Hacî Omeran 183 km li bakurê rojhilatê Hewlêrê, li navçeya Çomanê li ser sînorê Herêma Kurdistanê û Komara Îslamî ya Îranê ye. Her wiha, gelek bûyerên dîrokî yên girîng ji ber erdnîgariya herêmê, bi taybetî şoreşên Kurdistanê, bandor bûne. Ya herî berbiçav ji van Şoreşa Eylûlê bû, ku Mistefa Barzanî ji sala 1961ê heta 1975an pêşengiya wê kir. Wekî din, Seyîd Ebdullah, yê ku di 26ê Gulana 1976an de li ser sînorê Omeran hat kuştin, yekem şehîdê Şoreşa Gulanê bû. Ji ber şerê heşt salan ê di navbera Îraq û Îranê de, Hacî Omeran û gundên wê heta sala 1988an bi temamî sê salan hatin wêrankirin. Paşê, di bihara 1991ê de, herêm ji ber serhildana mezin a gelê Kurd bi temamî hat avakirin.
Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) piştî destpêkirina Şoreşa Gulanê li gundê Kawparê yê li Xaneyê (Pîranşar), Rojhilatê Kurdistanê bi cih bûbû. Serkirdayetiya şoreşê biryar da ku divê ji bo rakirina topan çalakî were kirin, ji ber ku xuya bû topên artêşa Îraqê yên ji Hacî Omeran bi topbarana demkî wan aciz dikirin. Ji bo vê armancê, hêzeke ji nêzîkî 60 Pêşmergeyan bi fermandariya Zukrî Yehya Xan, Yasîn Beroxî, Ehmed Kaşxay Gelalî, Hesen Axa Zewayî û Omer Osman ji bo pêkanîna vê çalakiyê hatin terxankirin. Hêzê ji gundê Hacî Îbrahîm ber bi Qendîla Biçûk ve hilkişiya û ber bi Çiyayê Kodo ve çû. Wan herêma ku Hacî Omeran, Rayat, Çoman û derdora wê dihewand, kontrol kir. Dûre wan rêberî da topavêjên Îranê ku dest bi topbarankirina baregeha leşkerî ya Hacî Omeran û fujê topan a rejîma Îraqê bikin. Piştî dîtina cihê wan, baregeh û topên artêşa Îraqê du-sê rojan hatin topbarankirin. Artêşa Îraqê bi giranî hat topbarankirin û di encama topbaranê de, ew bi giranî zirar dîtin û êdî nikaribûn li ber xwe bidin, lewma vekişiyan.
Serkirdayetiya şoreşgerî biryar da ku dema bawer kirin ku şerê di navbera Îran û Îraqê de dikeve qonaxeke dijwar, vê derfetê bi kar bîne. Di encamê de, wan bi fermandarên leşkerî yên şoreşê re civînek li dar xist û li ser şerê di navbera her du dewletan de axivîn. Li gorî agahiyên hatine wergirtin, deverên sînorî ji ber şer ne pir xurt bûn, lewma hat dîtin ku ji bo herêman bikevin bin kontrola şoreşê baş e. Ji bo pêkanîna vê ramanê, serkirdayetiya şoreşgerî biryar da ku êrîşî Hacî Omeran bike. Lê pirsgirêkek wan hebû: bilindahiyên herêmê di destê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê de bûn.
Di şeva 17-18ê Çiriya Pêşîna 1980an de, Pêşmergeyên Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi piştgiriya topên Îranê êrîşî baregeha leşkerî ya Xaneyê (Pîranşar) kirin. Artêşa Îranê piştî êrîşê Hacî Omeran vala kir. Hêzên Pêşmerge ji aliyê serkirdayetiya şoreşgerî ve bo bilindahiyan hatin şandin, yên ku ji bo êrîşê daxwaza alîkariyê ji hikûmeta Îranê jî kirin. Wan qebûl kir, lê alîkarî ne ew bû ya ku wan hêvî dikir. Dûre, Mesûd Barzanî, serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK), piştî civînekê bi nûnerên Pêşmerge re, armancên jêrîn ji bo êrîşê diyar kir:
- Elî Xelîl, Sebrî Nerwayî, Elî Şaban û Necmedîn Goronî bi fermandariya Elî Xelîl ji bo zextê li ser Rêya Çoman-Hacî Omeran bikin, ji bo Geliyê Ena û Maran hatin erkdarkirin.
- M. Elî û hêza Şaxa Du ber bi Rêya Gundezhor bo Rayatê daketin.
- Hemîda Fendî, Arif Yasîn, Şaxa Çar, Tehsîn Nerwayî û Ebdulrehman Taha ji bo Geliyê Sîberê li rojhilatê Hacî Omeran.
- Hasso Zazhokî ji bo Şiwaraşiyê hat erkdarkirin.
- Hêzên şaxa duyem a Resûl Feqê, Ebdullah Qado, Feyzo Selîm Xan û Mela Resûl Regay Hacî rêyên Omeranê girtin.
- Hacî Beroxî û Reşîd Îsomarî wekî hêzên yedek li Qamtarayê man.
- D. Roj Nûrî Şawês, Reîs Ebdullah, Azad Berwarî û Fettah Axa ji bo fermandarkirin û çavdêriya şerê li qadê hatin erkdarkirin.
Di 11ê Mijdara 1980an de, karê êrîşê bi dawî bû û her hêzek ber bi cihê xwe ve çû. Ji bo piştgiriya şer, Îranê piştgiriya lojîstîkî kir, baregehên artêşa Îraqê topbaran kirin û bi karanîna helîkopteran alîkariya veguhastina şehîd û birîndaran kir. Îranê her wiha soz da ku bi karanîna balafirên şer ji bo rûbirûbûna helîkopterên artêşa Îraqê alîkariya Pêşmerge bike, lê sozê xwe bi cih neanî. Tevî ku hêzên hikûmetê ji Pêşmerge di rewşeke çêtir de bûn. Lê belê, li gorî agahiyên ku di destê wan de bûn, tenê dijwariya mezin sermaya dijwar û berf bû.
Êrîş di 15ê Mijdara 1980an de dest pê kir. Deverên ku Pêşmerge nîşan kiribûn, di destpêkê de ji aliyê topên Îranê ve hatin topbarankirin, lê encam ji ya ku dihat hêvîkirin kêmtir bû. Tevî vê yekê, Sari Şiwarash nêzîk bû ku ji aliyê Pêşmerge ve were girtin. Her wiha, pênc leşker dîl hatin girtin û sê cihên girîng ên li eniya Sebarê ketin destê Pêşmerge. Lê belê, ji ber berf û bahozê, Pêşmerge li bilindahiyan di xetereyeke mezin de bûn. Tevî vê yekê, êrîş pir bi bandor bû. Hacî Omeran heta mizgeftê ji aliyê Pêşmerge ve hat girtin. Piştî nûçeya şehadeta Fettah Axa û çend Pêşmergeyên di hêza Hacî Beroxî de, kampanya aram bû, tevî ku gelek cenazeyên leşkerên Îraqî li qada şer mabûn.
Ev şer 48 saetan dom kir. Gelek cih ketin destê Pêşmerge, lê ji ber xetereya berfê ya ku rê girtibû û zehmetiya parastina Pêşmerge, biryara vekişînê hat dayîn. Wekî din, hêzeke mezin a rejîmê amade bû ku li Diyana êrîşî Pêşmerge bike. Artêşa Îraqê zêdetirî 70 leşkerên xwe winda kirin. Her wiha, pênc dîl û hin çek û cebilxane ji aliyê Pêşmerge ve hatin girtin.
Hêzên Pêşmerge piştî biryara rawestandina êrîşê vekişiyan. Her wiha, hêzên Mexawîrî yên artêşa Îraqê vegeriyan cihên xwe yên eslî. Hêzên Pêşmerge mehekê li gundê Tamarchian ê li Rojhilatê Kurdistanê man, lê ji bo erkê çûn bilindahiyan.
Windahiyên hêzên Pêşmerge di vî şerî de 14 şehîd û 26 birîndar bûn, ku piraniya wan ji ber topbarana dijwar a artêşa Îraqê bû. Girîng e were zanîn ku, wekî di pirtûka Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd de hatiye gotin, Pêşmerge hêza hêzên hikûmeta Îraqê li gorî agahiyên ku wergirtibûn kêm nirxandibû. Her wiha, Pêşmerge ji ber sermayê, bi taybetî li bilindahiyan, nekarî bi temamî kontrola Hacî Omeran bi dest bixe.
Çavkanî:-
عومەر عوسمان: ژیانى کوردیک، بەرگى یەکەم و دووەم، چاپخانەى موکریان، چاپە دووم، هەولێر-2008.
-
مەسعود بارزانى: بارزانى و بزوتنەەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى چوارەم 1975 – 1990 شۆرشى گوڵان بەشى دووەم چاپى یەکەم، چاپخانەى ڕوکسانا، 2021.
-
غازى عادل گەردى: پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، تورکیا، 2021.
-
حاجى میرخان دۆلەمەرى: گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، کوردستان- 2021.