جەلال حیسامەدین نوورەدین غەفوور کە بە مام جەلالیش ناسراوە، لە ساڵی 1947 تێکەڵی ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) بووە، لە ساڵی 1953 بووە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی، لە ساڵی 1953 ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی قوتابییانی کوردستان بوو، لە ساڵی 1953 ئەندامی کۆمیتەی ئامادەکاری یەکەمین کۆنگرەی یەکێتیی قوتابییانی کوردستان لە شاری به‌غدا بوو، لە هەمان ساڵدا بوو بە سکرتێری ئەو یەکێتییە. لە ساڵی 1961 تێکەڵی هێزی پێشمه‌رگه دەبێت، لە ساڵی 1961 تێکەڵی هێزی پێشمه‌رگه بووە، لە ساڵی 2004 لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە وەک سەرۆککۆماری عێراق هەڵبژێردرا.

ژیاننامە

جەلال حیسامەدین نوورەدین غەفوور کە بە مام جەلالیش ناسراوە، لە ساڵی 1933 لە شارۆچکەی کۆیە سەر بە پارێزگای هەولێر لەدایک بووە، لە بنەماڵەی شێخانی ڕێچکەی قادری تاڵەبانییە و لە هۆزی زەنگەنەی فەیلییە کە باوک و باپیرانیان لە کۆتایی سەردەمی سەفەوییەکاندا لە کرماشانی ڕوژهه‌لاتی کوردستان کۆچیان کردووە بۆ باشووری کوردستان. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیی لە شارۆچکەی کۆیە سەر بە پارێزگای هەولێر و ئامادەییشی لە کەرکووک تەواو کردووە، لە ساڵی 1948 لە شارۆچکەی کۆیە لە پۆلی یەکەمی ناوەندی دەستی بە خوێندن کردووە، لە ساڵی 1950 قوتابخانەی ناوەندیی لە شارۆچکەی کۆیە تەواو کردووە، لە ساڵی 1951 لە پۆلی چواری ئامادەییی شاری هەولێر وەرگیراوە، لە ساڵی 1952 پۆلی پێنجەمی بەشی زانستیی قوتابخانەی ئامادەییی لە کەرکووک تەواو کرد، لە ساڵی 1952 لە بەشی یاسای زانکۆی به‌غدا وەرگیرا، لە ساڵی 1959، پاش ئەوەی بەهۆی هۆکاری سیاسی وازی لە خوێندن هێنا، کۆلێژی یاسای لە زانکۆی به‌غدا تەواو کرد، لە ساڵی 1960 لە پارێزگای کەرکووک وەک پارێزەر کاری کردووە، لە ساڵی 1967 لەگەڵ هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد هاوسەرگیریی کردووە و لە ساڵی 1970 ئاهەنگی هاوسەرگیرییەکەی کردووە.

لە 17ی کانوونی یەکەمی 2012 لەناکاو نەخۆش کەوت و ڕەوانەی نەخۆشخانەی Chariteی بەرلین کرا، لە 24ی ئەیلوولی 2012 لەگەڵ سکرتێری گشتیی بزووتنەوەی گۆڕان نەوشیروان مستەفا (1944-2017) ڕێککەوتنێکی بۆ ڕاگرتنی دەنگدان لەسەر دەستووری هەرێمی کوردستان واژۆ کرد، لە 19ی تەممووزی 2014 بۆ سلێمانی گەڕێنرایەوە و لە هەموو کارە ئیداری و سیاسییەکان دوور کەوتەوە، لە 29ی ئەیلوولی 2015 دکتۆرای فەخریی لە بواری یاسادا لەلایەن زانکۆی کۆیەوە وەرگرت، ڕۆژی سێشەممە، 3ی تشرینی یەکەمی 2017 بەهۆی نەخۆشییەوە لە نەخۆشخانەیەکی بەرلین کۆچی دوایی کرد و بەم بۆنەیەوە سەرۆک مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەفتەیەک ماتەمینیی لە هەرێمی کوردستان ڕاگەیاند، لە 6ی تشرینی یەکەمی 2017 بە ڕێگەی فڕۆکەخانەی سلێمانی بە ئامادەبوونی سەرۆک مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان تەرمەکەی بە ئاڵای کوردستان گەیشتە شاری سلێمانی و لە گردی دەباشانی سلێمانی بە خاک سپێردرا. بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، فارسی و ئینگلیزی باش دەزانی.

خەباتنامە

لە ساڵی 1946، ئەو لایەنگری پارتی کۆمۆنیستی عێراق بوو و بە ڕێگەی پارێزەر عومەر مستەفا محەمەد ئەمین (1923-1992)، کە بە ناوی عومەر دەبابە ناسراوە، بۆ ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) بانگهێشت کرا و لە شانەیەکدا ڕێکخرا، لە ساڵی 1947 بە هاندان و پشتیوانیی پارتی دیموکراتی کوردستان یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی پێشکەوتنی خوێندەواری (ک.پ.خ)، لە ساڵی 1947 لە قوتابخانەی سەرەتایی پلەی یەکەمی لەسەر ئاستی پارێزگای هەولێر بەدەست هێنا، لە 21ی ئاداری 1947 لە شارۆچکەی کۆیە و لە شانۆی زوحاکدا ڕۆڵی کوڕی کاوە دەگێڕێت، لە ساڵی 1947 تێکەڵی ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کورد دەبێت و بە ناوی نهێنیی ئاگر و پۆڵا دەست بە خەباتە سیاسییەکانی دەکات و هەر لەژێر ناوی ئاگردا کورتە وتارەکانی لە ڕۆژنامەی ڕزگاری، کە ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردە، بڵاو کراونەتەوە.

لە ساڵی 1949دا ئەندامی کۆمیتەی ناوچەی کۆیەی پارتی دیموکراتی کورد بوو، لە ساڵی 1951دا بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانەوە لەلایەن بەرپرسانی شانشینی عێراقەوە بۆ ماوەیەکی کورت بۆ شاری مووسڵ دوورخرایەوە، لە ساڵی 1951دا نوێنەری کۆنگرەی دووەمی پارتی دیموکراتی کورد بوو لە شاری بەغدا، بەشداریی خۆپیشاندانی 20ی تشرینی دووەمی 1952ی لە هەولێر کرد و دوای ڕۆژێک لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا، لە ساڵی 1953دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق لە کۆنگرەی سێیەمدا هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1953دا ئەندامی کۆمیتەی دامەزرێنەری یەکەتی قوتابیانی کوردستان بوو لە بەغدا، لە ساڵی 1953دا، لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک سکرتێری یەکەتی قوتابیانی کوردستان لە کۆنگرەی یەکەمدا هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1953دا، لەژێر سەرۆکایەتی پارێزەر ئیبراهیم ئەحمەد فەتاح (1914-2000) و لەگەڵ حەبیب محەمەد کەریم (1931-2013)دا، کە بە ناوی حەبیب فەیلیش ناسراوە، ئەندامی کۆمیتەی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق بوو، بۆ ڕێککەوتنی سێ باڵەکەی پارتی کۆمۆنیستی عێراق (قاعیدە، ڕایە ئەلشەغیلە و وەحدەی کۆمۆنیستان) و یەکخستنیان، کە لەو کارەدا سەرکەوتوو بوون، لە ساڵی 1954دا وەک ئەندامی مکتب سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1954دا، بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن پۆلیسی نهێنی شانشینی عێراقەوە دەستگیرکرا، لە 20ی ئاداری 1954دا بەشداریی ئاهەنگی نەورۆز لە شاری هەولێر دەکات و بە ناوی قوتابیانی بەشی یاسای کۆلێژی مافی بەغداوە بە زمانی عەرەبی وتارێکی پێشکەش کرد، لە ساڵی 1954دا لە شاری ڕانیەی پارێزگای سلێمانی لەناو ڕێکخستنەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق بە ناوی نهێنیی ئەولا دەناسرا، لە ساڵی 1955دا وەک سکرتێری یەکەتی قوتابیانی کوردستان (کۆنگرەی دووەم) هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1955دا لەگەڵ ئەندازیار نووری سدیق عەلی (1922-1983) کە بە ناوی نووری شاوەیس ناسراوە، لەسەر ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق نامەیەکی ناڕەزاییان لە دژی کردەوەکانی پارتی کۆمۆنیستی عێراق بۆ پارتی کۆمۆنیستی بەریتانیا نارد، لە 31ی تەمموزی 1955دا نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق بوو لە کۆنگرەی جیهانیی لاوان لە وارشۆی پایتەختی پۆڵەندا، لە ساڵی 1956دا وەک سەرۆکی یەکەتی قوتابیانی کوردستان هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1956دا بوو بە ئەندامی مکتب سیاسی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان (یەکگرتنی دووەم)، لە ساڵی 1957دا بوو بە ئەندامی مکتب سیاسی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان (یەکگرتنی سێیەم)، لە ساڵی 1957دا بەشداریی فێستیڤاڵی جیهانیی لاوان و قوتابیان لە مۆسکۆ دەکات و لەگەڵ جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی (1903-1979)دا دیدار ئەنجام دەدات، لە ساڵی 1957دا لە شام بەشداریی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کورد لە سووریای کرد و بوو بە خاڵی پەیوەندییان لەگەڵ پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان، لە ساڵی 1957دا لە شام لەگەڵ هەر یەک لە میشێل عەفلەق، سەرۆکی پارتی عەرەبیی بەعس، ئەکرەم حۆرانی، یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی بەعس و عەبدولحەمید ئەلسەڕاج (1925-2013)، جێگری سەرۆککۆماری یەکگرتووی عەرەبی دیدار ئەنجام دا و باسی دیداری خۆی لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی لە مۆسکۆ و دیداری خۆی لەگەڵ سەرۆک جەمال عەبدول ناسر (1918-1970) کرد، لە 3ی تشرینی دووەمی 1958دا لە هۆڵی گەلی بەغدا پێشکەشکاری مەراسیمی پێشوازیی گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە یەکێتیی سۆڤیەتەوە بۆ وڵاتەکەی بوو، بەڕێوەبەری نووسینی گۆڤاری ڕزگاری بوو کە تەنها دوو ژمارەی لە سەرەتای ساڵی 1959دا لێ بڵاوکرایەوە.

لە ساڵی 1959دا ئەندامی کۆمیتەی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی کۆمۆنیستی عێراق بوو بۆ هەماهەنگی و هاوکاری، لە 21ی ئاداری 1959دا لە شارۆچکەی خانەقینی سەر بە پارێزگای دیالە لەسەر ناوی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان وتارێکی پێشکەش کرد، لە ساڵی 1959دا نوێنەرایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراقی لە کۆنگرەی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی عێراق کرد، لە ساڵی 1959دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی چوارەم) هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1959دا بە ناوی پیرۆت لە ڕۆژنامەی خەبات ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراقدا وتاری نووسیوە، لە 16ی شوباتی 1960دا، خولی چواردەی کۆلێژی سەربازیی یەدەگ لە شاری بەغدا بە پلەی مولازمی دووەمی یەدەگ تەواو کردووە و لە تابیەی چوارەمی تانکەکانی سوپای عێراقدا خزمەتی کردووە، لە ساڵی 1960دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی پێنجەم) هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1960دا لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا وەک ئەندامی مکتب سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1960دا بوو بە بەرپرسی کۆمیتەی لقی چواری پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ساڵی 1960دا بۆ کادرانی کۆمیتەی لقی چوار خولی هۆشیاریی سیاسی دەکاتەوە، لە ساڵی 1961دا بەشداریی کۆبوونەوەی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد بۆ هەڵسەنگاندنی دۆخی کۆتایی و دەنگی دا بۆ دەستپێکردنی شۆڕش، لە ساڵی 1961دا لەگەڵ پارێزەر عومەر مستەفا محەمەد ئەمین (1923-1992) کە بە ناوی عومەر دەبابە ناسراوە، سەردانی گوندی بارزانی پارێزگای هەولێری کرد و لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی کۆبووەوە بۆ زانینی ڕای ئەو لەسەر دەستپێکردنی شۆڕش، لە ئەیلوولی ساڵی 1961دا بۆ ئامادەکاریی شۆڕشی گشتیی نەتەوەیی سەردانی هۆزە شۆڕشگێڕەکانی دەڤەری پشدەری کرد، لە 6ی ئەیلوولی 1961دا لە سلێمانی مانگرتنی گشتیی بۆ داوای مافەکانی کورد کە لە دەستووری کاتیی کۆماری عێراقدا دیاریکراون، بەڕێوە برد.

لە ساڵی 1961دا تێکەڵی هێزەکانی پێشمه‌رگه بوو و یەکێک بوو لە فەرماندەکان، لە 18 هەتا 23ی کانوونی یەکەمی 1961، بەشداریی کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ئەوالانی پارێزگای سلێمانی کرد بۆ بەردەوامکردنی شۆڕشی ئەیلوول دەنگی بەڵێی دا، لە نەورۆزی 1962دا فەرماندەیی ڕزگارکردنی دەڤەری شارباژێڕی پارێزگای سلێمانی کرد، لە ساڵی 1962دا وەک فەرماندەی بەشی یەکەمی هێزەکانی پێشمه‌رگەی شۆڕشی ئەیلوول کە ناوەندەکەی لە چەمی ڕێزانی پارێزگای سلێمانی بوو، دیاریکرا، لە ساڵی 1963دا بوو بە فەرماندەی هێزی ڕزگاری. لە نیوەی ساڵی 1963دا ماڵی دایک و باوکی لەلایەن پاسەوانانی نەتەوەیی پارتی بەعسەوە دەسووتێنرێت، لە ساڵی 1963دا فەرماندەیی شەڕی چەمی ڕێزانی پارێزگای سلێمانی لە دژی هێزە پیادەکانی سوپای عێراق کرد و لەژێر گوشارەکانی سوپای عێراقدا پاشەکشەی کرد، لە کۆتایی کانوونی یەکەمی ساڵی 1963دا، لە شاری ڕانیە، لە پارێزگای سلێمانی، بەشداری کۆبوونەوەی دامەزراندنی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی کرد کە سەرکەوتوو نەبوو.

لە ساڵی 1963دا لە یەکەمین کۆنگرەی گەل (کۆنگرەی کۆیە) لەلایەن سەرۆک مستەفا بارزانی وەک جێگری سەرۆک بۆ ئەم کۆنگرەیە دیاریکرا، لە 18ی شوباتی 1963دا بە سەرۆکایەتی شاندی دانوستانکاری کۆنگرەی کۆیە (یەکەمین کۆنگرەی گەل) چوو بۆ شاری به‌غدا بۆ ئەوەی دانوستان لەگەڵ حکوومەتی عێراق لەسەر مافەکانی کورد بکات، لە ساڵی 1963دا کاندیدی سەرۆک مستەفا بارزانی بوو بۆ پۆستی وەزارەت لە عێراق.

لە ساڵی 1964دا تێکەڵی باڵی مکتب سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو و لە کۆنگرەی شەشەمدا بە زۆرینەی نوێنەران لە ڕیزەکانی پارتەکە دوورخرایەوە. لە ساڵی 1964دا چوو بۆ ئێران و تا ساڵی 1965 لەوێ مایەوە، لە نیسانی 1965دا، چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ ئاژانسی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی بی بی سی کرد و بڵاوکرایەوە، لە نیوەی تەممووزی ساڵی 1965دا، دوای لێبوردنی باڵی مکتب سیاسی لەلایەن سەرۆک مستەفا بارزانی وە، لە ئێران دەرچوو و لە ناوچە ڕزگارکراوەکانی شۆڕشی ئەیلوول نیشتەجێ بوو، لە کانوونی دووەمی ساڵی 1966دا، شاندێکی پارتی کۆمۆنیستی عێراق سەردانی ئەو و هاوڕێکانی باڵی مکتب سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستانیان لە شاری دۆڵەڕەقی پارێزگای سلێمانی کرد و هۆشدارییان پێدان کە پەیوەندییە نهێنییەکانیان لەگەڵ حکوومەتی عێراق نهێنی نین، بەڵام ئەوان لەسەر پەیوەندییەکانیان سوور بوون.

لە 28ی کانوونی دووەمی 1966دا لە ناوچە ڕزگارکراوەکانی دۆڵەڕەق دەرچوو و ڕووی کردە شاری به‌غدا و لەوێ لە دژی شۆڕشی ئەیلوول هاوکاری حکوومەتی عێراقی کرد، لە نیوەی ئایاری ساڵی 1966دا بە سەرکردایەتی چەکدارانی گرووپی ئیبراهیم ئەحمەد - جەلال تاڵەبانی کرد کە لەلایەن سوپای عێراقەوە چەکدار کرابوون و هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگهی شۆڕشی ئەیلوول لە پارێزگای سلێمانی، کە لە سەرەتادا سەرکەوتوو بوو و دواتر شکستی هێنا، ڕۆژی یەکشەممە 19ی حوزەیرانی 1966دا لە شاری به‌غدا لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی عێراق دکتۆر عەبدولڕەحمان بەزاز (1914-1973) لە شاری به‌غدا بۆ هاوکاری سوپای عێراق لە دژی هێزەکانی پێشمه‌رگهی شۆڕشی ئەیلوول کۆبووەوە، ڕۆژی یەکشەممە 19ی حوزەیرانی 1966دا، لە شاری به‌غدا لەگەڵ سەرۆککۆماری عێراق جەنەڕاڵ عەبدولڕەحمان محەممەد عارف (1916-2007) لە شاری به‌غدا بۆ هاوکاری سوپای عێراق لە دژی هێزەکانی پێشمه‌رگهی شۆڕشی ئەیلوول، کۆبووەوە، لە 28ی ئابی 1966دا لە گوندی تیمار (گەرمیان) بەشداری یەکەمین کۆبوونەوەی نەیارانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، لە ساڵی 1966دا لە گوندی کەڵۆش لەگەڵ عەبدولخالق سامەڕایی (1935-1979) دیداری ئەنجام دا.

لە 28ی ئاداری 1970دا سەرۆککۆماری عێراق ئەحمەد حەسەن بەکر (1914-1983) بە تەواوی کشانەوەی خۆی لە پشتیوانی گرووپی ئیبراهیم ئەحمەد - جەلال تاڵەبانی و چەکدارکردنی لایەنگرانیانی ڕاگەیاند، لە 7ی ئابی 1970دا، لەگەڵ ئیسماعیل عەزیز مستەفا (1938-2017)، بە ناوی شێخ ئیسماعیل مەلا عەزیز، جێگری سەرۆکی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ ئەوەی جارێکی دیکە تێکەڵی ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان ببێتەوە سەردانی سەرۆک مستەفا بارزانی لە بارەگای هاوینەی لە حاجی ئۆمەرانی پارێزگای هەولێر کرد و فایەق حەمەد ساڵح (1937-1975) کە بە ناوی فایەق مێرگەسۆری یش دەناسرێت، بە خیانەت تۆمەتبار کرد.

لە ساڵی 1970دا نوێنەرایەتی سەرۆک مستەفا بارزانی لە 40 ڕۆژی کۆچی دوایی جەمال عەبدول ناسر (1918-1970) کرد و لەلایەن ئەنوەر سادات (1918-1981) سەرۆکی میسرەوە پێشوازی لێکرا، لە 10ی شوباتی 1971دا تێکەڵی ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، لە ساڵی 1972دا لە بەیرووت جێگری بەرپرسی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، لە ساڵی 1975دا لەگەڵ ئەنوەر سادات دیدارێکی ئەنجام دا.

لە 22ی ئایاری 1975دا بە هاوکاری دکتۆر فوئاد مەعسووم و عادل موراد (1949-2018) کە بە ناوی عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق عەزیز میرزا (1945-2018) کە بە عەبدولڕەزاق فەیلی دەناسرێن، یەکەمین ڕاگەیەندراوی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەنەکە)یان نووسی و بڵاویان کردەوە، لە 1ی حوزەیرانی 1975دا لەگەڵ دکتۆر فوئاد مەعسووم، عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق فەیلی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان یەنەکەیان دامەزراند، لە ساڵی 1975دا، دوای هەرەسی شۆڕشی ئەیلوول، لەسەر داوای بەرپرسانی یەکێتیی سۆڤیەت بە نهێنی سەردانی مۆسکۆی کرد و لەسەر دەستپێکردنی شۆڕش گفتوگۆیان کرد، لە 27 تا 31ی ئابی 1975دا بەشداری 17ەمین کۆنگرەی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە بەرلینای ڕۆژاوا بوو و بووە هۆی پارچەبوونی ئەم کۆمەڵەیە.

لە نیوەی کانوونی یەکەمی 1976دا لە شام لەگەڵ مەسعود بارزانی دیداری ئەنجام دا و لەسەر هەماهەنگی و هاوکاری ڕێککەوتن، لە 20ی تەممووزی 1977دا بۆ بەردەوامیدان بە خەباتی چەکداری گەڕایەوە باشووری کوردستان، لە 31ی ئابی 1977دا، بەشداری یەکەمین کۆبوونەوەی سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان یەنەکەی لە دۆڵە کۆستەی سێگۆشەی سنوورە نێودەوڵەتییەکان (عێراق، تورکیا و ئێران)ی سەر بە پارێزگای هەولێر کرد، بۆ دابەشکردنی پۆستەکان و لەو کۆبوونەوەیەدا وەک سکرتێری گشتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1978دا بە هاوکاری ساواکی ئێران هێزەکانی خۆی لە ئێرانەوە بەرەو سنووری تورکیا برد بۆ ئەوەی ئامادەکاری شەڕی جۆلەمێرگ لە دژی هێزەکانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناوچەی بادینان و باکووری کوردستان بکات، لە ساڵی 1978دا بەشداری کۆبوونەوەی بەخەلیسکی لە پارێزگای سلێمانی کرد بە ئامانجی گفتوگۆکردن لەسەر ئەنجامەکانی شەڕی جۆلەمێرگ و لەدەستدانی زۆرینەی هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان یەنەکە بە دەستی هێزەکانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی)، لە ساڵی 1978دا لە کۆبوونەوەی دەراوی گورگان لە چیای قەندیل لە پارێزگای سلێمانی لە دژی دانوستاندنەکان لەگەڵ حکوومەتی عێراق بوو، لە ساڵی 1979دا بە چەک هاوکاری پارتی کۆمۆنیستی عێراقی کردووە، لە ساڵی 1979دا لە گوندی “نێوزەنگ”ی سەر بە پارێزگای سلێمانی، بە ئامانجی چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لەگەڵ ئەحمەد بەنیخێڵانی ئەندامی مکتب سیاسی پارتی کۆمۆنیستی عێراق دیدارێکی ئەنجام دا.

لە 13ی تشرینی یەکەمی 1982دا لە گوندی گۆرەشێر سەر بە پارێزگای سلێمانی بە مەبەستی دانوستاندن لەگەڵ ئەلباى خەلیل محەمەد شاکر، کە بە ناوی ئەبو ئەحمەدیش دەناسرێت، جێگری سەرۆکی دەزگای هەواڵگری (ئیستخبارات)ی عێراق کۆبووەوە، لە ساڵی 1982دا سەرۆک و دامەزرێنەری یەکێتیی شۆڕشگێڕانی کوردستان بوو، لە ساڵی 1984دا لەگەڵ ڕژێمی عێراق و سەددام حوسێن (1937-2006) دەستی بە دانوستاندن کرد و دوو ساڵ دەستی لە شەڕی چەکداری هەڵگرت، لە ساڵی 1985دا نامەیەکی بۆ ئایەتوڵڵا حوسێن عەلی مونتەزەری، جێگری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران نووسی بۆ مەبەستی هاوکاریی هاوبەش، لە 11ی تشرینی یەکەمی 1986دا هاوکاریی پاسدارانی شۆڕشی ئێرانی لە ئۆپەراسیۆنی فەتحی 1دا کرد کە هێرش بکەنە سەر سەنگەرەکانی سوپای عێراق و ناوەندەکانی نەوت لە کەرکووک.

لە 8ی تشرینی دووەمی 1986دا لەگەڵ ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد (1944-1987)، کە بە ناوی ئیدریس بارزانی دەناسرێت، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە تارانى ئێران پەیماننامەیەکی ئاشتیی ئیمزاکرد، لە نیسانی 1986دا لەگەڵ پارتی کۆمۆنیستی عێراق پەیماننامەیەکی هاوبەشی ئیمزاکرد، لە 19ی حوزەیرانی 1992دا وەک ئەندامی کۆمیتەی گشتیی کۆنگرەی نیشتمانیی عێراق (کۆنگرەی ڤییەنا) هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1992دا لە هەڵبژاردنی ڕێبەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا بە پلەی دووەم پاش سەرۆک مەسعود بارزانی بە 441.057 دەنگ هات، ڕۆژی شەممە 3ی نیسانی 1993 لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی لە کۆشکی کۆماریی تورکیا لەگەڵ سەرۆککۆماری تورکیا تورگوت ئۆزال (1927-1993) کۆبووەوە، ڕۆژی یەکشەممە 4ی نیسانی 1993 لەگەڵ سەرۆکوەزیران سولەیمان دەمیرێل دیداری ئەنجام دا.

لە 1ی تەممووزی 1993دا لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی بەشداریی ڕێوڕەسمی دەرچوونی گەڕی 12ی زانکۆی سەلاحەدین لە شاری هەولێر بوو، ڕۆژی چوارشەممە 6ی تشرینی یەکەمی 1993 لە خاڵی سنووریی باشماخ لە پارێزگای سلێمانی وەک سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەنەکە) پێشوازیی لە تەرمى سەرۆک مستەفا بارزانی (1903-1979) و ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد (1944-1987) ناسراو بە ئیدریس بارزانی کرد کە لە کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە بەرەو شوێنی کۆتاییان لە گوندی بەرزان لە پارێزگای هەولێر گواسترانەوە.

لە 17ی شوباتی 1994دا لە ژێر چاودێریی سەرۆک مەسعود بارزانی دا لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستانی عێراق پەیماننامەیەکی ئاشتیی ئیمزاکرد، لە 13ی حوزەیرانی 1994دا لە شاری سلیپی (کۆماری تورکیا) لە ژێر چاودێریی دەوڵەتی تورک بۆ ڕاگەیاندنی ئاشتی لە هەرێمی کوردستان لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی کۆبووەوە، ڕۆژی چوارشەممە 9ی تشرینی دووەمی 1994، لە بارەگای سکرتاریەتی خۆی لە شاری هەولێر، بەشداریی لە کۆبوونەوەیەکی هاوبەشی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان – یەکگرتوو (پارتی) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەنەکە) کرد بۆ ئەوەی ناکۆکییەکانی نێوانیان لەناو بەرن.

لە 11ی ئەیلوولی 1998دا گەیشتە ئەمریکا و لە 17ی ئەیلوولی 1998دا لە واشنتۆن بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا مادلین ئۆڵبرایت لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان پەیماننامەی ئاشتیی ئیمزاکرد، ڕۆژی هەینی 08ی کانوونی یەکەمی 1999 لە شارۆچکەی پیرمام لە لایەن سەرۆک مەسعود بارزانی وە پێشوازیی لێکرا، ڕۆژی پێنجشەممە 23ی ئەیلوولی 1999 بە سەرۆکایەتیی شاندێکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بەیەکەوە سەردانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکایان کرد، لە 03ی کانوونی یەکەمی 1999دا وەک نوێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەنەکە) بەشداریی کۆبوونەوەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی لە شاری نیویۆرکی ئەمریکا کرد، ڕۆژی دووشەممە 08ی کانوونی دووەمی 2001 لە شارۆچکەی پیرمام سەر بە پارێزگای هەولێر، بە مەبەستی بەهێزترکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان، لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی کۆبووەوە، ڕۆژی دووشەممە 05ی شوباتی 2001 لە شاری سلێمانی لە کۆنگرەی دووەمی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەنەکە)دا لە لایەن نوێنەرانەوە جارێکی دیکە وەک سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان هەڵبژێردرایەوە و بەم بۆنەیەوە وتارێکی پێشکەش بە بەشداربووانی کۆنگرەکە کرد، لە کاتی گەڕانەوەی بۆ هەرێمی کوردستان، ڕۆژی پێنجشەممە 11ی کانوونی یەکەمی 2001 جارێکی دیکە سەری بەرز بە سەرۆک مەسعود بارزانی کۆبووەوە و بیروڕای تورکیایان لەسەر پێشهاتەکانی کوردستان باس کرد.

ڕۆژی یەکشەممە 31ی ئازاری 2002، پێشوازیی لە هۆشیار مەحموود محەمەد ناسراو بە هۆشیار زێباری، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) کرد و لەسەر سەفەرەکەی بۆ تورکیا و سووریا گفتوگۆیان کرد، ڕۆژی یەکشەممە 07ی نیسانی 2002 پێشوازیی لە هۆشیار زێباری و فازڵ میرانی نوێنەرانی سەرۆک مەسعود بارزانی کرد، ڕۆژی هەینی 30ی ئایاری 2002 لە شارۆچکەی دووکان پێشوازیی لە فازڵ میرانی نوێنەری سەرۆک مەسعود بارزانی کرد، ڕۆژی دووشەممە 29ی تەممووزی 2002 لە شارۆچکەی دووکان سەر بە پارێزگای سلێمانی پێشوازیی لە دکتۆر ڕۆژ نووری شاوەیس نوێنەری سەرۆک مەسعود بارزانی کرد، ڕۆژی دووشەممە 26ی تەممووزی 2002 لە لەندەن پێشوازیی لە سامی عەبدولڕەحمان و هۆشیار زێباری کرد، ڕۆژی شەممە 07ی ئەیلوولی 2002، لە دەروازەی سنووریی ئیبراهیم خەلیل لە نێوان کۆماری تورکیا و هەرێمی کوردستان، لە لایەن شاندێکی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی)یەوە پێشوازیی لێکرا و لە هەمان ڕۆژدا لە شارۆچکەی پیرمام لە لایەن سەرۆک مەسعود بارزانی وە پێشوازیی لێکرا، ڕۆژی سێشەممە 26ی تشرینی یەکەمی 2002 لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی لە لایەن سەرۆکی پەرلەمانی فەڕەنسا و ڕۆژی پێنجشەممە 28ی تشرینی دووەمی 2002، لە لایەن نیکۆلا سارکۆزی وەزیری ناوخۆی فەڕەنساوە پێشوازییان لێکرا.

ڕۆژی پێنجشەممە 19ی کانوونی یەکەمی 2002 بە ئامادەبوونی سەرۆک مەسعود بارزانی لە بارەگای ناوەندیی داونینگ ستریت لەگەڵ تۆنی بلێر سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا کۆبووەوە، لە ساڵی 2003دا نوێنەری کۆنگرەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی لە سەلاحەدین بوو بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی سەددام حوسێن، ڕۆژی دووشەممە 03ی شوباتی 2003 لە شارۆچکەی خەلیفان سەر بە پارێزگای هەولێر لە لایەن سەرۆک مەسعود بارزانی وە پێشوازیی لێکرا و لەسەر ڕەوشی سیاسیی کوردستان و عێراق گفتوگۆیان کرد، لە 13ی تەممووزی 2003دا وەک ئەندامی ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی بەڕێوەبردنی حکوومەتی کاتیی عێراق دەستنیشانکرا، لە 26 هەتا 27ی ئازاری 2003، بەشداریی کۆنگرەی بەرفراوانی لێکتێگەیشتنی نیشتمانی لە هەولێر بوو، کە لە ژێر چاودێریی سەرۆک مەسعود بارزانی دا بۆ هەموو پێکهاتەکانی عێراق سازکرابوو، ڕۆژی چوارشەممە 02ی نیسانی 2003 بەشداریی کۆبوونەوەی دووکانی کرد بۆ خۆئامادەکردن بۆ قۆناغی ئازادکردنی عێراق، ڕۆژی دووشەممە 15ی ئەیلوولی 2003 لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی لە شاری هەڵەبجە پێشوازی لە وەزیری دەرەوەی ئەمریکا کۆلین پاوڵ کرد و بە مەبەستی دانانی تاجی گوڵ لەسەر گۆڕی شەهیدانی کیمیابارانی هەڵەبجە، لە ساڵی 2003دا لەگەڵ مەسعود بارزانی سەردانی ئەمریکای کرد.

ڕۆژی شەممە 15ی ئایاری 2004 نوێنەرایەتی کۆنگرەی سەروەری و دیموکراسی کرد کە لە هەولێر بە ئامادەبوونی 600 نوێنەر بەڕێوەچوو، لە 18ی تشرینی دووەمی 2004دا، سەرۆکایەتی کۆنگرەی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لە دوکان کرد، بۆ تاوتوێکردنی پرۆسەی هەڵبژاردنەکان، سەپاندنی ئاسایش و دادگاییکردنی سەددام حوسێن، ڕۆژی چوارشەممە 01ی کانوونی یەکەمی 2004 لە شارۆچکەی پیرمام لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی ڕێککەوتنێکی ستراتیژی لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) و یەکێتی نیشتمانی کوردستان (یەکێتی) لەسەر پرسە نەتەوەییەکان ئیمزا کرد.

لە ساڵی 2005دا بوو بە بەربژێری لیستی 130ی هاوپەیمانی کوردستان بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەبردنی عێراق، لە 30ی کانوونی دووەمی 2005دا وەک ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەبردن لە لیستی هاوپەیمانی کوردستان هەڵبژێردرا، لە 28ی نیسانی 2005دا وەک سەرۆککۆماری عێراقی فیدراڵ بۆ قۆناغی بەڕێوەبردن دەستنیشانکرا، لە ساڵی 2005دا لەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستان بە ژمارە 730 لە پارێزگای سلێمانی بەربژێری خۆی بۆ پەرلەمانی عێراق کرد، ڕۆژی شەممە 17ی حوزەیرانی 2005 لە کۆشکی کۆماری عێراقی فیدراڵ پێشوازی مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان کرد و لەو دیدارەدا لەسەر نووسینی دەستووری هەمیشەیی عێراق و بەشداریکردنی هەموو پێکهاتەکان گفتوگۆیان کرد و ڕۆژی هەینی، 12ی ئابی 2005، دیسان لەسەر لە نوێ نووسینەوەی دەستوور گفتوگۆیان کرد، لە 15ی تشرینی دووەمی 2005دا وەک سەرۆککۆماری عێراقی فیدراڵ بەشداری کۆنگرەی ئیسلامی جیهانی فرەڕەنگی لە ڤییەنا کرد، لە 21ی کانوونی دووەمی 2006دا، ئەو لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی لە ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان پەیماننامەیەکی ئیمزا کرد کە هەردوو حکومەتی هەولێر و سلێمانی ڕێکبکەون و حکومەتێکی یەکگرتووی هەرێمی کوردستان پێکبهێنن، لە ساڵانی (2006-2014)دا دوو خول سەرۆککۆماری عێراق بوو، ڕۆژی شەممە 23ی تشرینی دووەمی 2010 لە شاری هەولێر لەلایەن سەرۆک مەسعود بارزانی بۆ پێکهێنانی حکومەتی فیدراڵی عێراق پێشوازی لێکرا.

لە بەرهەمەکانی:

جەلال تاڵەبانی زۆر بەرهەمی هەیە، کە زۆربەیان وتار و نامیلکەن، بۆ بۆنەی تایبەت و گشتی نووسراون یان وتار پێشکەش کراون و دواتر چاپ کراون. لە نێوانیاندا:

  1. یەکێتی قوتابیانی کوردستان بۆچی؟ - 1953.
  2. کوردایەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی گەلی کوردستان (چاپی 1)، (چاپی 3. 1964).
  3. پێشمەرگەی کوردستان - دەرکەوتن، پێشکەوتن و چیرۆک لە ڕاپۆرتی هەڤاڵ مام جەلال بۆ کۆنفڕانسی پارتی دیموکراتی کوردستان - تیمار، 28ی ئابی 1966-1966.
  4. کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد (چاپی 1. - 1969)، وەرگێڕانی کوردی (هـ.ع)، لە ساڵی 2011دا بە ناوی کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد بڵاوکراوەتەوە.
  5. قوتابیانی کوردستان بۆچی پێویستیان بە ڕێکخراوێکی تایبەت هەیە - 1973.
  6. یەکێتی نیشتمانی کوردستان بۆچی...؟ - 1976.
  7. هاندانی خەباتی دژی ئیمپریالیزم، فاشیزم و خزمەتکارەکانیان بۆ سەربەخۆیی، دیموکراسی و خۆبەڕێوەبەری - 1980.
  8. بانگەوازی کوردایەتی - 1981.
  9. لەسەر شەڕی پارتیزانی لە شارەکان - 1985.
  10. لەسەر کێشەی کورد لە عێراق - 1988.
  11. عەهد و دیموکراسی و بێبەشکردنی خەڵک لە مافی خەون بینینیش؟ - (چاپی یەکەم - 1988)، (چاپی دووەم - 2014).
  12. فێربوون، تێگەیشتن و بەکارهێنانی مارکسیزم لە خەباتدا - 1989.
  13. د. ئەلئەتاسی و کێشەی کورد - بێ ساڵ.
  14. بۆ پێشخستنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان - 1992.
  15. ئێمە لە شەڕ ناترسین، بەڵام ئاشتی دەخوازین - 1995.
  16. بیرەوەرییەکانی من - 1996، ئەم کتێبە بە عەرەبی نووسراوە و لەلایەن ئامانجەوە بۆ کوردی وەرگێڕدراوە.
  17. پەیامی مام جەلال - 1997.
  18. دیالۆگی عەرەبی-کوردی و چارەسەری کێشەی کورد - 1998.
  19. بەهاری ژیانەوەی باوەڕ - 1999.
  20. سەروەری یۆبیلی زیوین و کارەکانی داهاتوو - 2000.
  21. عێراق لە دیکتاتۆرییەوە بەرەو دیموکراسی - 2003.
  22. زنجیرە وتاری سیاسی لەسەر یەکێتی فیدراڵی و یەکێتی نیشتمانی کوردستان - 2004.
  23. کوردستان فیدراڵیزمێکی باڵایە... شەڕی لەگەڵ ناکرێت - 2004.
  24. گفتوگۆیەکی کورت لەسەر دیموکراسی کۆمەڵایەتی - 2007.
  25. بەشێک لە بیرەوەرییەکانی مام جەلال - 2009، لە عەرەبییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر کوردی.
  26. کارەکانی خەبات لە دۆخێکی سەختدا - 2011.

سەرچاوە:

  1. ئارام کەریم، من مام جەلال دەناسم، بەشی 1، (بێ شوێن - 2000)، ل. 5-6، 8، 10-11، 13، 15، 17، 20-22,26.
  2. ئامادەکردن: سەلاح ڕەشید، دیداری تەمەن، بەرگی 1، چاپی دووەم، (سلێمانی - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل. 21-24، 33، 35، 38، 41، 43، 65، 72,82، 89-91. ، 184، 221، 321، 330.
  3. ئامادەکردن: کەمال مەحمود، ئەلبووم و ژیاننامەی مام جەلال (جۆرج واشنتۆنی عێراق)، (سلێمانی - کتێبخانەی ئاوات - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل. 6-18، 21-23، 32، 36-37، 71- 72، 79، 81-85، 88-91، 114-115.
  4. ئامادەکردن: مەلا بەختیار، عەریف سلێمان، لە تۆوەوە بەرەو گەنم، بەرگی 1، چاپی دووەم، (هەولێر - چاپخانەی هەوسەر - 2007)، ل. 47-48.
  5. ئەحمەد بانیخێڵانی، بیرەوەرییەکانی من، (ستۆکهۆڵم، 1997)، ل. 188، 214-215، 250، 259-260، 339-341، 356-357، 385-387، 400، 407، 427-431، 444، 447، 471، 542-543، 548.
  6. ئەحمەد باوەر، مێژووی هاوچەرخی عێراق 1914-1968، (سلێمانی، چاپخانەی کارۆ، 2018)، ل. 382، 384.
  7. ئەحمەد دڵزار، بیرەوەرییەکانی ڕۆژانی ژیانم، (هەولێر – وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان – چاپخانەی شەهاب – 2019)، ل. 82، 220، 122.
  8. ئەحمەد شەریف لەک، شیکردنەوەی ڕووداوە مێژووییەکان، بەرگی 2، (هەولێر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2019)، ل. 69، 94، 108، 119-121، 124، 137، 143، 145، 206.
  9. ئەشرەف تاڵەبانی، کورتەیەک لە مێژووی شێخانی تاڵەبانی، (هەولێر - ناوەندی لێکۆڵینەوە و ڕاگەیاندنی کۆیە - چاپخانەی شەهاب - 2012)، ل. 98، 102-109، 112-117، 132.
  10. ئیبراهیم ئەلڕاوی، لە شۆڕشی مەزنی عەرەبەکانەوە تا عێراقی نوێ، چاپی دووەم، (بەیروت - چاپخانەی دار ئەلکوتوب - 1978)، ل. 378.
  11. ئەدیث و وائی، ئیڤ، بێزوز، عێراق، لێکۆڵینەوەیەک لەسەر پەیوەندییە دەرەکییەکان و گەشەسەندنە ناوخۆییەکانی 1915-1975، وەرگێڕانی عەبدولمەجید حەسیب ئەلقەیسی، بەشی دووەم، (بەیروت - ماڵی ئینسایکلۆپیدیا عەرەبییەکان - 1989)، لاپەڕە 22، 97.
  12. ئەردەشیر پاشانگ، کورد لە نیوەی شەڕی ئێران و عێراقدا، (تاران - وەشانی مەرز و بۆم - 2014)، ل. 136، 138، 151، 153، 163، 191، 193، 201، 206، 219، 222، 227، 262، 264 - 265، 271 - 273، 277، 285، 314، 331، 340، 343 – 345، 347، 349، 351.
  13. ئارنۆڵد ویڵسن، شۆڕشی عێراق، وەرگێڕان و شیکردنەوەی جەعفەر ئەلخەیات، (بەیروت - چاپخانەی دار ئەلکوتوب - 1971)، ل. 67.
  14. ناوه‌کانی کاندیدانی لیستی هاوپه‌یمانی کوردستان بۆ انتخابه‌کانی داهاتوو، ڕۆژنامه‌ی ئه‌لته‌خی، چاپخانه‌ و وه‌شانخانه‌ی ئه‌لته‌خی، ژماره‌ 4641، گه‌ڕی سێیه‌م، شاری به‌غدا، چوارشه‌ممه‌، 07.12.2005، ل 8.
  15. ئێما سکای، هه‌ڵوه‌شانی هیوای گه‌وره‌ و ده‌رفه‌ته‌ له‌ده‌ستچووه‌کان له‌ عێراقدا، وه‌رگێڕان و پێشکه‌شکردنی قه‌یس قاسم ئه‌لئه‌عره‌ج، (به‌یرووت - ئه‌لڕافیده‌ین و سکلۆر - 2016), ل 423، 476، 519.
  16. به‌هائه‌ددین نووری، له‌ نرخاندنی سیاسه‌تی حزبی کۆمۆنیستی عێراقدا له‌ ساڵانی 1958-1983، چاپی چواره‌م، (عێراق – کانوونی یه‌که‌م 1991), ل 33.
  17. پیتەر جەی. لامبێرت، ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان و کورد، لێکۆڵینه‌وه‌ی دۆزه‌کان له‌سه‌ر به‌ڵێنه‌کانی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان، وه‌رگێڕانی ناوه‌ندی لێکۆڵینه‌وه‌ی کوردی و پاراستنی به‌ڵگه‌کان / زانکۆی دهۆک، (دهۆک - زانکۆی دهۆک - چاپخانه‌ی خانی - 2008), ل 62، 64، 97، 99، 111، 113، 117، 119.
  18. پیتەر دەبلیو. گالبرایت، کۆتایی عێراق، وه‌رگێڕانی مامک، (هه‌ولێر، وه‌شانخانه‌ی ئاراس، 2007), ل. 86، 211.
  19. تاڵب موریاسی، گه‌ڕان به‌دوای ڕاستیدا، به‌رگی 1، (هه‌ولێر، 2004), ل. 116، 131-132.
  20. جه‌لال تاڵه‌بانی, دکتۆر ئه‌لعه‌تاسی و کێشه‌ی کورد، (کوردستان - یه‌کێتیی نیشتمانیی کوردستان - مه‌کته‌بی ڕێکخستن - بێ ساڵ)، ل 1، 40.
  21. جه‌لال تاڵه‌بانی، کوردستان و بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی کورد، (به‌یرووت - دار ئه‌لته‌لیعه‌ بۆ چاپ و وه‌شان - 1969), ل. 1، 7، 447.
  22. جه‌لال تاڵه‌بانی، کوردستان و بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی کورد، وه‌رگێڕانی (هـ. ئـ)، (په‌رتووکخانه‌ی سلێمانی – جه‌مال عه‌لی باپیر – 2011), ل. 1، 275، 337.
  23. حافز ئه‌لقازی، بیره‌وه‌ری، به‌شی یه‌که‌م، (دهۆک - چاپخانه‌ی خانی - 2006), ل 270.
  24. حه‌بیب محه‌مه‌د که‌ریم، مێژووی حزبی دیموکراتی کوردستان - عێراق (وێستگه‌ سه‌ره‌کییه‌کان) 1946 - 1993، (دهۆک - چاپخانه‌ی خه‌بات - 1998), ل 50، 56 - 57، 59، 61، 68، 85، 508.
  25. حه‌بیب محه‌مه‌د که‌ریم، که‌رکووک و شۆڕشی ئه‌یلوولی مه‌زن، گۆڤاری گۆڵانی عه‌ره‌بی، ناوه‌ندی ڕۆشنبیریی گۆڵان، ژماره‌ 70، ساڵی شه‌شه‌م، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، 31 ئادار 2002، ل 38.
  26. جه‌نگی عێراق: ڕۆژنامه‌ - به‌ڵگه‌ - ڕاپۆرت 1990 - 2005، (به‌یرووت - ناوه‌ندی لێکۆڵینه‌وه‌ی یه‌کێتیی عه‌ره‌بی - 2007), ل. 524، 1066، 1160، 1239.
  27. حه‌سه‌ن عه‌رفا، کورد و نرخاندنێکی مێژوویی و سیاسی، (بێ شوێن، بێ ساڵ)، ل. 133-134، 139-141.
  28. حه‌سه‌ن له‌تیف ئه‌لزوبه‌یدی، ئینسایکلۆپیدیای حزبه‌ عێراقییه‌کان، (به‌یرووت - وه‌قفی وه‌شانه‌کانی ئه‌لعارف - 2007), ل. 448-450، 492، 512، 514-516، 591.
  29. هه‌سۆ هۆرمی، ئاوڕێک له‌ ژیانی میر ته‌حسین سه‌عید عه‌لی به‌گ، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات - 2017), ل. 90، 152، 193.
  30. حوسێن ئه‌حمه‌دی، لێکۆڵینه‌وه‌ی ڕووداوه‌ سیاسییه‌کان له‌ ناوچه‌کانی کوردستانی ئێران 1320-1330 هـ. چاپی دووه‌م، (تاران - په‌یمانگه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌ی مێژووی هاوچه‌رخ - 1394 هـ.), ل 25.