bo civaka Çîrçûk a nêzîkî Taşkentê, paytexta Ozbekistanê were veguhastin, li wir wan perwerdehiya xwe ya leşkerî berdewam kir.

Di Adara 1949an de, ew û hevalên wî bi trênê li gundên Yekîtiya Sovyetê hatin belavkirin û li zeviyên kolxozan (erdên ku mirovan ji hikûmetê kirê dikirin û dûv re didan hikûmetê) xebitîn.

Piştî gelek hewldan û şandina çend nameyan ji aliyê General Barzanî ve ji Stalîn re, Stalîn di dawiyê de nameyek wergirt ku tê de Barzanî behsa êşên hevalên xwe dikir û wî tavilê biryar da ku komîteyek ava bike da ku rewşa hevalên Barzaniyê lêkolîn bike. Di Mijdara 1951an de, ew çû Vrevisky, Yekîtiya Sovyetê.

Piştî şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an li Iraqê û vegera General Mustafa Barzaniyê nemir, di 25ê Sibata 1959an de, ew û hevalên wî li gorî bendên 3 û 7, paragrafên (a) yên benda 10an û benda 11an efûyek giştî wergirtin.

Di sala 1958an de, Komara Iraqê di bin serokatiya Ebdulkerîm Qasim de hate damezrandin. Di 16ê Nîsana 1959an de, ew bi hevalên xwe re li ser keştiya Georgia bi rêya bendera Besrayê li başûrê Komara Iraqê vegeriya Kurdistanê.

Di sala 1959an de li Bexdayê ligel Mela Mistefa Barzanî bû. Beşdarî Şoreşa Îlonê bû. Di sala 1962an de beşdarî dagirkirina qereqola polîsan a Reyatê bû. Di sala 1963an de beşdarî şerê Serê Akrê bû. Di sala 1975an de, piştî hilweşîna Şoreşa Îlonê, reviya Îranê û li Şinoyê bi cih bû. Piştî ku ji efûya giştî sûd wergirt, vegeriya Hewlêrê. Di sala 1985an de, cara duyemîn wek penaber vegeriya Îranê.

Ew beşdarî Şoreşa Gulanê ya sala 1988an bû û di gelek şeran de beşdar bû. Di sala 1991an de bi Nêçîrvan Barzani re vegeriya Kurdistanê û beşdarî serhildana Silêmanî û Kerkûkê bû. Di sala 1995an de wek Serbaz hate veguhastin û di sala 2010an de teqawît bû. Di 16ê Kanûna Pêşîn a 2010an de, di Kongreya 13emîn a Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) de, ji ber têkoşîn û berxwedana wî di Şoreşa Duyemîn a Barzan, Komara Mehabadê, Riya Yekîtiya Sovyetê, Şoreşa Îlonê, Şoreşa Gulanê û Serhildanê de ji aliyê Serokkomar ve hate xelatkirin. Mesûd Barzanî bi Madalyaya Barzaniyê Nemir hate xelatkirin.

Çavkanî:

1. Hemîd Gerdî, Kurteya Dîrokê, Çapa Yekem, (Hewlêr - Weşanxaneya Aras - Çapxaneya Wezareta Perwerdehiyê - 2004).

2. Heyder Farûk el-Samaraî, Zia Caefar û Rola Siyasî û Aborî li Iraqê, (London – Dar el-Hikme – 2016).

3. Sefer Yûsif Mîrxan, di 64emîn salvegera darvekirina Pêşawar Qazî Mihemed û hevalên wî de, hevalê nemir Barzaniyê nemir, bîranînên xwe vedibêje, rojnameya Xebat, organa Partiya Demokrat a Kurdistanê, Hejmar 3734, Erbîl, 31 Adar 2011.

4. Şaban Elî Şaban, Hin Agahiyên Siyasî û Dîrokî, Çapa Sêyem, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2013).

5. Şewket Şêx Yezdîn, Jubîleya Zêrîn a Pêşmergeyan, (Çapxaneya Pîrmam - Xebat - 1996).

6. Saleh Yousef Sufi, Kronolojiya Kurdistan û Cîhanê, Çapa Yekem, Cild 2, (Duhok - Çapxaneya Parêzgeha Duhokê - 2013).

7. Saleh Yousef Sufi, Kronolojiya Kurdistan û Cîhanê, Çapa Yekem, Cild Sêyem, (Duhok - Çapxaneya Parêzgeha Duhokê - 2013).

8. Omer Farûqî, Jiyan û Têkoşîna Mela Mistefa Barzaniyê Nemir a Serdar Dana, Çapa 2yem, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdehiyê - 2002).

9. Ebdulrehman Mela Hebîb Ebûbekir, Eşîra Barzan di Navbera 1931 - 1991an de, Çapa 1em, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Çandê - 2001).

10. Abdullah Ghafoor, Ferhenga Erdnîgariya Hewlêrê, (Hewlêr - Weşanên Akademiya Kurdî - Çapxaneya Hacî Haşim - 2015).

11. Leyth Abdul Mohsen Cewad el-Zubaidi, Şoreşa 14 Tîrmeh 1958 li Iraqê, (Bexda - Weşanxaneya Dar el-Reşîd - 1979).

12. Mesûd Barzan, Barzan û Tevgera Rizgariya Kurd 1931-1958, (Duhok - Çapxaneya Xebatê - 1998).

13. Necef Qulî Psîan, ji Mehabada xwînî heta qeraxên Arasê, bi Şewket Şêx Yezdîn, çapa 1emîn, (Pîrmam - Jubîleya Zêrîn a Partiya Demokrat a Kurdistanê - 1996).

14. Arşîva Lijneya Ansîklopediya Partiya Demokrat a Kurdistanê.