تأسیس حزب دموکرات کردستان (KDP) در اوت 16، 1946، و همسویی متعاقب آنِ تمامی سازمانهای سیاسی در کردستان جنوبی با این حزب، نقطه عطفی مهم در جنبش انقلابی کرد در منطقه محسوب می‌شد. در این مقطع، رهبری حزب با درک نقش حیاتی اقشار فعال و تأثیرگذار جامعه، به دنبال بسیج و سازماندهی گروه‌های مختلف، از جمله دانشجویان برآمد. دانشجویان به عنوان یکی از روشنفکرترین و تأثیرگذارترین اقشار جامعه، برای اهداف گسترده‌تر حزب حیاتی تلقی می‌شدند.
از همان ابتدا، حزب دموکرات کردستان، همانند سایر احزاب و سازمانهای عراقی، هدفش مشارکت در مسائل حیاتی کشور بود، که عمدتاً از طریق دانشجویانش انجام می‌شد؛ دانشجویانی که از فعال‌ترین اعضای حزب بودند و نقش مهمی در رویدادها و تحولات ایفا می‌کردند. با این حال، این فعالیت‌ها در چارچوب اتحادیه عمومی دانشجویان عراقی صورت می‌گرفت که به شدت تحت کنترل کمونیست‌ها بود. با وجود این، روابط قوی و مبتنی بر همکاری بین دانشجویان کرد عضو حزب دموکرات کردستان و حزب کمونیست عراق وجود داشت1.
تلاش‌های دانشجویان کرد برای تشکیل سازمان مستقل خود در سال تحصیلی 1946-1947 آغاز شد. در این دوره، دانشجویان کرد دبیرستان کویه گروهی مخفی به نام «انجمن پیشرفت آموزشی» را تأسیس کردند. این سازمان به صورت محرمانه فعالیت می‌کرد و اعضای خود را در یک سلول متشکل از تنها 30 نفر سازماندهی می‌نمود2.
در 1948، کنگره «سبا» که در آوریل 14 برگزار شد، تصمیمی تاریخی برای تأسیس یک سازمان دانشجویی به نام «اتحادیه عمومی دانشجویان عراقی» گرفت. دانشجویان کرد در موفقیت این کنگره نقش مؤثری داشتند. در 52 مدرسه‌ای که انتخابات برای نمایندگان کنگره در آن‌ها برگزار شد، نامزدهای حزب دموکرات کردستان پیروز شدند. در نتیجه، تصمیم گرفته شد که شعبه‌ای از «اتحادیه دانشجویان کردستان-عراق» به طور ویژه برای رسیدگی به نیازها و دغدغه‌های دانشجویان کرد افتتاح شود3.
تأسیس اتحادیه دانشجویان کردستان
در میان چشم‌انداز سیاسی متغیر عراق، تفاوت‌های ایدئولوژیک و هدف‌محور، دانشجویان کرد را بیش از پیش از همتایان خود در سراسر کشور متمایز کرد و منجر به ظهور دو جنبش متمایز شد که هر کدام اهداف خاص خود را دنبال می‌کردند. در واکنش به این تحولات، رهبری حزب ضرورت وجود یک سازمان دانشجویی کرد اختصاصی در چارچوب خود را تشخیص داد. در سومین کنگره حزب در دسامبر 26، 1953، حزب تصمیم گرفت اتحادیه دانشجویان کردستان را به عنوان بخشی از ابتکار گسترده‌تر خود برای ایجاد سازمانهای توده‌ای تأسیس کند. در پی این تصمیم، دانشجویان کرد به سرعت بسیج شدند و کنگره مؤسس خود را به صورت مخفیانه در فوریه 18، 1953، در بغداد برگزار کردند.
این کنگره در خانه «زیاد حمه آغا» از اهالی کویه*، واقع در نزدیکی «باب المعظم» با حضور پنجاه نماینده از دانشگاه بغداد و شهرهای اربیل، سلیمانیه، کرکوک و موصل برگزار شد. چهره‌های کلیدی در موفقیت این کنگره عبارت بودند از: احمد عبدالله آمدی، جلال طالبانی، شمس‌الدین محمد مفتی، حلمی علی شریف، حیدر حمد امین، محمد فرج، غفور رشید آغا، فائق صبری و چندین دانشجوی تأثیرگذار دیگر5.
این کنگره که دو روز به طول انجامید، شامل بحث‌ها و تبادل‌نظرهای مفصل بود. تصمیم گرفته شد دو کمیته تشکیل شود: یکی برای بازنگری در برنامه و قوانین داخلی، و دیگری برای تهیه نشریه‌ای در توضیح دلایل و اهمیت تأسیس این سازمان. پس از آن، رأی‌گیری برای تعیین رئیس، دبیر و اعضای دبیرخانه انجام شد. احمد عبدالله آمدی به عنوان اولین رئیس انتخاب شد و جلال طالبانی به عنوان دبیر سازمان برگزیده شد. اگرچه ریاست تا حد زیادی نمادین تلقی می‌شد، اما تصمیم‌گیری واقعی و قدرت اجرایی عمدتاً در دست دبیر و دبیرخانه بود. هفت عضو دبیرخانه به شرح زیر انتخاب شدند:
1- شمس‌الدین محمد مفتی
2- فاضل سعید آغا
3- عمر مصطفی (دبابه)
4- کمال محی‌الدین
5- حلمی علی شریف
6- حیدر حمد امین
7- غفور رشید آغا7.
متعاقباً، کمیته عالی (دفتر دبیرخانه) جمال شالی را به عنوان مسئول روابط دانشکده‌های دانشگاه بغداد منصوب کرد. پس از کنگره، جزوه‌ای با عنوان «چرا اتحادیه دانشجویان کردستان؟» به زبان عربی منتشر شد. این اتحادیه شعباتی را در چندین شهر از جمله بغداد، اربیل، سلیمانیه، کرکوک، کویه، رواندوز، خانقین و موصل تأسیس کرد. این شعبات گسترش و توسعه فعالیت‌ها و عملیات اتحادیه را تسهیل کردند.
پس از یک سال خدمت به عنوان رئیس سازمان، احمد عبدالله آمدی در 1954 پس از فارغ‌التحصیلی از «مؤسسه عالی معلمان» و استخدام به عنوان معلم، استعفا داد. شمس‌الدین محمد مفتی به عنوان جانشین وی به ریاست اتحادیه دانشجویان کردستان منصوب شد.
در نتیجه، فعالیت‌های دانشجویان کرد در «اتحادیه عمومی دانشجویان عراقی» از فعالیت‌های سازمان خودشان متمایز شد. اعضای حزب دموکرات کردستان (KDP) تلاش‌ها و مبارزات خود را در اتحادیه دانشجویان کردستان تشدید کردند. این تغییر جهت با هدف پیشبرد جنبش فرهنگی و انقلابی و خدمت بهتر به دانشجویان در کردستان جنوبی صورت گرفت.
منبع:1. آرشیو دانشنامه KDP.