لە کتێبی "بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد"دا مەسعود بارزانی ئاماژەی بەوە کردووە کە فەرماندەیی شۆڕش ماوەیەک بوو بیری لە لێدانی دامەزراوە نەوتییەکان دەکردەوە بەهۆی هۆکاری ڕوونەوە، لەوانە: سەرچاوە نەوتییەکان لەلایەن چەندین لایەنەوە بەکاردەهێنران بەڵام کوردەکان لێی بێبەش بوون، و داهاتی ئەم نەوتە بۆ کڕینی چەک و بۆمبی وێرانکەر بەکاردەهێنرا و پاشان لەسەر کوردەکان تاقیدەکرایەوە. شۆڕشی کوردستان پێویستی بە چالاکیی نوێش بوو بۆ سەلماندنی هێزی خۆی بە ڕژێمی نوێی عێراق کە لە بەعسییەکان پێکهاتبوو کە بۆ جاری دووەم لە کودەتای ١٧-٣٠ی تەمموزی ١٩٦٨ دەسەڵاتیان گرتبووە دەست، ئامانجەکە ئەوە بوو شتێکی بەمانا بۆ حکومەت ئەنجام بدەن و پەیامێکی ڕوون بۆ بەعسییەکان بنێرن کە کوردەکان دەتوانن دەستیان بە گەورەترین سەرچاوەی ئابووری حکومەت بگات.
هێزی پێشمه‌رگه زیاتر لە جارێک هێرشیان کردە سەر بۆرییەکانی نەوت، بەڵام دیار بوو نە حکومەت و نە کۆمپانیا نەوتییەکانی بێزار نەکردبوو. دوای ئەوەی فەرماندەیی شۆڕش لە گەیشتن بە تێگەیشتن لە عێراق سەبارەت بە دیالۆگ و چارەسەرکردنی کێشەی کوردی بێهیوا بوو، بڕیاری دا ئەم جۆرە چالاکییانە ئەنجام بدات و دەستی بە ئامادەکردن و جێبەجێکردنی پلانی هێرشەکە کرد. لە ئێوارەی ١ی ئاداری ١٩٦٩ هێزێکی تایبەتی سەر بە فەرماندەیی شۆڕش هێرشیان کردە سەر کۆمپانیای نەوتی کەرکوک و زیانی زۆریان پێگەیاند. و دەنگی ناڕەزایەتییەکانی کوردیان لە جیهاندا بڵاوکردەوە.
سامی عەبدولڕەحمان ئەرکی سەرکردایەتیکردنی ئەم ئۆپەراسیۆنەی پێسپێردرا لەگەڵ کۆمەڵێک فەرماندەی ئەزمووندار کە یارمەتییان دا وەک: فایەق میرگەسۆری، فارس باوا، حەمەسۆر حوسێن، عیزەدین قەرە محەمەد، عەریف دەروێش و قادر جەباری، و دوای لێکۆڵینەوەیەکی ورد، نەخشەیەکی تەواو کێشرا، و سەرنج خرایە سەر (کارگەی پاڵاوتن). کە نەوت لە هەموو بیرە نەوتییەکانەوە کۆدەکرێتەوە دوای تێپەڕبوون بە وێستگەکانی جیاکردنەوەی گاز کە بە بەردەوامی کاردەکەن، پاشان دەچێتە کۆگاکان کە نەوت لێوەی هەناردە دەکرێت.
سامی عەبدولڕەحمان لە چاوپێکەوتنێکدا وتی: ئەوان سوودیان لەو کوردانە وەرگرت کە لە کۆمپانیا نەوتییەکان کاریان دەکرد بۆ کۆکردنەوەی زانیاری. دوای لێکۆڵینەوەیەکی ورد، بۆیان دەرکەوت کە نەوت و گازی جیاکراوە لە وێستگەکانی جیاکردنەوە هەموویان دەچنە کۆگایەک بە ناوی (کارگەی پاڵاوتن) لە باکووری شاری کەرکوک. کە هەموو نەوتی ١٠-١٢ وێستگەی سووتەمەنی لێ کۆدەکرێتەوە و دێتە کارگەی ناوبراو، پاشان پاڵ دەنرێت بۆ کێوان، و لەوێوە لە ڕێگەی بۆرییەکانەوە دەگوازرێتەوە بۆ سووریا و دەریای ناوەڕاست. سامی عەبدولڕەحمان پێی وابوو ئەم کۆگایەی هەڵگرتنی نەوتە یەکێک بوو لە گرنگترین شوێنەکان بۆ ئەوەی زیانی گەورە لە ڕێگەیەوە لە کۆمپانیای نەوت بدرێت.
ئامادەکارییەکان بۆ ئەنجامدانی ئەم ئۆپەراسیۆنە دوو مانگی خایاند، چونکە شارەزایانی بواری ئەم چالاکییانە چەند جارێک سەردانی ناوچەکەیان کرد بۆ دۆزینەوەی شوێنێکی گونجاو بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکە بە سەرکەوتوویی. پلانی جێبەجێکردنی ئۆپەراسیۆنەکە بە نهێنییەکی تەواو دانرا و زانیارییەکان بۆ دەزگا هەواڵگرییەکانی حکومەت دزەی نەکرد. و دوای چەند کۆبوونەوەیەک بە بەشداری ئیدریس بارزانی، فەرماندەی سەربازی یەکەمی شۆڕش، کۆمەڵێک گەنج لە هێزی هەڵگورد خرانە خولێکی تایبەتی ڕاهێنان لەسەر ئەو چەکانەی کە بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە تەرخانکرابوون وەک تۆپەکانی کالیبەری ١٢٠ ملم و ١٠٦ ملم، و بە شێوەیەکی بەرچاو پشت بە تۆپی ١٠٦ ملم بەسترابوو چونکە ئاگرگر و سووتێنەر بوو. پێش دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکە، کێوماڵکردنی مەیدانی ئەنجامدرا، کاتێک سامی عەبدولڕەحمان و فایەق میرگەسۆری گوندی کێلێیان بەجێهێشت و لە هەولێر هەریەکە لە فارس باوا فەرماندەی هێزی دەشتی هەولێر و حەمەسۆر فەرماندەی کەرتی شوان لە نزیک دامەزراوە نەوتییەکان پەیوەندییان پێوە کردن، و شوێنی دانانی تۆپەکانیان دیاریکرد. ئامادەکارییەکانی کۆکردنەوەی زانیاری لە کۆتایی ئەیلولی ١٩٦٩ کۆتایی هات، و ١٥ی شوبات کۆتا قۆناغی ڕاهێنان بوو. قادر جەباری لە چاوپێکەوتنێکدا وتی: ئێمە جۆمانمان لە زستانێکی زۆر سارددا بەجێهێشت کاتێک بەفرێکی زۆر باریبوو، و تووشی سەختییەکی زۆر بووین لە گواستنەوەی تۆپ و فیشەکەکان لە خانەقا بۆ وەرتی تا گەیشتینە زێنی ئەستێرۆکان. بەختەوەرانە، خەڵکی وەرتی زۆر یارمەتییان دان چونکە زیاتر لە ١٠٠ باری ئەسپ کە بە تۆپهاوێژ و ذخیره بارکرابوون بۆ دەشتی هەولێر لە ڕێگەی ڕێگا شاخاوییەکانەوە گواسترانەوە.
دوای تەواوبوونی ئامادەکارییە سەرەتاییەکان، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٦٩، ئاژانسی پاراستنی شۆڕش چەند هەواڵێکیان لەسەر نییەتی پێشمه‌رگه بۆ ئەنجامدانی هەڵمەتێکی فیدایی بەرفراوان لە دەشتی هەولێر بۆ فریودانی حکومەت بڵاوکردەوە. بە ئامانجی ڕاکێشانی سەرنجی حکومەت بۆ دەشتی هەولێر و گواستنەوەی زۆرترین هێز بۆ ئەوێ بۆ ئەوەی بەرەکانی تر لاواز بکەن، و ئەنجامی ئەم هەڵمەتە پڕوپاگەندە سەربازییە فریودەرە ئەوە بوو کە فەوجێک گواسترایەوە کە سەرچاوەی هەڕەشەیەکی گەورە بوو بۆ سەر هێزی پێشمه‌رگه و بەربەستێکی ترسناک بوو لە بەردەم سەرکەوتنی ئۆپەراسیۆنەکە، لە ڕێدارەوە بۆ دەشتی هەولێر، ئەوەش یارمەتی پێشمه‌رگه‌ی دا بە ئاسانی ئۆپەراسیۆنەکە جێبەجێ بکەن.
لە شەوی ١-٢ی ئاداری ١٩٦٩ هێزی پێشمه‌رگه گەیشتنە ئەو شوێنانەی لەسەر نەخشەکە دیاریکرابوون. بەپێی پلانەکە، کارەکان بە باشی دەڕۆیشتن. لە کاتژمێر نۆی شەو، تۆپەکان دەستیان کرد بە لێدانی دامەزراوەکانی کۆمپانیاکە و نزیکەی دوو کاتژمێر بەردەوام بوو. ئاگریان لە کۆگای پاڵاوتن بەردا و بڵێسەیەکی گەورە ئاسمانی ناوچەکەی داپۆشی. لە کاتژمێر ١١ی شەوی هەمان شەو، بروسکەیەک لە سامی عەبدولڕەحمانەوە گەیشتە فەرماندەیی کە کارەکەیان بە سەرکەوتوویی ئەنجامداوە. و هێزی پێشمه‌رگه لە ئامادەباشیی تەواودا بوون لە ئەگەری هێرشێکی پێچەوانەی حکومەت، و نزیکەی ٨٠٠ پێشمه‌رگه لە ئامادەباشیدا بوون بۆ پاراستنی تۆپەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشی سوپا. لە بەرەکانی ڕێدار و ئیستاب لاین و بارووتخانە لە پشت ڕەحیم ئاوا و دارەمان و ڕێگای تەقتەق و ئاڵتون کۆپری.
دوای نیو کاتژمێر لە سووتانی کۆمپانیای نەوت، سەربازەکان هێرشێکیان کردە سەر پێشمه‌رگه لە هەردوو بەرەی ئیستاب لاین و ڕەحیم ئاوا. هێزێکی ٣٠٠ کەسی پێشمه‌رگه بە چەکی قورس وەک تۆپ و مەشینگان و موشەکی ئار پی جی وەڵامی هێرشی سەربازەکانیان دایەوە، و دوو جار هێرشیان کرد بۆ گەیشتن بە تۆپەکان بەڵام تێکشکێنران. لە کاتژمێر ١٠:٠٠ بۆ ١:٣٠ی شەو، هێزی پێشمه‌رگه بەردەوام بوون لە شەڕکردن دژی هێرشی سوپا و زیانی زۆریان پێگەیاندن. پاشان هێزی پێشمه‌رگه کشانەوە و فڕۆکەکان بەردەوام بوون لە بۆردومانکردنی ناوچەکانی شوان و جەباری و بۆردومانەکە تا ڕۆژی دواتر بەردەوام بوو. شایەنی باسە دوای ئەنجامدانی ئەم ئۆپەراسیۆنە گەورەیە لە شاری کەرکوک پێشمه‌رگه بە سەلامەتی گەڕانەوە و پەیامێکی سەرکەوتنیان بۆ بارزانی فەرماندەی شۆڕش نارد کە پیرۆزبایی لێکردن و سوپاسی کردن.
دوای ساڵێک گۆڤاری "ئەهل نەوت" کە کۆمپانیای نەوت دەریدەکرد، باسی چاککردنەوەی شوێنە زیانلێکەوتووەکانی کرد، و چاککردنەوەکەی یازدە مانگی خایاند چونکە زیانی زۆری بەرکەوتبوو. شایەنی باسە ئەم هێرشە بۆ سەر کۆمپانیای نەوت لە بابەگوڕگوڕ سەرکەوتنێکی گەورەی شۆڕش بوو، و هەروەها پەیامێکی کراوە بوو بۆ حکومەتی بەعس کە هێزی شۆڕش توانای ئەوەی هەیە بچێتە قوڵایی ناوچەکانی عێراق و بەرژەوەندییەکانی لێ بدات. لە هەمان کاتدا، ئەم هێرشە دەنگدانەوەیەکی گەورەی لە میدیا نێودەوڵەتییەکاندا هەبوو. شەڕی درێژخایەنی کوردستان حکومەتی عێراقی تووشی قەیرانێکی دارایی گەورە کرد و قەرزەکانی زیاد کرد، چونکە شەڕی ڕۆژانە ملیۆنان دیناری تێچوو جگە لە زۆرێک لە کوژراوان. هەموو ئەمانە هۆکاری گرنگ بوون بۆ حکومەت بۆ ئەوەی بچێتە دانوستان لەگەڵ فەرماندەیی شۆڕش. تاکە کاردانەوەی ئەوە بوو کە دامەزراوەکانی کۆمپانیاکە بە تانک و پیادە دەورە بدات بۆ پاراستنیان.
سەرچاوەکان:١- مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕشی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، چ: یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٤.
٢- کاروان جەوهەر محەمەد، ئیدریس بارزانی ١٩٤٤- ١٩٨٧ ژیان و ڕۆلى سیاسیى و سەربازى لە بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى کورددا، چاپخانەى هێڤی، هەولێر، ٢٠١٩.
٣- شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ڕۆژانێ لە مێژووى شۆرشى ئەیلوول، چاپی یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٧.
٤- ئارى کەریم، چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆڕشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک، ١٩٩٩.
٥- ئیبراهیم جەلال، باشورى کوردستان و شۆڕشى ئەیلوول بنیادنان و هەڵتەکاندن ١٩٦١- ١٩٧٥، چاپی چوارەم، ٢٠٢١.
٦- هاوکار کەریم حەمە شەریف، شۆڕشی ئەیلوول، چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، چاپى یەکەم، هەولێر، ٢٠١٢.