Damezrandina Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) di 16ê tebaxa 1946an de, û piştre hevahengiya hemû rêxistinên siyasî li Başûrê Kurdistanê bi partiyê re, xalekî werçerxanê yê girîng di tevgera şoreşgerî ya Kurdî de li herêmê nîşan da. Di vê qonaxê de, bi naskirina rola girîng a beşên çalak û bibandor ên civakê, serkirdayetiya partiyê xwest ku komên cuda, di nav de xwendekar, seferber û rêxistin bike. Xwendekar, wekî yek ji beşên herî rewşenbîr û bibandor ên civakê, wekî beşekî girîng ji bo armancên berfireh ên partiyê dihatin dîtin.
Ji destpêkê ve, PDK, mîna partî û rêxistinên din ên Îraqê, armanc kir ku beşdarî pirsgirêkên krîtîk ên welêt bibe, bi giranî bi rêya xwendekarên xwe, yên ku hin ji endamên herî çalak ên partiyê bûn û roleke girîng di bûyer û pêşveçûnan de lîstin. Lê belê, ev çalakî di çarçoveya Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de dihatin meşandin, ku bi giranî ji aliyê Komunîstan ve dihat kontrolkirin. Tevî vê yekê, peywendiyên xurt û hevkariyê di navbera xwendekarên Kurd ên di nav PDKê de û Partiya Komunîst a Îraqê de hebûn1.
Hewldanên xwendekarên Kurd ji bo avakirina rêxistina xwe di sala xwendinê ya 1946-1947an de dest pê kir. Di vê heyamê de, xwendekarên Kurd ên ji Dibistana Navîn a Koyê komeke veşartî bi navê Komeleya Pêşketina Rewşenbîrî ava kirin. Ev rêxistin bi dizî kar dikir û endamên xwe di şaneyeke tenê 30 kesî de rêxistin dikir2.
Di sala 1948an de, Kongreya Saba', ku di 14ê nîsanê de hat lidarxistin, biryareke dîrokî da ku rêxistineke xwendekaran bi navê Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê were avakirin. Xwendekarên Kurd di serkeftina vê kongreyê de roleke sereke lîstin. Di 52 dibistanên ku hilbijartinên nûnerên kongreyê lê hatin kirin, berbijarên ji Partiya Dêmokrata Kurdistanê bi ser ketin. Lewma, biryar hat dayîn ku şaxekî Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê-Îraq bi taybetî ji bo çareserkirina hewcedarî û fikarên xwendekarên Kurd were vekirin3.
Damezrandina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê
Di nav guherîna rewşa siyasî ya Îraqê de, cudahiyên îdeolojîk û armancdar her ku diçû xwendekarên Kurd ji hevalên xwe yên li seranserê welêt cuda dikir, ev yek bû sedema derketina du tevgerên cuda, ku her yek li pey armancên xwe bû. Di bersiva van pêşveçûnan de, serkirdayetiya Partiyê pêwîstiya bi rêxistineke xwendekarên Kurd a taybet di çarçoveya xwe de dît. Di kongreya xwe ya sêyem de di 26ê kanûna pêşîn a 1953an de, Partiyê biryar da ku Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê wekî beşek ji înîsiyatîfa xwe ya berfireh ji bo avakirina rêxistinên girseyî ava bike. Piştî vê biryarê, xwendekarên Kurd bi lez seferber bûn û kongreya xwe ya yekem bi awayekî veşartî di 18ê sibata 1953an de li Bexdayê li dar xistin.
Kongre li mala Ziyad Hama Axa yê Koyê* hat lidarxistin, ku li nêzî Bab el-Mu'ezem bû, bi beşdariya pêncî nûneran ji Zanîngeha Bexdayê û bajarên Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk û Mûsilê. Kesayetên sereke di serkeftina kongreyê de ev bûn: Ehmed Ebdullah Amedî, Celal Talebanî, Şemsedîn Mihemed Muftî, Hîlmî Elî Şerîf, Heyder Hemad Emîn, Mihemed Ferec, Xefûr Reşîd Axa, Faîq Sebrî û çend xwendekarên din ên bibandor5.
Kongreya ku du rojan dom kir, nîqaş û şêwirên kûr di nav xwe de girt. Biryar hat dayîn ku du komîsyon bên avakirin: yek ji bo sererastkirina bername û rêziknameya navxweyî, û ya din ji bo amadekirina belavokekê ku sedem û girîngiya avakirina rêxistinê şirove bike. Piştî vê, dengdan hat kirin ji bo destnîşankirina serok, sekreter û endamên sekreteriyê. Ehmed Ebdullah Amedî wekî yekem serok hat hilbijartin, di heman demê de Celal Talebanî wekî sekreterê rêxistinê hat hilbijartin. Her çend serokatî bi piranî sembolîk dihat dîtin jî, biryardana rastîn û desthilata cîbicîkar bi giranî di destê sekreter û sekreteriyê de bû. Heft endamên Sekreteriyê bi vî rengî hatin hilbijartin:
1- Şemsedîn Mihemed Muftî
2- Fazil Seîd Axa
3- Omer Mistefa (Debabe)
4- Kemal Mohyedîn
6- Heyder Hemad Emîn
7- Xefûr Reşîd Axa7.
Piştre, Komîsyona Bilind (Buroya Sekreteriyê) Cemal Şalî wekî serokê peywendiyan ji bo kolêjên Zanîngeha Bexdayê destnîşan kir. Piştî kongreyê, pirtûkçeyek bi navê “Çima Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê?” bi zimanê Erebî hat weşandin. Yekîtiyê li çend bajaran şax vekirin, di nav wan de Bexda, Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk, Koya, Rewandiz, Xaneqîn û Mûsil. Van şaxan hêsankariya berfirehbûn û pêşveçûna çalakî û karên Yekîtiyê kir.
Piştî salekê xizmetkirin wekî serokê rêxistinê, Ehmed Ebdullah Amedî di sala 1954an de piştî qedandina xwendina xwe li Enstîtuya Bilind a Mamosteyan û destpêkirina karê mamostetiyê dest ji kar berda. Şemsedîn Mihemed Muftî hat destnîşankirin ku li şûna wî bibe serokê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê.
Wekî encam, çalakiyên xwendekarên Kurd di nav Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de ji yên rêxistina wan cuda bûn. Endamên Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) hewldan û têkoşîna xwe di nav Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de zêdetir kirin. Ev guhertin armanc dikir ku tevgera çandî û şoreşgerî pêş bixe û baştir xizmeta xwendekarên li Başûrê Kurdistanê bike.
Çavkanî:1. Arşîva Ensîklopediya PDK.