نوری ئەحمەد تەها عەبدوڵڵا ئاغا، ساڵی ١٩٤٦ لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کورد بوو. ساڵی 1953 بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان-عێراق (کۆنگرەی سێیەم) هەڵبژێردرا. جگە لەوەش لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کردووە.

ژیاننامە

نوری ئەحمەد تەها عەبدوڵڵا ئاغا (نوری ئەحمەد تەها عەبدوڵڵا ئاغا) ناسراو بە شێردل لە شاری سلێمانی لەدایک بووە، لە عەشیرەتی موکریان.  عەبدوڵڵا ئاغا دیبوکری باپیری لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوچەی دیبوکری موکریان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەجێدەهێڵێت و ڕوودەکاتە شاری سلێمانی.

ئەحمەد دەروێش عەبدوڵڵا (١٩١١-١٩٩٨) ناسراو بە ئاخۆڵ و کامەران ئەحمەد تەها (١٩٢٩-١٩٨٦) کە بە کاماران موکری ناسراوە، برای نوری بوون.

نوری لە حوجرە دەستی بە خوێندنی ئایینی کردووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری سلێمانی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٣٩ خوێندنی ناوەندی لە شاری کەرکوک تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٣٩ لە کۆلێژی سەربازی بەغدا وەرگیراوە. 

جگە لەوەش لە ساڵی 1941 کۆلێژی سەربازی بەغدا بە پلەی نەقیبی دوو دەرچووە و بووە بە ئەفسەری پارتی هیوای کورد. لە ساڵی ١٩٤١ لەگەڵ نەجیبە عەبدی ئەمینی هاوسەرگیری دەکات.

لە ساڵانی 1974-1975 پەنابەر بووە لە ئێران. دوای ڕووخانی شۆڕشی ئایلول، ڕووی کردە کۆماری عەرەبی سووریا، پاشان بۆ کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا. دوای ئەوە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ گەڕایەوە عێراق. 0لە شارۆچکەی سەردەشت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کۆچی دوایی کرد، لە گردی سەیوان لە سلێمانی بەخاک سپێردرا. نوری شارەزای زمانی کوردی و عەرەبی بوو.

تۆماری خزمەتگوزاری

نوری ساڵی 1935 ناوی خۆی لە کۆمەڵەی ئازادی کورد تۆمار کرد، پاشان لە ساڵی 1936 لە کاتی پرسەی سلێمانی بۆ ژەنەڕاڵ مستەفا پاشا یامولکی (1866-1936) بەشداری خۆپیشاندانەکانی کرد. دوای ئەوە لە ساڵی ١٩٣٩ چالاکانە پەیوەندی بە کۆمەڵەی تاریکەکانەوە کرد. جگە لەوەش لە ساڵی ١٩٤٠ پەیوەندی بە پارتی هیوای کوردەوە کردووە، لە ساڵی ١٩٤١ لە بنکەی سەربازی لە دەڤەری گەرمەسیر نزیک لە خانەقین کاری کردووە، لە ساڵی ١٩٤٣ لە سلێمانی سەرۆک مستەفا بارزانی (١٩٠٣-١٩٧٩)ی ناسیوە.وە لە ساڵی ١٩٩٤ پەیوەندی بە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردەوە کردووە.

ساڵی 1944 لەسەر پێگەی کوردایەتی بۆ ماوەی پێنج ساڵ زیندانی کرا. دواتر بەهۆی سێ سەربازی کوردەوە لە زیندانی ناوەندی بەغدا هەڵهات. لە ساڵی ١٩٤٥ دەبێتە ئەندامی کۆمیتەی ئازادی. ساڵی 1946 ڕووی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کردووە. جگە لەوەش لە هاوینی ساڵی ١٩٤٦ سەرکردایەتی گروپێکی ٦٠ پێشمەرگەی کرد. لە ساڵی ١٩٤٦ لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کورد بوو. هەر لەو ساڵەدا فەرماندەیی پاشەکشەیەکی ڕێکخراو و بێ زیانی هێزەکانی کۆماری دێموکراتی کوردستان لە میحوەری سەقز کرد. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ ئەندامی شاندی دانوستانکاری باشووری کوردستان بوو بۆ تاران لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئێران، ئەمریکا و بەریتانیا بە مەبەستی گەڕانەوەی کورد بۆ زێدی خۆی.

جگە لەوەش لە ساڵی 1946 و دوای ڕووخانی کۆماری دێموکراتی کوردستان، ئەندامی شاندی کورد بوو بۆ دانوستان لەگەڵ سەرهەنگ غەفاری لە نەغەدە، سەرهەنگ نوێنەرایەتی سوپای ئێرانی دەکرد. لە ساڵی ١٩٤٧ لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ باشووری کوردستان، نوری لە گوندی زینوێی شێخی سەر بە پارێزگای هەولێر دەستگیرکرا. ناوبراو بە تۆمەتی بەشداریکردن لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان لە زیندانی ناوەندی بەغدا زیندانی کراوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٥٣ بە فەرمانی پاشایەتی ئازاد کرا، لە کۆتایی ساڵی ١٩٥٢ گواسترایەوە بۆ زیندانی سلێمانی. لە یەکێک لە ڕۆژنامە عەرەبییەکان لە بەغدا باس لە ئازادکردنی دەکات بۆ ئەوەی خەڵک فشار بخەنە سەر حکومەت.

ساڵی 1953 بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی سێیەم) هەڵبژێردرا. پاشان لە ساڵی ١٩٥٤ لە هەڵەبجەی سەر بە پارێزگای سلێمانییەوە خۆی بۆ پەرلەمانی عێراق کاندید کرد. بەڵام لەلایەن دەسەڵاتەوە ڕێگری لێکرا و دوورخرایەوە بۆ خورماڵ. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 1954 ئەندامی لیژنەی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و حزبی شیوعی عێراق بووە. جگە لەوەش لە ساڵی ١٩٥٤ سەرپەرشتی لیژنەی لقی چوارەمی کردووە.

لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٥٦ لە لیژنەی پێشوازیکردن لە تەرمی شێخ مەحمود سەعید (١٨٨١-١٩٥٦) کە بە شێخ مەحمود حەفید ناسراوە، لە ئۆکتۆبەری ١٩٥٦دا کاری کردووە، دوای خۆپیشاندانێکی ناڕەزایی لە شاری سلێمانی بۆ یادی پرسەکەی، لەلایەن پۆلیسی عێراقەوە دەستگیرکراوە.

ساڵی 1956 بووەتە ئەندامی کۆمیتەی مەڵبەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (یەکێتی دووەم). لەساڵی 1958 لەگەڵ کەسایەتییە بەڕێزەکانی تر بۆ ئاهەنگ گێڕان بەبۆنەی گەڕانەوەی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی (1903-1979) سەفەری پراگیان کردووە. لە 19ی ئەیلولی ساڵی 1958 بە یاوەری مستەفا بارزانی سەرۆک کۆمار لە قاهیرە نیشتەوە. سەرۆک جەمال عەبدولناسر (١٩١٨-١٩٧٠) لە کۆشکی قوبا سڵاوی لێکردن.

لە 6ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1958 بە یاوەری مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێم گەیشتە فڕۆکەخانەی موسەنای بەغدا و لەلایەن خەڵکی کوردستان و عەرەبەوە بەهەمان شێوە پێشوازی لێکرا.  هەروەها بەهۆی بەشداریکردنی لە شۆڕشی دووەمی بارزان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٥٩ خەڵاتی پێبەخشرا. 

لەساڵی 1959 لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی سەفەری سلێمانی کردووە. لە ساڵی 1959 لەگەڵ مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان، سەردانی گۆڕستانی شەهید مستەفا خۆشناو و محەمەد قودسی کرد. ناوبراو لە ساڵی 1959 لە لایەن بەشدارانی کۆنگرەوە بۆ کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - کۆنگرەی چوارەم هەڵبژێردرا. جگە لەوەش لە ٢٣ی ئازاری ١٩٥٩ پلەی نەقیب بەرزکرایەوە و جارێکی دیکە چووە ناو ڕیزەکانی سوپای کۆماری عێراقەوە. ساڵی 1959 کرایە پارێزگاری ڕوتبە و پلەی نەقیبی پێدرا. هەروەها هەڵبژێردرا بۆ خزمەتکردن لە کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی پێنجەم).

بەرپرسی شاری سلێمانی و ئەندامی کۆمیتەی ڕێکخستنی شۆڕشگێڕ بووە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٠، لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦١ وەک نەقیب خانەنشین بووە. ساڵی 1961 گەڕایەوە ناو هێزی پێشمەرگە، سەرپەرشتی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی پێشمەرگەی لە سلێمانی کردووە. جگە لەوەش لە ساڵی ١٩٦١دا بۆ سەرۆکایەتی لیژنەی لقی چوارەم هەڵبژێردرا.

لە 18-23ی کانونی یەکەمی ساڵی 1961 بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ئاوالانی سەر بە پارێزگای سلێمانی (1914 - 1963) کرد. نوری بۆ درێژەدان بە شۆڕشی ئایلول دەنگی بە دانوستان لەگەڵ حکوومەتی عەبدولکەریم قاسم (١٩١٤-١٩٦٣) دا. لەگەڵ دەستپێکی شۆڕشی ئایلولدا، بە ناوی ساختەی شێردل (دڵی شێر) بۆ ئازادی کوردستان خەباتی کرد. هەروەها نوری بەرپرسی چاپخانەی خەبات بوو. 

ساڵی 1963 ئاگاداری دانوستانەکانی نێوان مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعس بوو بۆ کودەتا لەدژی سەرۆکوەزیرانی عێراق فەریق ڕوکان عەبدولکەریم قاسم (1914-1963).

لە ساڵی ١٩٦٤ داکۆکی لە ئاشتی لە نێوان باڵی سەرۆک و باڵی مەکتەبی سیاسی کرد. ساڵی 1964 بە هۆی پشتیوانی لە باڵی مەکتەبی سیاسی لە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان دەرکرا. 

دوای ئەوەی گروپی ئیبراهیم ئەحمەد-جەلال تاڵەبانی لە 28ی کانونی یەکەمی ساڵی 1966 چوونە ناو حکومەتی عێراق و پشتیان لە شۆڕشی ئایلول کرد، لە 21ی شوباتی 1966 نامەیەکی بۆ سەرۆک مستەفا بارزانی نووسی و ئامادەیی خۆی بۆ خزمەتکردنی شۆڕشی ئەیلول و پارتی دیموکراتی کوردستان دەربڕی. 

لە ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦ لە سوپای عێراق خانەنشین دەبێت. لەسەر فەرمانی سەرۆک مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٦٩ هاوکار بوو لە کودەتایەک لە دژی دەسەڵاتی بەعس و ناچار بوو لە دەڤەری باڵەک لە پارێزگای هەولێر نیشتەجێ بێت.

سەرچاوەکان:

1. میرپیشیفی دەستپێکردن ئینسکلۆدی پارتی دیموکراتی کوردستان.

2. دا کوش کامبیز ڕزم آرا و کا حاش : بیات، خات و اسناد هبداجعلی ڕزم آرا، (ران ـ نشردی پرس دانش ـ چاپخانه طلا کشتوکاڵی آفاق ـ ـ ه . ش)، ﷺ.

3. عثمان علي، دراسات في الحرکة الکوردیة المعاصرة ١٨٣ ـ ١٩٤٦ دراسة تاریخیة وثائقیة، (أربیل ـ مکتب التفسیر مطبعة الثقافة ـ٣م)، ص ٧٠١.

4. قادرمەینی دسی، موکریان و 295222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222 di 2020 tifawbry

5. ولیام ایغلتن الأبن، جمهوریة مهاباد ـ جمهوریة ١٩٤٦ الکردیة، ترجمة وتعلیق جرجیس فتح الله ، (أربیل ـ دار آراس للطباعة والنشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ١٠.

6. فاضل ڕسول، کردستان والسیاسة السوتیفیة في الشرق الأوسط، ترجمة غسان نعمان، (السلیمانیة ـ مکتب الفکر والوعي في الأتحاد الوطني الکردستاني ـ مطبعة مؤسسة حمدي للطباعة والنشر ـ ساڵی 2018م)، ص ص ٢٥٩ ٢٦٤.

7. فولاسه ت ، بایۆگرافیایل بازنەی فرەنی کوردانی، دیشی دوو٢، (تهران ـ چاپخانە خۆشی ڕۆژهه ت ـ ٢٠٠ز)، ل٢٢ ـ ٣٢.

8. جریچاچرا، جزیش ملی کرد، ترجب کوی ارارایم یونسی، چاپ دوم، (شتهران ـ موسه ت انتشارات نگاه ـ ١٣٧٧ه)، ص ص ٢٢٦، ٢٣،٨ ٢٣.

9. تحمد محه ڵات قادر، پێشهاتە سیاسییەکانی عێراقی ساڵی ١٩٩٦ی هەتاوی، (سرامانی ـ سستری لێکۆڵی لکۆڵی)، ل ١٦١، ١٢٢، ١٢، ٣٤، ١٤٦، ٢٩٩، ١٤٩.

10. عه ڵه تحمد حه تبدوڕه ، به ڕده وام ، چێشتی مجێور، (پاریس ـ ١٩٩٧ز) ، ٣ل ل ٣٥٦،٦١.

11. جگه له وه ڵاته وه ، ده ڕباره ی وه ڕگرتنه وه ، به ڕده وام به ڕهه ممه ، (جگه له وه ڕگرتنه وه ، به ڕده وام ، ل 52 3ـ 333.

12. تۆفیقی فەرلا سدیق، بیری خەباتی ڕۆژانی و پێشمێرگاری و دووری خێرانیم، چاپی دوو کاری، (هههه ول ـ چاپخانه وه ڕزگاربووه ـ ١٩٦٦)، ل ١، ٢١، ٣٣.

13. حه ڕید دڵزار، بیربیره وه ی ڕۆژانی ژیانم، (ههولێر ـ به ڕهه ڵه کی ڕۆشنی و لاوان ـ چاپخانه ی به ڕزگاربوونه وه ـ ٢٠١ز)، ل ١٢٧.

14. مێژووی حیساب با٤ڕ، هاوچەرخی عێراق ١٩١١ ـ ١٩٦٨ (سلێمانی ـ چاپخان کارۆ ـ ٢٠١٨، ل ٢٦٨، ٣٥٧.

15. ئه‌فراسیاو هه‌ورامی، بارزانی مسته‌فا له‌ هه‌ندێك به‌ڵگه‌نامه‌ و دۆكیومێنتی سۆڤیه‌تیدا ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (هه‌ولێر ـ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس ـ چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ ـ ٢٠٠٢ز)، ل ١٣٢.

16. ابوالحسن تفرشیان، قیام افسران خراسان، چاپ دوم، (تهران ـ انتشارات اطلس ـ ١٣٦٧هـ ش)، ص ١١٦.

17. دەکوتراتبدول ڕیم حالی ، هەشتەێک کۆماری کابینەی 444 ـ٤٤٧ (هولێر ٠، چاپ و بڵاوکردەوە و بڵاوکردەوە ئارا ـ لە ساڵی ٢٠١٨، ل ل ١٩، ٧ ـ، ١٠.

18. سالار حفید، علي العسکري والحکم للتأریخ، (بدون مکان ـ بدون سنة)، ص ٢٨.

19. حبیب محمد کریم، تاریخ الحزب المقرطي الکوردستاني ـ العراق(في محطات ڕئیسیة) ١٩٤٦ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ مطبعهة خهبات ـ ١٩٨م)، ص ص٣، ٥٠، ٥١٧، ، ٦٨.

20. حسن ارفع، کردها و یک بررسی تاریخی و سیاسی، (بی جا ـ بی)، ص ص ٧٩، ١٩٣.

21. حه ڵه ـ 5 ـ فه ڕحه ڵه تبجه ڵه ت، شنروێ بۆ ستکه م، چاپی سێی به ڕامبه ڕ، (سلێمانی ـ چاپخانه کارۆ 201ز)، ل 15 ـ 1، 25، 52.

22. دانا ادمز شمدت، ڕحلة الی ڕجال شجعان فيردي، ترجمة وتعلیق جرجیس فتح الله، (أربیل ـ دار آراس للطباعة والنشر ـ مطبعة وزارة التربیة ـ٩٩٩م)، ص ١٦٨.

23. الدکتور کمال فؤاد یتحدث لقنوات اعلام الاتحاد الوطني الکردستاني، جریدة الاتحاد، الصحیفة المرکزیة للاتحاد الوطني الکردستاني، العدد ٤٩٥، السلیمانیة، الجمعة، تشرینی سەرەتای مانگی ٢م، ص ١١.

24. زاير سهير، حه تحه تين بيچکۆڵی خانه کاروان بێێکی ووچان و خه تێکی ​​فه وززانه ، ڕۆژنامه ی برای ، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان ـ دەستبەسەرداگرتن، ژماره ی تشرینی یه که م، هه ڵبژارده ، پێنج تایبه ت، 24 شوی ١٩٩٤ز، ل ل٦ ـ ٧.

25. شێخ تالیب سوارد عه لی، کورته که وتنه وه کوله بیره وه ی ژیانم، داڕشتن و پێداچوون عبدالخالد صابر، (لێمانی ـ چاپخانه وه کارۆ ـز)، ٥٦.

26. عبدالجبار عبدمصطفی، تجربة العمل الجبهوي في العراق بین ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (بغداد ـ دار الحریة للطباعة ـ ١٩٧٨م)، ص ١٤٢.

27. عبلخالد صابر (مامۆستاد)، ٧٤، ٢٠١٩، ٢٠٢٠، ٢٠١٩، ٢٠٢٠، ٢٠١٩، ٢٠٢٠، ٢٠١٩، ٢٠١٩، ٢٠١٩، ٢٠١٩، ٢٠١٩، ٧٣.

28. علي سنجاري، القضیة الکوردیة وحزب البعث العربي الاشتراکي في العراق، الجزء الثالث، (دهوک ـ مطبعة خاني ـ ٢٠١٢م)، ص ١٨.

29. علی عبدالله ، مێژووی... پارتی دیموکراتی کوردستان ـ عێراق تاستنی سێیەمی کۆنگرەی، (بێشوێنی ـ یلولی ١٩٦)، ل ل 2، ٧٥٤.

30. فاروق ابراهیم شریف، الضباط الکورد في الجیش العراقي منذ تأسیسه عام ١٩٢١، الجزء الثالث، (السلیمانیة ـ ٢٠١٨م)، ص٥٢.

31. کاوس قفتان، الحرکة القومیة التحرية الکردیة في کردستان العراق ١٩٥٨ ـ ١٩٤٦، (السلیمانیة ـ المرکة العامة للطباعة والنشر ـ ٤م)، ص ص ١١١ ١٦٦٢. 

32. مرسوم جمهوري ڕقم٣، جریدة الوقائع العراقیة،زار و ٣ة الارشاد في العراق، العدد ٤٨٩٠، السنة الثالثة، بغداد، الثلاثاء، ٧ شباط٦١م، ص . 

33. مسعود البارزاني، البارزاني والحرکة التحرریة الکردیة، المجلد الثالث، الطبعة الثانية، (أربیل ـ مطبعة و مطبعة وة التربیة ـ سێشەممە)، ص ص ١٤، ٢١٥، ٢٤.