لطیف محمود سعید محمد، معروف به شیخ لطیف حفید، نویسنده و سیاستمدار، در سال ١٩٤٦ توسط نمایندگان کنگره اول که به کنگره تأسیس یا اتحاد اول نامیده می‌شود، به عنوان معاون اول رئیس حزب دموکرات کردستان انتخاب شد، این امر اجرایی کردن بخشی از توصیه‌های ژنرال مصطفی بارزانی به عنوان مؤسس و رئیس حزب جدید بود، در سال‌های (١٩٥٦- ١٩٥٨) در زندان‌های سلیمانیه، حله و بصره زندانی بوده است، در سال ١٩٦٣ عضو کنگره کویه (کنگره اول خلق) بوده است، در ٢١ ژانویه ١٩٦٣ در شهر رانیه عضو هیئت مذاکره‌کننده کرد با هیئت عراقی به منظور خودمختاری برای کردستان بوده است، در سال ١٩٦٤ از جناح دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان حمایت نکرده و حامی رئیس بوده است، در سال ١٩٦٤ عضو شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق بوده، در سال ١٩٦٤ عضو کمیته قانون اساسی وابسته به دفتر اجرایی (المکتب التنفیذي) بوده است.

زندگینامه

لطیف محمود سعید محمد در شهر سلیمانیه متولد شده است، از افراد نامدار کرد و دارای جایگاه اجتماعی بوده، از خانواده شیخ‌های طریقت قادری برزنجی سلیمانیه است که پیرو شیخ عبدالقادر گیلانی (١٠٧٧- ١١٦٥) بوده، از نوادگان شیخ احمد نودهی معروف به کبریت احمر و پسر کوچک ملک محمود اول (١٨٨١- ١٩٥٦) است، در ماه دسامبر ١٩٠٨ پدربزرگش سعید در شهر موصل به دست حزب اتحاد و ترقی ترور شده و شیخ محمود پدرش مجروح گشته است.

در سال ١٩١٩ شیخ محمود پدرش توسط مقامات پادشاهی متحده بریتانیا به عنوان حاکم کردستان تعیین شده است، در گزارش اطلاعاتی بریتانیا در سال ١٩٣٣ نوشته شده که به عنوان جانشین مبارزه و مقاومت شیخ محمود حفید معرفی شده است، در سال ١٩١٩ که کودک بوده به همراه خانواده‌اش آواره شرق کردستان شده است، در سال ١٩٣١ در جنگ آوباریک (سلیمانیه) در قیام شیخ محمود حفید شرکت کرده است، از بنیان‌گذاران جمعیت برادری در سال ١٩٣٨ است، از سال ١٩٣٩ روابط خود را با مصطفی بارزانی در شهر سلیمانیه مستحکم کرده است، در سال ١٩٤١ با نقیب ویلچوسکی نماینده سازمان اطلاعات اتحاد شوروی در کردستان و پادشاهی ایران به منظور بررسی وضعیت منطقه و حقوق کردها دیدار کرده است، در سال‌های (١٩٤٢- ١٩٤٣) در شرق کردستان زیسته و حاکمیتی کردی با همکاری بخشی از رؤسای عشایر در شهر سردشت تشکیل داده است.

در ١٢ ژوئیه ١٩٤٣ با اجازه ملک محمود پدرش، تسهیلاتی برای فرار مصطفی بارزانی (١٩٠٣- ١٩٧٩) از بازداشت در شهر سلیمانیه به سمت شرق کردستان و از آنجا به سمت منطقه بارزان فراهم کرده است، در سال ١٩٤٦ از جمهوری دموکراتیک کردستان حمایت کرده است.

در سال ١٩٧٣ دیوان اشعارش به زبان کردی سورانی و با عنوان (گلی وریو) در ٨٢ صفحه در شهر سلیمانیه به چاپ رسیده است، به زبان‌های کردی، عربی و فارسی مسلط بوده است.

کارنامه مبارزاتی

لطیف محمود سعید محمد در سال ١٩٤٦ توسط نمایندگان کنگره اول که به کنگره تأسیس یا اتحاد اول نامیده می‌شود، به عنوان معاون اول رئیس حزب دموکرات کردستان انتخاب شد، این امر اجرایی کردن بخشی از توصیه‌های ژنرال مصطفی بارزانی بود به عنوان مؤسس و رئیس حزب جدید، در سال ١٩٤٦ خبر شکست جمهوری دموکراتیک کردستان توسط جلال امین بیگ (١٩١١- ٢٠٠٤) به او رسیده است، در سال‌های (١٩٤٦- ١٩٥٨) به بسیاری از کادرهای حزب دموکرات کردستان ایران، مانند غنی بلوریان و هژار موکریانی و حیدری و عبدالرحمن ذبیحی پناه داده است، در سال ١٩٤٨ چاپخانه و پناهگاهی برای کادرهای حزب دموکرات کردستان فراهم کرده تا نشریات خود را در آن منتشر کنند، در سال ١٩٤٨ تظاهرکنندگان چپ شهر سلیمانیه به ناحق به او حمله کرده‌اند و او نیز برای متفرق کردنشان تیر هوایی شلیک کرده و به این خاطر شیخ محمود حفید پدرش از او ناراضی بوده است.

در سال ١٩٤٨ با تحریک حزب کمونیست عراق، بخشی از کشاورزان منطقه عربت در محدوده استان سلیمانیه در برابر او ایستاده‌اند و با ضعیف شدن حزب کمونیست عراق با او آشتی می‌کنند، اما در طول سال‌های دهه شصت قرن بیست به این معروف بوده که به کمونیست‌ها کمک کرده است، علی‌رغم حمایتش از بارزانی‌ها و جنبش ملی‌گرایی کرد، اما در رویارویی مسلحانه با دولت عراق خود را کنار کشیده است، در ٢٧ دسامبر ١٩٥٠ توسط جلال خالدی فرماندار سلیمانیه به اتهام همکاری با یاغی مشهور خوله پیزه زندانی شده و سپس به دستور نوری سعید نخست‌وزیر پادشاهی عراق به ناصریه در جنوب عراق تبعید شده است، در سال ١٩٥٢ در جشن نوروز شهر سلیمانیه شرکت کرده است، در ١٠ اکتبر ١٩٥٦ کاروان پیکر شیخ محمود حفید (١٨٨١- ١٩٥٦) به شهر سلیمانیه آورده می‌شود و مردم او را به سمت زندان می‌برند تا شیخ لطیف با او دیدار کند اما توسط پلیس پادشاهی عراق به مردم تیراندازی می‌شود و دو نفر شهید می‌شوند بدون اینکه مردم به هدف خود برسند.

در سال‌های (١٩٥٦ـ ١٩٥٨) ابتدا در زندان سلیمانیه زندانی بوده و سپس به زندان حله و بعد از آن به زندان بصره در جنوب عراق منتقل شده است، این زندانی شدن تنها به خواست عمر علی استاندار سلیمانیه بوده است، سال ١٩٥٦ در زندان با رهبری حزب کمونیست عراق ارتباط داشته و قصد پیوستن به ژنرال مصطفی بارزانی را از طریق حزب کمونیست عراق داشته است، روز ١٤ ژوئیه ١٩٥٨ در تلگرافی برای براندازان رژیم پادشاهی عراق یکی از خواسته‌های مردم شهر سلیمانیه آزادی نامبرده بوده است، چند روز پس از کودتای ١٤ ژوئیه ١٩٥٨ از زندان آزاد شده است، در روز یکشنبه ١٠ اوت ١٩٥٨ در شهر کرکوک از شیخ احمد شیخ محمد شیخ عبدالسلام (١٨٩٢ـ ١٩٦٩) معروف به شیخ احمد بارزان استقبال کرده که تازه از زندان بصره آزاد شده بود و تا شهرک پردی در مرز استان کرکوک همراه کاروان خودروهایش بوده است، در ١٧ آوریل ١٩٥٩ و در دومین کنگره جنبش صلح‌خواهان عراق به عنوان عضو شورای ملی صلح‌خواهان عراق انتخاب شده است، سال ١٩٥٩ به همراه هیئتی کردی از کردستان جنوبی از اتحاد شوروی بازدید و با مقامات و پناهندگان جنوب و شرق کردستان دیدار کرده است، سال ١٩٦٢ در روستای سیته‌ک سکونت گزیده است، سال ١٩٦٣ عضو کنگره کویه، کنگره اول ملت (کنگره اول ملت) بوده است.

در ٢١ ژانویه ١٩٦٣ در شهرک رانیه عضو هیئت مذاکره‌کننده کرد با هیئت عراقی به منظور خودمختاری برای کردستان بوده است، سال ١٩٦٤ از جناح دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان حمایت نکرده و پشتیبان رهبر بوده است. سال ١٩٦٤ عضو شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق بوده، سال ١٩٦٤ عضو کمیته قانون اساسی وابسته به دفتر اجرایی (المكتب التنفیذي) بوده است، در اواخر عمرش بیمار شده و مدت زیادی در بستر مانده است، سال ١٩٦٦ در جندیان وابسته به استان اربیل از هیئتی از دولت عراق برای مذاکره استقبال کرده است، سال ١٩٦٧ در روستای سیته‌ک وابسته به استان سلیمانیه از جلال حسام‌الدین نورالدین (١٩٣٣ ـ ٢٠١٧)، معروف به جلال طالبانی استقبال کرده است، در ساعت شش و نیم عصر ١٢ مه ١٩٧٢ در بیمارستان راهبات در شهر بغداد درگذشته و در مسجد بزرگ شهر سلیمانیه به خاک سپرده شده است، از طرف کمیته شعبه پنج حزب دموکرات کردستان کاروان پیکرش به سوی شهر سلیمانیه روانه شده است، هیئتی از دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان به نمایندگی از رهبر مصطفی بارزانی در مراسم عزاداری در شهر سلیمانیه شرکت کرده است، به دلیل درگذشتش از طرف احمد حسن بکر (١٩١٤ـ١٩٨٢) رئیس‌جمهور عراق پیام تسلیتی برای خانواده‌اش ارسال شده است.

از آثار:

  1. گلی وریو (گل پژمرده) ـ ١٩٧٣.
  2. گیاکه‌له (گیاه کوچک/خزه).
  3. گیاکه‌له‌ی کومه‌لایه‌تی (گیاه کوچک اجتماعی) ـ ١٩٧٨.
  4. یادداشت‌های شیخ (لطیف) حفید درباره شورش‌های شیخ محمود حفید ـ ١٩٩٥
  5. خاطرات ـ ١٩٩٥.
منابع:
  1. آرشیو هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان.
  2. عزیز حسن البارزانی، الحركة القومیة الكوردیة التحرریة في كوردستان العراق ١٩٣٩ ـ ١٩٤٥، (دهوک ـ دار سپیریز للطباعة والنشر ـ مطبعة وزارة التربیة ـ ٢٠٠٢م)، ص ص ٧٦ ـ ٧٨.
  3. هوشیار نوری له‌ک، ناودارانی کورد له‌ دێرێکدا (نامداران کرد در یک سطر)، (اربیل ـ چاپخانه چوارچرا ـ ٢٠١٠ز)، ص ١٨.
  4. آماده‌سازی: صدیق صالح، عبدالله صوفی کریمی سراجی، سربازی گم‌نام در جمهوری یگانه کردستان، (سلیمانیه ـ چاپخانه بدرخان ـ ٢٠٠٣ز)، ص ص ٩٥، ١٦١.
  5. ولید حمدي، الكرد وكردستان في الوثائق البریطانیة دراسة تاریخیة وثائقیة، (لندن ـ مطابع سجل العرب ـ ١٩٩٢م)، ص ٢٦٠.
  6. اسماعیل شوکر رسول، کرکوک پژوهشی تاریخی از نظر سیاسی و فکری ١٩٣٩ ـ ١٩٤٥، (اربیل ـ ٢٠٠٧ز)، ص ص ٧٩، ٨٣.
  7. فاضل رسول، كردستان والسیاسة السوفیتیة في الشرق الأوسط، ترجمة غسان نعمان، (سلیمانیه ـ دفتر فکر و آگاهی در اتحادیه میهنی کردستان ـ چاپخانه موسسه حمدی للطباعة والنشر ـ ٢٠٠٨م)، ص ٢٤١.
  8. عزیز شمزینی، جنبش آزادی ملی کردستان، ترجمه فرید اسه‌سرد، (بدون مکان ـ اتحادیه میهنی کردستان ـ دستگاه رسانه‌ای ـ چاپخانه شهید ابراهیم عزو ـ ١٩٨٤ز)، ص ١٨.
  9. آسو عمر سواره، سلیمانیه و خاک آن، (سلیمانیه ـ چاپخانه شوان ـ ٢٠١٩ز)، ص ص ٣٢١، ٣٥٣، ٣٦٣، ٣٧٣.
  10. احمد بانیخیلانی، خاطراتم، (استکهلم ـ ١٩٩٧ز)، ص ص ٢٢٣ ـ ٢٢٤، ٤٢٩.
  11. کریس کوچرا، جنبش ملی کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسسه انتشارات نگاه ـ ١٣٧٧هـ ش)، ص ص ١٧١، ١٨٧، ٢٣٨، ٣١٠.
  12. مهدی محمد قادر، پیشامدهای سیاسی کردستان عراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلیمانیه ـ مرکز تحقیقات استراتژیک کردستان ـ ٢٠٠٥ز)، ص ص ١١٩ ـ ١٢١، ١٢٣.
  13. مصطفی نریمان، فرهنگ ادیبان و نویسندگان کرد، (بغداد ـ امانتداری عمومی فرهنگ و جوانان ـ چاپخانه اسعد ـ ١٩٨٦ز)، ص ١١٤.
  14. شوان محمدامین طه خوشناو، اربیل بین سال‌های ١٩٦٣ ـ ١٩٧٠ پژوهشی تاریخی در وضعیت سیاسی، (اربیل ـ چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین ـ ٢٠١٦ز)، ص ١٤٩.
  15. جویس بلو، بررسی تاریخی و جامعه‌شناسی و مسأله کرد، ترجمه پرویز امینی، (سنندج ـ دانشگاه کردستان ـ مرکز پژوهش‌های کردستان‌شناسی ـ نشر شالوده ـ ١٣٧٩ هـ ش)، ص ٦٩.
  16. دیوید مک‌دوول، تاریخ الأكراد الحدیث، (بیروت ـ دار الفارابي ـ ٢٠٠٤م)، ص ص ٤٣٨ ـ ٤٣٩، ٤٤٩.
  17. عبدالرحمن شرفکندی، چیشتی مجیوِر، (پاریس ـ ١٩٩٧ز)، ص ص ١٠٢، ١٠٤ ـ ١٠٧، ٢٣١، ٤٩٠، ٤٩٤، ٤٩٦.
  18. كمال فؤاد، في الذكری السادسة والأربعون لوفاة الشیخ محمود الحفید، جریده الاتحاد، الصحیفه المرکزيه للاتحاد الوطني الکوردستاني، العدد ٤٩٥، السنة العاشرة، السلیمانیة، الجمعة، ١٨ تشرین الأول ٢٠٠٢م.
  19. باسیلی نیکیتین، الكرد دراسة سوسیولوجیة وتاریخیة، ترجمه از فرانسوی و تعلیق دکتر نوری طالبانی، چاپ ششم بازبینی‌شده، (اربیل ـ الأکادیمیة الکوردیة ـ مطبعة الحاج هاشم ـ ٢٠١٢م)، ص ٣١٨.
  20. محمود شیخ سین حسو الریکانی، شنگال (سنجار) في العهد الملكي ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (اربیل ـ الأکادیمیة الکوردیة ـ مطبعة الحاج هاشم ـ ٢٠١٢م)، ص ١١٧.
  21. جمال بابان، سلیمانیه شهر درخشان من، جلد سوم، چاپ دوم، (اربیل ـ دستگاه چاپ و نشر آراس ـ چاپخانه آراس ـ ٢٠١٢ز).
  22. احمد حمد امین هومر، رواندز پژوهشی تاریخی ـ سیاسی ١٩١٨ ـ ١٩٣٩، (سلیمانیه ـ مرکز تحقیقات استراتژیک کردستان ـ ٢٠٠٦ز)، ص ١٥٦.
  23. جمال بابان، سلیمانیه شهر درخشان من، جلد اول و دوم، چاپ دوم، (اربیل ـ مؤسسه چاپ و نشر آراس ـ چاپخانه آراس ـ ٢٠١٢ م)، ص ص ٣٣٣ ـ ٣٣٤.
  24. مصطفی سید احمد، کتاب‌شناسی کتاب کردی ١٧٨٧ ـ ١٩٧٥، (بغداد ـ انجمن علمی کرد ـ چاپخانه انجمن علمی کرد ـ ١٩٧٧ م)، ص ٢٤٤.
  25. کورد و کوردستان در گذر تاریخ، دکتر کمال روحانی، (سنندج ـ انتشارات آراس ـ ١٣٩٨ ه‍.ش)، ص ٤١٤.
  26. بن بوزید اسماء، مصطفی بارزانی و نقش او در مبارزات کردی ١٩٤٣ ـ ١٩٧٥، جمهوری دموکراتیک خلق الجزایر، وزارت آموزش عالی و تحقیقات علمی، دانشگاه محمد بوضیاف المسیله، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، گروه تاریخ، ٢٠١٩ م.
  27. الیزابت اوزدالگا، نقشبندیه در آسیای غربی و مرکزی، ترجمه فهیمه ابراهیمی، (تهران ـ پژوهشکده تاریخ اسلام ـ ١٣٨٩ ه‍.ش)، ص ص ١٦٧ ـ ١٦٨.
  28. به کوشش: صلاح رشید، مام جلال دیدار عمر از جوانی تا کاخ ریاست جمهوری، جلد اول، (سلیمانیه ـ چاپخانه کارو ـ ٢٠١٧ م)، ص ٦١.
  29. قادر محمودزاده، خاطرات زندگی پر ماجرای دکتر آسو، (تهران ـ نشر هور ـ ١٣٧٣ ه‍.ش)، ص ص ٣٧٨ ـ ٣٧٩.
  30. ابراهیم الراوی، از انقلاب بزرگ عربی تا عراق مدرن، چاپ دوم، (بیروت ـ مطبعه دار الکتب ـ ١٩٧٨ م)، ص ص ٣٧٤ ـ ٣٧٦.
  31. ب. هوراز، پژوهشی کوتاه پیرامون تأسیس و انحلال حزب شورش و رزگاری در کردستان جنوبی، (بدون مکان ـ مه ١٩٩٣ م)، ص ٢٧.
  32. روژین چلبی منیر، زاخو ١٤ تیرماه ١٩٥٨ ـ ٦ مارس ١٩٧٥، (بدون مکان ـ مرکز زاخو برای پژوهش‌های کردی ـ ٢٠١٨ م)، ص ص ٣٨، ٧٥.
  33. غفور میرزا کریم، در مقر شیخ محمود فقید در داری کَلی، مجله رنگین، شماره ٧، بغداد، چاپخانه (دار الحریة للطباعة)، مه ١٩٩٨ م، ص ١٥.
  34. سامی شورش، کردستان و کردها، چاپ دوم، (اربیل ـ مطبعه روژهلات ـ ٢٠١٩ م).
  35. محمد سهل طقوش، تاریخ کردها ٦٣٧ ـ ٢٠١٥، (بیروت ـ دار النفائس للطباعة والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٥ م).
  36. تحقیق و ویرایش: بشیر الوندی، در پرونده‌های اطلاعاتی بریتانیا ١٩٢٣، (بغداد ـ دار الصفار للترجمة والطباعة والنشر ـ ٢٠١٨ م).
  37. اکرم صالح رشه، شهر سلیمانیه، جلد پنجم، (سلیمانیه ـ چاپخانه رهند ـ ٢٠١٨ م)، ص ص ٤٦١ ـ ٤٦٦، ٤٩٤.
  38. فواد صدیق، گردباد سیاست، (اربیل ـ وزارت فرهنگ ـ اداره کل چاپ و نشر ـ چاپخانه روشنبیر ـ ٢٠٠٦ م)، ص ٤٦.
  39. بکر عبدالکریم حویزی، سفری به جمهوری مهاباد خاطراتم در کردستان شرقی ١٩٤٤ ـ ١٩٤٧، (اربیل ـ مؤسسه چاپ و نشر آراس ـ ٢٠٠١ م)، ص ٣٧.
  40. دیوید مک‌داول، تاریخ معاصر کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ چهارم، (تهران ـ نشر پانیذ ـ چاپ دالاهو ـ ١٣٩٣ ه‍.ش)، ص ص ٤٥٠، ٤٥٧، ٤٦١، ٤٦٤.
  41. شکر آل حفید، روزنامه التآخی، شماره ١٠٣٥، بغداد، مطبعه التایمس، چهارشنبه، ١٧ مه ١٩٧٢ م، ص ٤.
  42. شکر به جناب رئیس جمهوری، جناب بارزانی تسلیت می‌گوید، روزنامه التآخی، شماره ١٠٣٥، بغداد، مطبعه التایمس، چهارشنبه، ١٧ مه ١٩٧٢ م، ص ٤.
  43. شکر به جناب مصطفی بارزانی، جناب بارزانی تسلیت می‌گوید، روزنامه التآخی، شماره ١٠٣٥، بغداد، مطبعه التایمس، چهارشنبه، ١٧ مه ١٩٧٢ م، ص ٤.
  44. شیرزاد زکریا محمد، شورای رهبری انقلاب در کردستان-عراق ١٩٦٤ ـ ١٩٧٠ مطالعه‌ای تاریخی سیاسی عمومی، (دهوک ـ دانشگاه دهوک ـ مرکز مطالعات کردی و حفظ اسناد ـ ٢٠١٠ م)، ص ٨٠.
  45. عبدالخالد صابر (استاد خالد)، شجره‌نامه خاندان‌های قدیمی سلیمانیه بین سال‌های ١٧٨٤ ـ ١٩١٤، چاپ دوم، (بیروت ـ چاپخانه گرین گلوری ـ ٢٠١٠ م)، ص ص ٣٦٦، ٣٧٠، ٣٧٢، ٣٨٠، ٣٨٣.
  46. عبدالرحمن قاسملو، کردستان و کردها، (بیروت ـ المؤسسة العامة للنشر ـ ١٩٧٩ م)، ص ١١٠.
  47. اعراب و کردها منافع، ترس‌ها و مشترکات، سعد بشیر اسکندر، ثابت و متغیر در موضع ملی کردی نسبت به قدرت عرب در بغداد در دوران سلطنتی ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ مرکز عربی پژوهش و مطالعات سیاسی ـ ٢٠١٩ م)، ص ٩٧.
  48. علی عبدالله، تاریخ حزب دموکرات کردستان-عراق تا برگزاری کنگره سوم، (بدون مکان ـ سپتامبر ١٩٦٨ م)، ص ٦٣.
  49. عبدالمنعم غلامی، سه قربانی، ترجمه احسان ایروانی، (اربیل ـ مؤسسه چاپ و نشر آراس ـ چاپخانه وزارت آموزش و پرورش ـ ٢٠٠٤ م)، ص ص ٢٥ ـ ٢٧.
  50. کاوس قفطان، قیام‌های بارزانی، (اربیل ـ دار آراس للطباعة والنشر ـ مطبعه وزارت آموزش و پرورش ـ ٢٠٠٢ م)، ص ٦٤.
  51. محمد امین العمری، تاریخ مقدرات سیاسی عراق، جلد سوم، (بیروت ـ مؤسسه عربی مطالعات و نشر ـ ٢٠١٧ م)، ص ص ١٠١ ـ ١٠٧.
  52. محمد عامر دیرشوی، ساختار دینی-سیاسی در کردستان، (اربیل ـ مطبعه هیوی ـ ٢٠١٦ م)، ص ص ٢٤٥، ٢٥٧، ٣١٧.
  53. محمدعلی سلطانی، اوضاع سیاسی اجتماعی تاریخی ایل بارزان، به انضمام اسرار بارزان، (تهران ـ سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران ـ ١٣٨٣ ه‍.ش)، ص ٦٠٢.
  54. خاطرات علی کمال عبدالرحمن، تقدیم و تحقیق جمال بابان، (بغداد ـ شرکت الخنساء للطباعة المحددة ـ ٢٠٠١ م)، ص ص ٨٨ ـ ٨٩.
  55. مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌بخش کردی، جلد اول، چاپ دوم، (بیروت ـ کاوا برای فرهنگ کردی ـ ١٩٩٧ م)، ص ص ٧٦، ٢١٦ ـ ٢١٧.
  56. ملا سامان حلبچه‌ای، گلستان-زندگی نامداران و شاعران کرد، (اربیل ـ چاپخانه هیوی ـ ٢٠١٣ م)، ص ٢٩٧.
  57. میرزا محمد امین منگوری، سرگذشت سیاسی کرد از ١٩١٤ تا ١٩٥٨، بخش دوم، (سلیمانیه ـ اداره کل چاپ و نشر ـ چاپخانه راز ـ ٢٠٠١ م)، ص ص ١٥٥ ـ ١٥٦، ١٧٩.
  58. نجدت فتحی صفوه، عراق در اسناد بریتانیا سال ١٩٣٦، (بصره ـ دانشگاه بصره ـ مرکز مطالعات خلیج عربی ـ ١٩٨٣ م)، ص ٦٨.