حاجی عمران در 183 کیلومتری شمال شرقی اربیل، در منطقه چومان در مرز اقلیم کردستان و جمهوری اسلامی ایران واقع شده است. همچنین، بسیاری از وقایع مهم تاریخی تحت تأثیر جغرافیای منطقه، به‌ویژه انقلاب‌های کردستان قرار گرفته‌اند. برجسته‌ترین آن‌ها انقلاب ایلول بود که مصطفی بارزانی از سال 1961 تا 1975 رهبری آن را بر عهده داشت. علاوه بر این، سید عبدالله که در تاریخ 26 مه 1976 در مرز عمران کشته شد، اولین شهید انقلاب گولان بود. به دلیل جنگ هشت ساله بین عراق و ایران، حاجی عمران و روستاهای آن به مدت سه سال تا سال 1988 به طور کامل ویران شدند. بعدها در بهار 1991، این منطقه به دلیل قیام بزرگ مردم کرد به طور کامل بازسازی شد.
دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان (KDP) پس از آغاز انقلاب گولان در روستای کاوپر در خانه (پیرانشهر) در کردستان شرقی مستقر بود. رهبری انقلاب تصمیم گرفت که باید اقداماتی برای حذف توپخانه انجام شود، زیرا به نظر می‌رسید توپخانه ارتش عراق از حاجی عمران با گلوله‌باران‌های پراکنده آن‌ها را مورد آزار قرار داده است. بدین منظور، نیرویی متشکل از حدود 60 پیشمرگه به فرماندهی ذکری یحیی خان، یاسین بروخی، احمد کاشخای گلالی، حسن آقا زوایی و عمر عثمان برای انجام این عملیات تعیین شدند. این نیرو از روستای حاجی ابراهیم به سمت قندیل کوچک حرکت کرد و عازم کوه کدو شد. آن‌ها بر منطقه‌ای که شامل حاجی عمران، رایات، چومان و اطراف آن بود مسلط شدند. سپس به توپخانه ایران دستور دادند تا شروع به بمباران پایگاه نظامی حاجی عمران و گردان توپخانه رژیم عراق کند. پس از کشف موقعیت، پایگاه‌ها و توپخانه ارتش عراق به مدت دو تا سه روز گلوله‌باران شد. ارتش عراق به شدت زیر آتش قرار گرفت و در نتیجه گلوله‌باران، خسارات شدیدی به آن‌ها وارد شد و دیگر نتوانستند مقاومت کنند، بنابراین عقب‌نشینی کردند.
رهبری انقلابی تصمیم گرفت از این فرصت استفاده کند، زیرا متقاعد شده بود که جنگ بین ایران و عراق وارد مرحله دشواری شده است. در نتیجه، آن‌ها جلسه‌ای با رهبران نظامی انقلاب تشکیل دادند و درباره درگیری بین دو کشور گفتگو کردند. طبق اطلاعات دریافتی، مناطق مرزی به دلیل جنگ قدرت چندانی نداشتند، بنابراین تصور می‌شد که سقوط این مناطق تحت کنترل انقلاب، اتفاق خوبی باشد. برای اجرای این ایده، رهبری انقلابی تصمیم به حمله به حاجی عمران گرفت. اما آن‌ها با یک مشکل مواجه بودند: ارتفاعات منطقه در دست حزب دموکرات کردستان ایران بود.
در شب 17- 18 اکتبر 1980، پیشمرگه‌های حزب دموکرات کردستان (KDP) با پشتیبانی توپخانه ایران به پایگاه نظامی خانه (پیرانشهر) حمله کردند. ارتش ایران پس از این حمله حاجی عمران را تخلیه کرد. نیروهای پیشمرگه توسط رهبری انقلابی به ارتفاعات فرستاده شدند و آن‌ها همچنین برای انجام یک حمله از دولت ایران درخواست کمک کردند. آن‌ها موافقت کردند، اما کمک آن‌طور که انتظار می‌رفت نبود. سپس مسعود بارزانی، رئیس حزب دموکرات کردستان (KDP)، پس از ملاقات با نمایندگان پیشمرگه، اهداف زیر را برای حمله تعیین کرد:
- علی خلیل، صبری نرویی، علی شعبان و نجم‌الدین گورونی تحت فرماندهی علی خلیل برای فشار بر جاده چومان-حاجی عمران به دره اینا و ماران اختصاص یافتند.
- م. علی و نیروی شعبه دو به سمت گوندژور به جاده رایات سرازیر شدند.
- حمیدا فندی، عارف یاسین، شعبه چهار، تحسین نرویی و عبدالرحمن طاها برای دره سیبر در شرق حاجی عمران تعیین شدند.
- حاصو ژاژوکی به شیواراشی اختصاص یافت.
- نیروهای شعبه دوم رسول فقیه، عبدالله قادو، فایزو سلیم خان و ملا رسول ریگای حاجی مسئولیت جاده‌های عمران را بر عهده گرفتند.
- حاجی بروخی و رشید ایسوماری به عنوان نیروهای ذخیره در قمتارا ماندند.
- د. روژ نوری شاویس، رئیس عبدالله، آزاد بارواری و فتاح آقا برای فرماندهی و نظارت بر نبرد در میدان اختصاص یافتند.
در 11 نوامبر 1980، عملیات حمله به پایان رسید و هر نیرو به سمت مقصد خود حرکت کرد. به منظور حمایت از نبرد، ایران پشتیبانی لجستیکی فراهم کرد، پایگاه‌های ارتش عراق را گلوله‌باران نمود و با استفاده از هلیکوپتر به انتقال شهدا و مجروحان کمک کرد. ایران علاوه بر این قول داد که با استفاده از هواپیماهای جنگی برای مقابله با هلیکوپترهای ارتش عراق به پیشمرگه‌ها کمک کند، اما به این وعده عمل نکرد. با وجود اینکه نیروهای دولتی وضعیت بهتری نسبت به پیشمرگه‌ها داشتند، اما بر اساس اطلاعاتی که در دست داشتند، تنها چالش مهم آن‌ها سرمای شدید و برف بود.
حمله در 15 نوامبر 1980 آغاز شد. مناطقی که با علامت پیشمرگه مشخص شده بودند در ابتدا توسط توپخانه ایران گلوله‌باران شدند، اما نتایج کمتر از حد انتظار بود. با این وجود، ساری شیواراش در آستانه تصرف توسط پیشمرگه‌ها بود. علاوه بر این، پنج سرباز به گروگان گرفته شدند و سه موقعیت مهم در جبهه سبر به دست پیشمرگه‌ها افتاد. با این حال، به دلیل برف و طوفان، پیشمرگه‌ها در ارتفاعات در خطر جدی قرار داشتند. با وجود این، حمله بسیار مؤثر بود. حاجی عمران تا نزدیکی مسجد توسط پیشمرگه‌ها گرفته شد. این عملیات پس از انتشار خبر شهادت فتاح آقا و تعدادی از پیشمرگه‌ها در نیروی حاجی بروخی، با وجود باقی ماندن اجساد بسیاری از سربازان عراقی در میدان نبرد، آرام گرفت.
این نبرد 48 ساعت به طول انجامید. بسیاری از مکان‌ها به دست پیشمرگه‌ها افتاد، اما به دلیل خطر برف که جاده را مسدود کرده بود و دفاع از آن برای پیشمرگه‌ها دشوار بود، تصمیم به عقب‌نشینی گرفته شد. علاوه بر این، نیروی بزرگی از رژیم آماده حمله به پیشمرگه‌ها در دیانا بود. ارتش عراق بیش از 70 سرباز را از دست داد. افزون بر این، پنج اسیر و مقداری سلاح و مهمات توسط پیشمرگه‌ها به غنیمت گرفته شد.
نیروهای پیشمرگه پس از تصمیم به توقف حمله عقب‌نشینی کردند. همچنین، نیروهای مغاویری ارتش عراق به مواضع اصلی خود بازگشتند. نیروهای پیشمرگه به مدت یک ماه در روستای تامرچیان در کردستان شرقی ماندند، اما برای انجام وظیفه به ارتفاعات رفتند.
تلفات نیروهای پیشمرگه در این نبرد شامل 14 شهید و 26 مجروح بود که بسیاری از آن‌ها به دلیل گلوله‌باران شدید توپخانه‌ای ارتش عراق رخ داد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که همان‌طور که در کتاب بارزانی و جنبش آزادی‌خواهی کرد آمده است، پیشمرگه‌ها بر اساس اطلاعاتی که دریافت کرده بودند، قدرت نیروهای دولت عراق را دست‌کم گرفته بودند. علاوه بر این، پیشمرگه‌ها به دلیل سرما، به‌ویژه در ارتفاعات، نتوانستند کنترل کامل حاجی عمران را به دست بگیرند.
منابع:-
عومەر عوسمان: ژیانى کوردیک، بەرگى یەکەم و دووەم، چاپخانەى موکریان، چاپە دووم، هەولێر-٢٠٠٨.
-
مەسعود بارزانى: بارزانى و بزوتنەەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى چوارەم ١٩٧٥ – ١٩٩٠ شۆرشى گوڵان بەشى دووەم چاپى یەکەم، چاپخانەى ڕوکسانا، ٢٠٢١.
-
غازى عادل گەردى: پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.
-
حاجى میرخان دۆلەمەرى: گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، کوردستان- ٢٠٢١.,