ژیاننامە:

هێسۆ میرخان دۆڵەمەری لە ساڵی ١٩٢٧ لە گوندی خاردن لە قەزای مێرگەسۆری شاری هەولێر لەدایکبووە. خوێندنی خۆی لە یەکێتی سۆڤیەت تەواو کردووە و لە زانکۆی تاشکەند بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری ڕێگەوبان بەدەستهێناوە. هەروەها لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە و کچێکی هەبووە. دوای گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٩، دەستی بە کارکردن کردووە لە بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵی کەرکووک پێش ئەوەی بچێتە بتوێن. دواتر، لە سەرەتای شۆڕشی مەزنی ئەیلوولدا وەک ئەندازیاری پێوانە لە ناوچەی شامکان و ئەتروش تا نزیک بابلو لە شاری دهۆک کاری کردووە. لە ڕاستیدا، ئەو بە زمانی کوردی، فارسی، تورکی و ڕووسی بە ڕەوانی قسەی کردووە.

:تۆماری خزمەت 

دوای سەردەمی جەنگی جیهانی دووەم، بەتایبەتی لە ساڵی ١٩٤٠ شێخ ئەحمەد بارزانی لە ناسریەوە لەگەڵ تەواوی خێزانەکەی بۆ سلێمانی گواسترایەوە. هێسۆ میرخان یەکێک بوو لەوانەی هەوڵی ئەوەی دا خێزانی بارزانی کە لە سلێمانی زیندانی کرابوون، بگەڕێنێتەوە بۆ ناوچەی بارزان. بەپێی ئەوە، ئەمە هۆکاری سەرەکی بوو کە لەلایەن حکومەتی عراقەوە داواکراو بوو. ئەو لە ساڵی ١٩٤٣ بەشداری لە شۆڕشی دووەمی بارزان کرد، دوای دەستپێکردنی شۆڕشی کوردستان. 

 

ئەو بەشداری لە چەندین ئۆپەراسیۆن کردووە لەوانە ئازادکردنی بنکەی پۆلیسی مەیدانی مۆریک لە ٥ی سێپتەمبەری ١٩٤٥، ئازادکردنی بنکەی پۆلیسی خێرزۆک لە ١٢ی ئۆکتۆبەر، و ئازادکردنی بنکەی پۆلیسی شانەدەر لە ٢ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٥. بەو هۆیەوە، لە ١٩ی ئۆگەستی ١٩٤٥، دادگای سەربازی عورفی دەستی بەسەر هەموو موڵک و ماڵیدا گرت.

دوای تێکچوونی شۆڕشی دووەمی بارزان لە ١١ی جەنیوەری ١٩٤٥، مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان چوون. دوای دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد لە ٣١ی مارسی ١٩٤٦، هێسۆ میرخان وەک بەشێک لە سوپای بارزانی بەرگری لە کۆمارەکە کرد و ڕۆڵێکی گرنگی لە شەڕی سەقزدا گێڕا. دوای ئەوەی کۆماری کوردستان لە مەهاباد تێکچوو، بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە گەڕایەوە بۆ باشووری کوردستان. لەو ماوەیەدا، بەشداری لە ململانێکانی نەغەدە و شنۆدا کرد. لە ١٩ی ئاپریلی ١٩٤٧ ئەو یەکێک بوو لەو پێشمەرگانەی کە لە ڕێگەی ناوچەی خواکورک و بارازگر لە باکووری کوردستانەوە گەڕایەوە بۆ شیروان و ناوچەی مزووری.

دوای گەڕانەوەیان لە ١٥ی مەی ١٩٤٧، جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی کۆنفرانسێکی لەگەڵ هاوڕێکانی لە گوندی ئەرگوش ئەنجامدا، و بژاردەی مانەوە لە کوردستان یان چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەتی پێدان. لە ئەنجامدا، لە ٢٣ی ئاپریلی ١٩٤٧، لەگەڵ مستەفا بارزانی بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بەڕێکەوت. دوای ئەوە، بەشداری لە شەڕەکانی گەلی قتور و پردی ماکۆ کرد. دوای ماوەیەکی درێژ و زەحمەتێکی زۆر، لە ١٨ی جونی ١٩٤٧، لەسەر سنووری ئێران و سۆڤیەت، مەلا مستەفا بارزانی و هێزەکەی ڕووباری ئاراسیان پەڕاندەوە. 

دوای گەیشتنیان بۆ نەخچەوان، ئازەربایجان لە ١٩ی جونی ١٩٤٧، مستەفا بارزانی و هەموو هاوڕێکانی بۆ ماوەی چل ڕۆژ زیندانی کران. لە ڕاستیدا، هەمان مامەڵەی زیندانیانی جەنگیان لەگەڵ کرا لە ڕووی خۆراک، جلوبەرگ و گواستنەوە لە کاتێکدا لە کەمپێکدا دەژیان کە بە تێلی دڕکاوی دەورەدرابوو و لەلایەن سەربازانەوە پاسەوانی دەکرا. زۆری نەخایاند، بە بڕیاری حکومەتی یەکێتی سۆڤیەت، دابەشکران بۆ گرووپەکان و گواسترانەوە بۆ ناوچەکانی ئاغدام، لاچین، ئایولاخ و کەلبەجەر لە کۆماری ئازەربایجان. تا ١٠ی دیسەمبەری ١٩٤٧، گواسترانەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای کاسپیەن لە باکو، پایتەختی کۆماری ئازەربایجان. لە ٢٣ی هەمان مانگ لەسەر دەریای کاسپیەن لە باکو، پایتەختی کۆماری ئازەربایجان، شوێنکەوتووانی بارزانی ڕێکخران بۆ ڕێژیمێکی سەربازی و ڕاهێنانیان لە تاکتیکی سەربازی و سیاسەت وەرگرت و لەلایەن پێشمەرگە خوێندەوارەکانی دیکەیانەوە فێری خوێندن و نووسینی کوردی بوون.

بەهۆی خراپ مامەڵەکردنی جەعفەر باکیرۆڤ، لە ٢٩ی ئۆگەستی ١٩٤٨، مەلا مستەفا بارزانی بڕیاری دا کەمپە سەربازییەکەی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ گوندی چیرچوک لە نزیک تاشکەند، پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێ ڕاهێنانی سەربازییان بەردەوام کرد. 

دوای ئەوە، لە مارسی ١٩٤٩، مەلا مستەفا و هاوڕێکانی دابەشکران بۆ گرووپەکان و بە شەمەندەفەر نێردران بۆ گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت، لەوێ لە کێڵگە بەکۆمەڵەکان (کۆڵخۆزەکان) کاریان کرد. (زەوییەک کە خەڵک لە حکومەتیان بەکرێ دەگرت و دواتر دەیان دایەوە).

لە کۆتاییدا دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەندین نامە لەلایەن جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، ستالین لە کۆتاییدا نامەیەکی وەرگرت کە تێیدا بارزانی باسی ئازارەکانی هاوڕێکانی کردبوو. ستالین دەستبەجێ بڕیاری دا لیژنەیەک پێکبهێنێت بۆ لێکۆڵینەوە لە دۆخی هاوڕێکانی بارزانی. کاتێک لیژنەکە لێکۆڵینەوەیان لە دۆخی هاوڕێکانی بارزانی کرد، بڕیاریان دا هەموویان لە ڤریڤسکی کۆبکەنەوە. لە ئەنجامدا لە نۆڤەمبەری ١٩٥١، چوو بۆ ڤریڤسکی، یەکێتی سۆڤیەت. 

کاتێک جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی دوای شۆڕش لە ١٤ی جولای ١٩٥٨ گەڕایەوە عراق، ئەو و هاوپەیمانەکانی لێبوردنی گشتییان وەرگرت لە ٢٥ی فێبریوەری ١٩٥٩ بەپێی ماددەکانی ٣ و ٧، بڕگەی (الف) لە ماددەی ١٠، و کارکردن لەگەڵ ماددەی (١١) بەپشت بەستن بە یاسای هەموارکراوی ژمارە ١٩. 

دوای دەرچوونی لێبوردنەکە، لە ١٦ی ئاپریلی ١٩٥٩ لەگەڵ هاوڕێکانی بە کەشتی گرۆزیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری کۆماری عراق گەڕایەوە کوردستان. 

هێسۆ میرخان دۆڵەمەری لە ساڵی ١٩٦١ بەشداری لە شۆڕشی ئەیلوول کرد. لە دیسەمبەری ١٩٦١ ئەو فەرماندەی خەڵکی زاوێتە بوو لە بەرەی ڕۆژهەڵات. لە ٢١ی ئۆکتۆبەری هەمان ساڵ، مەلا مستەفا بارزانی فەرمانی ڕێکخستنەوەی هێزی پێشمه‌رگه‌ی دەرکرد. لە ١٢ی دیسەمبەری ١٩٦١، بەشداری لە شەڕی خەڵکی زاوێتە کرد. هەروەها، بەشداری لە شەڕەکانی پردی بوڵبوڵ، لۆمانا، دەشتی سلێڤانی، گەرمەڤا، عەبدی حاجی ئاغا، سەرسەنگ، چیای پیرس، سوار، سپیندار، ئەتروش و چیاکانی بێخێری کرد. 

لە ساڵی ١٩٦٢ بەرپرسیارێتی سوپای لە شێخان پێ سپێردرا و کەمپی بێتەل لەژێر فەرماندەیی ئەودا بوو لە قەزای شێخان. لە هەمان ساڵدا بەشداری لە هەردوو شەڕی بریفکا و شەڕی مەربادا کرد. لە ٢٣ی ئازاری ١٩٦٢ بەشداری لە شەڕی باعدرێدا کرد. هەروەها لە ٢٨ی ئایاری ١٩٦٢ بەشداری لە شەڕی سەربەردیدا کرد. بە هەمان شێوە لە ١٤-١٥ی حوزەیرانی ١٩٦٣ لە شەڕی سەراکره‌دا شەڕی کرد. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤، بە مەبەستی ڕێکخستنەوەی هێزی پێشمه‌رگه، بوو بە فەرماندەی هێزەکان لە ئاکرێ و شێخان، کە سەر بە سوپای یەکەمی بادینان بوون. 

دواتر، لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦، بەشداری لە کۆنگرەی دامەزراندنی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە گوندی گەرداسپیانی سەر بە سلێمانی کرد. لە ٤ی ئازاری ١٩٦٧، لەلایەن مستەفا بارزانییەوە هەڵبژێردرا بۆ ئەوەی وەک نوێنەری هێزی پێشمه‌رگه و دانیشتووانی ناوچەکە لە موسڵ و دەوروبەری کار بکات. لەگەڵ ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازار و باشتربوونی پەیوەندییەکانی نێوان ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش و حکومەتی عراق، لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧١، بە فەرمانی ئەحمەد حەسەن بەکر، سەرۆکی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش، پلەکەی بەرزکرایەوە بۆ سەרגەوردی پۆلیسی کاتی پاسەوانی سنووری نۆ لە ئاکرێ و شێخان.

لە ساڵی ١٩٧٤ گەڕایەوە سەر کارەکەی پێشووی وەک فەرماندەی هێزەکان لە ئاکرێ و شێخان. ساڵێک دواتر، دوای هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلوول، وەک پەنابەر ڕووی لە ئێران کرد و لە کۆمەڵگەی زێوە نیشتەجێ بوو، پاشان چوو بۆ مەشهەد. بە فەرمانی مستەفا بارزانی، چوو بۆ کەرەج.

دوای شۆڕشی گوڵان لە ساڵی ١٩٧٦ کە لە شۆڕشی ئەیلوولەوە زیندوو کرایەوە، بەشداری لە شۆڕشی گوڵان کرد و وەک فەرماندە سەرکردایەتی هێزەکانی کرد. لە ساڵی ١٩٧٨، کاتێک بومەلەرزە لە شاری تەبەسی ئێرانی دا، نوێنەری ئیدریس بارزانی بوو بۆ سەردانیکردنی پەنابەرانی کورد لەو شارەدا.

لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩، بەشداری لە کۆنگرەی نۆی پارتی دیموكراتی كوردستان کرد و بە پۆستی فەرماندەی کەرتی یەک لە مەرگەوەڕ و تەرگەوەڕ هەڵبژێردرا، کە بارەگاکەی لە ڕەژان بوو. هەروەها بەرپرسیارێتی پاراستنی سکرتاریەتی سیاسی لە ئەستۆ بوو. 

     لە ساڵی ١٩٨٣، بەشداری لە شەڕی دۆڵی شەهیدان کرد و لەوێ بریندار بوو. بە هەمان شێوە، لەو ساڵەدا بەشداری لە شەڕی قەندیل کرد و بریندار بوو. لە ١٩ی تەمموزی ١٩٨٨، بەشداری لە داستانی خواکوڕک، زۆزک، هەندرێن و شێروان مەزن کرد. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٩ بەشداری لە کۆنگرەی دەهەم-ی پارتی دیموكراتی كوردستان لە مەرگەوەڕ کرد.

لە ساڵی ١٩٩١ گەڕایەوە باشووری کوردستان، لەوێ لەگەڵ بابەکر زێباری بەرپرسیارێتی سەرکردایەتیکردنی ڕاپەڕینیان لە دەڤەری بادینان پێ سپێردرا. لە ١٦ی ئابی ١٩٩٣، بەشداری لە کۆنگرەی یازدەیەم-ی پارتی دیموكراتی كوردستان کرد کە لە هەولێر بەڕێوەچوو. لە ١٦ی ئابی ١٩٩٣، بەشداری کرد لە کۆنگرەی یازدەیەم-ی پارتی دیموكراتی كوردستان لە هەولێر. لە ساڵی ١٩٩٣، بۆ سەرۆکایەتیکردنی کمیسیۆنی باڵای اجتماعية ناوچەی بارزان هەڵبژێردرا. لە کاتی ئاهەنگی جەژنی زێڕین لە ساڵی ١٩٩٦، سەرۆک مەسعود بارزانی میدالیای بارزانی پێ بەخشی.

سەرچاوەکان:

  1. حامید گه‌وهه‌ری، میدالیای بارزانی به‌رزترین خه‌ڵاتی ڕێزلێنان، به‌رگی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی حاجی هاشم – ٢٠١٥)

  2. حامید گه‌وهه‌ری، میدالیای بارزانی به‌رزترین خه‌ڵاتی ڕێزلێنان، به‌رگی دووه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی حاجی هاشم – ٢٠١٥)

  3. حیدر فاروق السامرائي، ضیاء جعفر و دوره‌ السیاسي و الاقتصادي في العراق، (لندن – دارالحكمة - ٢٠١٦).

  4. قرارات مجلس قیادة الثورة رقم ٧٣، مجلة الوثائق العراقیة، وزارة الاعلام في العراق، العدد ١٩٦٠ أ، بغداد، الاثنین، 1 شباط ١٩٧١.

  5. له‌ یادداشتی فه‌رمانده‌ی شه‌هید حه‌سۆ میرخان ژاژۆكی، ٦٢ ڕۆژ له‌گه‌ڵ بارزانی دا- چوونی بارزانییه‌كان بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، چاپی یه‌كه‌م (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆشنبیری – ١٩٩٧)

  6. مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد ١٩٣١ - ١٩٥٨، (دهۆك - چاپخانه‌ی خه‌بات – ١٩٩٨)

  7. مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد ١٩٦١ - ١٩٧٥، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ - ٢٠٠٤)

  8. ئەرشیفی دەستەی ئینسکلۆپیدیا، ده‌قی چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ چنار حسۆ، پیرمام، ١٥ حوزیرانی ٢٠١٤.