حاجی ئۆمەران دەکەوێتە ١٨٣ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژهەڵاتی هەولێر، قەزای چۆمان لەسەر سنووری هەرێمی کوردستان و کۆماری ئیسلامی ئێران. هەروەها، جوگرافیای ناوچەکە کاریگەری لەسەر زۆر ڕووداوی گرنگی مێژوویی هەبووە، بەتایبەتی شۆڕشەکانی کوردستان. دیارترینیان شۆڕشی ئەیلوول بوو، کە مستەفا بارزانی لە ١٩٦١ تا ١٩٧٥ سەرکردایەتی کرد. جگە لەوەش، سەید عەبدوڵڵا، کە لە ٢٦ی ئایاری ١٩٧٦ لە سنووری ئۆمەران شەهید بوو، یەکەم شەهیدی شۆڕشی گوڵان بوو. بەهۆی جەنگی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران، حاجی ئۆمەران و گوندەکانی بۆ ماوەی سێ ساڵ تا ساڵی ١٩٨٨ بە تەواوی وێران کران. دواتر، لە بەهاری ١٩٩١، ناوچەکە بەهۆی ڕاپەڕینی مەزنی گەلی کورد بە تەواوی ئاوەدانکرایەوە.
مەكته‌بی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان دوای دەستپێکردنی شۆڕشی گوڵان لە گوندی کەوپەڕ لە خانێ (پیرانشار)، ڕوژهه‌لاتی کوردستان جێگیر بوو. سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری دا کە دەبێت کارێک بکرێت بۆ لابردنی تۆپخانەکان چونکە وادیار بوو تۆپخانەکانی سوپای عێراق لە حاجی ئۆمەرانەوە بە تۆپبارانی پچڕپچڕ بێزاریان دەکەن. بۆ ئەم مەبەستە، هێزێکی نزیکەی ٦٠ پێشمه‌رگه بە فەرماندەیی زکری یەحیا خان، یاسین بێڕۆخی، ئەحمەد کاشخەی گەڵاڵی، حەسەن ئاغای زێوایی و عومەر عوسمان بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە تەرخانکران. هێزەکە لە گوندی حاجی برایمەوە بەرەو قەندیل بچووک سەرکەوتن و بەرەو چیای کۆدۆ چوون. ئەوان کۆنترۆڵی ناوچەکەیان کرد کە حاجی ئۆمەران، ڕەیات، چۆمان و دەوروبەری دەگرتەوە. پاشان ڕێنماییان بە تۆپخانەکانی ئێران دا کە دەست بە تۆپبارانکردنی بنکەی سەربازی حاجی ئۆمەران و فوج تۆپخانەی ڕژێمی عێراق بکەن. دوای دۆزینەوەی شوێنەکە، بنکە و تۆپخانەکانی سوپای عێراق بۆ ماوەی دوو بۆ سێ ڕۆژ تۆپباران کران. سوپای عێراق بە توندی تۆپباران کرا و لە ئەنجامی تۆپبارانەکەدا زیانی زۆریان پێگەیشت و چیتر نەیانتوانی بەرگری بکەن، بۆیە کشانەوە.
سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری دا ئەم دەرفەتە بقۆزێتەوە کاتێک دڵنیا بوون کە جەنگی نێوان ئێران و عێراق دەچێتە قۆناغێکی سەختەوە. لە ئەنجامدا، کۆبوونەوەیەکیان لەگەڵ فەرماندە سەربازییەکانی شۆڕش کرد و باسی ململانێی نێوان هەردوو دەوڵەتەکەیان کرد. بەپێی ئەو زانیارییانەی پێیان گەیشتبوو، ناوچە سنوورییەکان بەهۆی جەنگەوە زۆر بەهێز نەبوون، بۆیە بە باش زانرا کە ناوچەکان بکەونە ژێر کۆنترۆڵی شۆڕشەوە. بۆ جێبەجێکردنی ئەم بیرۆکەیە، سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری دا هێرش بکاتە سەر حاجی ئۆمەران. بەڵام کێشەیەکیان هەبوو: بەرزاییەکانی ناوچەکە لە دەستی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێراندا بوو.
لە شەوی ١٧-١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠، پێشمه‌رگه‌کانی پارتی دیموکراتی کوردستان بە پاڵپشتی تۆپخانەکانی عێراق هێرشیان کردە سەر بنکەی سەربازی خانێ (پیرانشار). سوپای ئێران دوای هێرشەکە حاجی ئۆمەرانی چۆڵ کرد. هێزی پێشمه‌رگه لەلایەن سەرکردایەتی شۆڕشەوە ڕەوانەی بەرزاییەکان کران، کە داوای هاوکاریشیان لە حکومەتی ئێران کرد بۆ هێرشێک. ئەوان ڕازی بوون، بەڵام هاوکارییەکە ئەوە نەبوو کە چاوەڕێیان دەکرد. پاشان، مەسعوود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، دوای کۆبوونەوەیەک لەگەڵ نوێنەرانی پێشمه‌رگه بڕیاری لەسەر ئامانجەکانی خوارەوە بۆ هێرشەکە دا:
- عەلی خەلیل، سەبری نەروەیی، عەلی شەعبان و نەجمەدین گۆرۆنی بە فەرماندەیی عەلی خەلیل بۆ دۆڵی ئینێ و ماران تەرخانکران بۆ ئەوەی فشار بخەنە سەر ڕێگای چۆمان-حاجی ئۆمەران.
- م. عەلی و هێزی لقی دوو بەرەو گوندەژۆر بۆ ڕێگای ڕەیات دابەزین.
- حەمیدە فەندی، عارف یاسین، لقی چوار، تەحسین نەروەیی و عەبدولڕەحمان تەها بۆ دۆڵی سێبەر لە ڕۆژهەڵاتی حاجی ئۆمەران.
- حەسۆ ژاژۆکی بۆ شیوەڕەش تەرخانکرا.
- هێزەکانی لقی دووی ڕەسووڵ فەقێ، عەبدوڵڵا قادۆ، فایزۆ سەلیم خان و مەلا ڕەسووڵ ڕێگای حاجی تەرخانکران بۆ ڕێگاکانی ئۆمەران.
- حاجی بێڕۆخی و ڕەشید ئیسۆماری وەک هێزی یەدەگ لە قەمتەران مانەوە.
- د. ڕۆژ نوری شاوێس، ڕەئیس عەبدوڵڵا، ئازاد بەرواری و فەتاح ئاغا بۆ سەرکردایەتیکردن و چاودێریکردنی شەڕەکە لە مەیدانەکەدا تەرخانکران.
لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠، کاری هێرشەکە کۆتایی هات و هەر هێزێک بەرەو ئامانجەکەی خۆی بەڕێکەوت. بۆ پاڵپشتیکردنی شەڕەکە، ئێران پاڵپشتی لۆجستی دابین کرد، بنکەکانی سوپای عێراقی تۆپباران کرد، و بە بەکارهێنانی هەلیکۆپتەر یارمەتی گواستنەوەی شەهیدان و بریندارانی دا. ئێران هەروەها بەڵێنی دا بە بەکارهێنانی فڕۆکەی جەنگی بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەلیکۆپتەرەکانی سوپای عێراق یارمەتی پێشمه‌رگه بدات بەڵام بەڵێنەکەی نەبردە سەر. سەرەڕای ئەوەی کە هێزەکانی حکومەت لە دۆخێکی باشتردا بوون لە پێشمه‌رگه. بەڵام بەپێی ئەو زانیارییانەی هەیانبوو تەنها ئاستەنگی گەورە سەرمای تاقەتپڕووکێن و بەفر بوو.
هێرشەکە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠ دەستی پێکرد. ئەو ناوچانەی کە پێشمه‌رگه دیاری کردبوون سەرەتا لەلایەن تۆپخانەکانی ئێرانەوە تۆپباران کران، بەڵام ئەنجامەکان لەوەی چاوەڕوان دەکرا کەمتر بوون. سەرەڕای ئەوەش، شیوەڕەشی سەری خەریک بوو لەلایەن پێشمه‌رگه‌وە کۆنترۆڵ بکرێت. هەروەها پێنج سەرباز بە بارمتە گیران و سێ شوێنی گرنگ لە بەرەی سێبەر کەوتە دەستی پێشمه‌رگه. بەڵام بەهۆی بەفر و زریانەوە، پێشمه‌رگه لە بەرزاییەکاندا لە مەترسییەکی گەورەدا بوون. سەرەڕای ئەوەش، هێرشەکە زۆر کاریگەر بوو. حاجی ئۆمەران تا مزگەوتەکە لەلایەن پێشمه‌رگه‌وە کۆنترۆڵ کرا. هەڵمەتەکە دوای هەواڵی شەهیدبوونی فەتاح ئاغا و چەند پێشمه‌رگه‌یەک لە هێزی حاجی بێڕۆخی سارد بووەوە، سەرەڕای ئەوەی زۆر تەرمی سەربازانی عێراقی لە مەیدانی جەنگەکەدا بەجێمابوون.
ئەم شەڕە ٤٨ کاتژمێری خایاند. زۆر شوێن کەوتە دەستی پێشمه‌رگه، بەڵام بڕیاردرا پاشەکشە بکرێت بەهۆی مەترسی بەفر کە ڕێگاکەی داخستبوو و بۆ پێشمه‌رگه سەخت بوو بەرگری بکەن. جگە لەوەش، هێزێکی گەورەی ڕژێم ئامادە بوو بۆ هێرشکردنە سەر پێشمه‌رگه لە دیانا. سوپای عێراق زیاتر لە ٧٠ سەربازی لەدەست دا. هەروەها پێنج دیل و هەندێک چەک و تەقەمەنی لەلایەن پێشمه‌رگه دەستبەسەردا گیرا.
هێزی پێشمه‌رگه دوای بڕیاردان بۆ وەستاندنی هێرشەکە پاشەکشەیان کرد. هەروەها هێزەکانی مەغاوێری سوپای عێراق گەڕانەوە بۆ پێگەکانی پێشووی خۆیان. هێزی پێشمه‌رگه بۆ ماوەی مانگێک لە گوندی تەمەرچیان لە ڕوژهه‌لاتی کوردستان مانەوە، بەڵام بۆ ئەرک چوونە شاخە بەرزەکان.
زیانەکانی هێزی پێشمه‌رگه لەم شەڕەدا بریتی بوون لە ١٤ شەهید و ٢٦ بریندار، کە زۆربەیان بەهۆی تۆپبارانی چڕی سوپای عێراقەوە بوون. گرنگە ئاماژە بەوە بکرێت کە وەک لە کتێبی بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا هاتووە، پێشمه‌رگه بەهۆی ئەو زانیارییانەی پێیان گەیشتبوو، هێزی سوپای عێراقیان بە کەم زانیبوو. هەروەها پێشمه‌رگه نەیانتوانی بە تەواوی کۆنترۆڵی حاجی ئۆمەران بکەن بەهۆی سەرما، بەتایبەتی لە شاخە بەرزەکاندا.
سەرچاوەکان:-
عومەر عوسمان: ژیانى کوردیک، بەرگى یەکەم و دووەم، چاپخانەى موکریان، چاپە دووم، هەولێر-٢٠٠٨.
-
مەسعود بەرزانى: بەرزانى و بزوتنەەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى چوارەم ١٩٧٥ – ١٩٩٠ شۆرشى گوڵان بەشى دووەم چاپى یەکەم، چاپخانەى ڕوکسانا، ٢٠٢١.
-
غازى عادل گەردى: پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.
-
حاجى میرخان دۆلەمەرى: گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، کوردستان- ٢٠٢١.