دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان (پارتی) لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦، و دواتر هاوڕێكردنی هەموو ڕێکخراوە سیاسییەکان لە باشووری کوردستان لەگەڵ پارتەکە، خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگ بوو لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی کوردی لە ناوچەکەدا. لەم قۆناغەدا، بە ناسینی ڕۆڵی گرنگی بەشە چالاک و کاریگەرەکانی کۆمەڵگا، سەرکردایەتی پارتەکە هەوڵیدا گرووپە جیاوازەکان، لەوانەش قوتابیان، ڕێکبخات و بجووڵێنێت. قوتابیان، وەک یەکێک لە زیرەکترین و کاریگەرترین بەشەکانی کۆمەڵگا، بە گرنگ دەبینران بۆ ئامانجە فراوانەکانی پارتەکە.
لە سەرەتاوە، پارتی، وەک حیزب و ڕێکخراوەکانی تری عراق، ئامانجی ئەوە بوو بەشداری لە کێشە چارەنووسسازەکانی وڵاتدا بکات، بەتایبەتی لە ڕێگەی قوتابییەکانییەوە، کە هەندێک لە چالاکترین عضوەکانی پارتەکە بوون و ڕۆڵێکی گرنگیان لە ڕووداو و پێشهاتەکاندا هەبوو. بەڵام، ئەم چالاکییانە لە چوارچێوەی یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق ئەنجام دەدران، کە بە توندی لەلایەن کۆمۆنیستەکانەوە کۆنتڕۆڵکرابوو. سەرەڕای ئەمەش، پەیوەندییەکی بەهێز و هاوکاری لە نێوان قوتابیانی کورد لە ناو پارتی و حیزبی کۆمۆنیستی عراق هەبوو1.
هەوڵەکانی قوتابیانی کورد بۆ پێکهێنانی ڕێکخراوی تایبەتی خۆیان لە ساڵی خوێندنی ١٩٤٦-١٩٤٧ دەستی پێکرد. لەم ماوەیەدا، قوتابیانی کوردی قوتابخانەی ناوەندی کۆیە گرووپێکی نهێنییان بە ناوی کۆمەڵەی پێشکەوتنی خوێندەواری دامەزراند. ئەم ڕێکخراوە بە نهێنی کاری دەکرد و عضوەکانی خۆی لە خانەیەکی تەنها ٣٠ کەسیدا ڕێکخستبوو2.
لە ساڵی ١٩٤٨، کۆنگرەی سەبع، کە لە ١٤ی نیسان بەسترا، بڕیارێکی مێژوویی دا بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێکی قوتابیان بە ناوی یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق. قوتابیانی کورد ڕۆڵێکی سەرەکییان لە سەرکەوتنی ئەم کۆنگرەیەدا هەبوو. لەو ٥٢ قوتابخانەیەی کە هەڵبژاردن بۆ نوێنەرانی کۆنگرە تێیدا ئەنجامدرا، کاندیدەکانی پارتی دیموكراتی كوردستان سەرکەوتوو بوون. لە ئەنجامدا، بڕیاردرا لقی یەکێتی قوتابیانی کوردستان-عراق بکرێتەوە بە تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی پێداویستی و نیگەرانییەکانی قوتابیانی کورد3.
دامەزراندنی یەکێتی قوتابیانی کوردستان
لە ناو گۆڕانکارییە سیاسییەکانی عێراقدا، جیاوازییە ئایدۆلۆژی و ئامانجدارەکان زیاتر قوتابیانی کوردی لە هاوتەمەنەکانیان لە سەرانسەری وڵاتەکە جیا دەکردەوە، ئەمەش بووە هۆی دەرکەوتنی دوو بزووتنەوەی جیاواز، کە هەر کامیان بەدوای ئامانجەکانی خۆیاندا دەگەڕان. وەک وەڵامێک بۆ ئەم پێشهاتانە، سەرکردایەتی پارتەکە پێویستی بە ڕێکخراوێکی تایبەتی قوتابیانی کورد لە چوارچێوەی خۆیدا بەدی کرد. لە کۆنگرەی سێیەمی خۆیدا لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣، پارتەکە بڕیاری دا یەکێتی قوتابیانی کوردستان وەک بەشێک لە هەوڵە فراوانەکەی بۆ دروستکردنی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان دابمەزرێنێت. دوای ئەم بڕیارە، قوتابیانی کورد بە خێرایی خۆیان ڕێکخست و یەکەم کۆنگرەی خۆیان بە نهێنی لە ١٨ی شوباتی ١٩٥٣ لە شاری به‌غدا بەست.
کۆنگرەکە لە ماڵی زیاد حەمە ئاغای کۆیە* بەسترا، کە دەکەوێتە نزیک بابولموعەزەم، بە ئامادەبوونی پەنجا نوێنەر لە زانکۆی به‌غدا و شارەکانی هەولێر، سلێمانی، کەرکوک و موسڵ. کەسایەتییە دیارەکانی سەرکەوتنی کۆنگرەکە بریتی بوون لە ئەحمەد عەبدوڵڵا ئامێدی، جەلال تاڵەبانی، شەمسەدین محەمەد موفتی، حلمی عەلی شەریف، حەیدەر حەمەد ئەمین، محەمەد فەرەج، غەفوور ڕەشید ئاغا، فایەق سەبری و چەندین قوتابی کاریگەری تر5.
کۆنگرەکە، کە دوو ڕۆژی خایاند، گفتوگۆ و ڕاوێژی وردی لەخۆگرت. بڕیاردرا دوو کمیسیۆن پێکبهێنرێت: یەکێکیان بۆ پێداچوونەوە بە بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ، و ئەوەی تریان بۆ دەرکردنی بڵاوکراوەیەک کە هۆکار و گرنگی دامەزراندنی ڕێکخراوەکە ڕوون بکاتەوە. دوای ئەوە، دەنگدان بۆ دیاریکردنی سەرۆک، سکرتێر و عضوانی سکرتاریەت ئەنجامدرا. ئەحمەد عەبدوڵڵا ئامێدی وەک یەکەم سەرۆک هەڵبژێردرا، لە کاتێکدا جەلال تاڵەبانی وەک سکرتێری ڕێکخراوەکە دەستنیشانکرا. هەرچەندە سەرۆکایەتی بە زۆری وەک پۆستێکی سیمبۆلی دەبینرا، بەڵام دەسەڵاتی ڕاستەقینەی بڕیاردان و جێبەجێکردن بە پلەی یەکەم لە دەستی سکرتێر و سکرتاریەتدا بوو. حەوت عضوەکەی سکرتاریەت بەم شێوەیە هەڵبژێردران:
١- شەمسەدین محەمەد موفتی
٢- فازڵ سەعید ئاغا
٣- عومەر مستەفا (دەبابە)
٤- کەمال موحیەدین
٥- حلمی عەلی شەریف
٦- حەیدەر حەمەد ئەمین
٧- غەفوور ڕەشید ئاغا7.
دواتر، کمیسیۆنی باڵا (دەستەی سکرتاریەت) جەمال شالی وەک بەرپرسی پەیوەندییەکان بۆ کۆلێژەکانی زانکۆی به‌غدا دەستنیشان کرد. دوای کۆنگرەکە، نامیلکەیەک بە ناونیشانی “بۆچی یەکێتی قوتابیانی کوردستان؟” بە زمانی عەرەبی بڵاوکرایەوە. یەکێتییەکە لقەکانی لە چەند شارێکدا کردەوە، لەوانە به‌غدا، هەولێر، سلێمانی، کەرکوک، کۆیە، ڕەواندز، خانەقین و موسڵ. ئەم لقانە ئاسانکارییان بۆ فراوانکردن و پەرەپێدانی چالاکییەکان و کارەکانی یەکێتییەکە کرد.
دوای ئەوەی بۆ ماوەی ساڵێک وەک سەرۆکی ڕێکخراوەکە کاری کرد، ئەحمەد عەبدوڵڵا ئامێدی لە ساڵی ١٩٥٤ دوای دەرچوونی لە پەیمانگای باڵای مامۆستایان و وەرگرتنی کاری مامۆستایەتی دەستی لەکار کێشایەوە. شەمسەدین محەمەد موفتی دەستنیشانکرا بۆ ئەوەی شوێنی بگرێتەوە وەک سەرۆکی یەکێتی قوتابیانی کوردستان.
لە ئەنجامدا، چالاکییەکانی قوتابیانی کورد لە ناو یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق جیا بوونەوە لە چالاکییەکانی ڕێکخراوەکەی خۆیان. عضوانی پارتی دیموكراتی كوردستان (پارتی) هەوڵ و خەباتی خۆیان لە ناو یەکێتی قوتابیانی کوردستان چڕتر کردەوە. ئەم گۆڕانکارییە ئامانجی پێشخستنی بزووتنەوەی ڕۆشنبیری و شۆڕشگێڕی و خزمەتکردنی باشتر بە قوتابیان لە باشووری کوردستان بوو.
سەرچاوە:١. ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیای پارتی.