لە ٢٤ی نیسانی ١٩٧٤، ڕژێم بە چەند فڕۆکەیەکی جەنگی شاری قەڵادزێی بۆردومان کرد، کە بووە هۆی شەهیدبوون و برینداربوونی سەدان هاووڵاتی لە هەموو چین و توێژەکان.
لە ساڵی ١٩٧٤ حکومەتی عێراق لە ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ پاشگەز بووەوە، شەڕ و وێرانکاری جارێکی دیکە کوردی لە سەرانسەری ناوچە شۆڕشگێڕەکان گرتەوە. لەبەر ئەوەی خەڵک ئاشتی و ژیانێکی ئاسوودەیان دەویست، زۆر نیگەرانی هەڵوێستی ئەم حکومەتە بوون و بە توندی دژی وەستانەوە. بۆیە بە دەستپێکردنەوەی شەڕ، تەواوی جەماوەر بە هەموو چینەکانییەوە بەرەنگاری هێرشی حکومەت بوونەوە. خەباتی قەڵەم بە توندییەکی زیاترەوە تێکەڵی خەباتی چەکداری بوو. خوێندکاران، مامۆستایان، ڕۆشنبیران و شۆڕشگێڕانی زانکۆی سلێمانی چوونە ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنترۆڵی شۆڕشدا بوون و دەسەڵاتی بەعسیان ڕەتکردەوە. زانکۆی سلێمانی خەباتی زانستی لەگەڵ خەباتی چەکداریدا تێکەڵ کرد. بە واتایەکی تر، هەردوو ئاڵای زانست و شۆڕش بەیەکەوە بەرزکرانەوە بۆ ئەوەی بە جیهان بسەلمێنن کە شەڕ و وێرانکاری بەربەستێکی گەورەن لەبەردەم پێشکەوتنی کورد، و ستەم هەموو بەشەکانی ژیانی کوردی داپۆشیوە، لەوانەش زانست و زانیاری.
ڕژێمە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق هەمیشە بەربەستێکی پۆڵایین بوون لەبەردەم پێشکەوتنی کورد و هەموو ڕێگەیەکیان تاقیکردەوە بۆ ئەوەی کاروانی خەبات، شۆڕش و پێشکەوتن بوەستێنن و لە کۆتاییدا تێکی بشکێنن. بۆیە لە بەیانی ٢٤ی نیسانی ١٩٧٤، کاتژمێر ٩:٤٥ی بەیانی، چەند فڕۆکەیەکی جەنگی بە بۆمبی قەدەغەکراوی ناپاڵم شاری قەڵادزێیان بۆردومان کرد.
ڕژێم ڕق و توڕەیی خۆی بەسەر زانکۆ، زانست و دانیشتوانی سڤیلی شارەکەدا ڕژاند، بە توندی ناوەندی زانکۆکەی کردە ئامانج و شارەکەی تووشی تراژیدیایەک کرد کە بە هیچ پێوەرێکی ئەخلاقی، ویژدانی و مرۆیی قبوڵ ناکرێت. لە ساتێکدا ١٢٣ ژن، منداڵ، بەساڵاچوو، گەنج، خوێندکار، مامۆستا، کرێکار و جوتیار شەهید بوون و زیاتر لە ٤٠٠ کەسیش بریندار بوون.
ئەمە گەورەترین داستانە تراژیدیایە بوو کە ڕوویدابێت، و بە تەواوی تێکەڵ بە چیرۆکەکانی تری خەبات و شەمەندەفەری شۆڕشی ئەیلوول بوو. ئەمە دیارییەکی شەرمهێنەری یەکێتی سۆڤێت و حکومەتی بەعسی هاوپەیمانی بوو بۆ کورد، کە لە ڕۆژنامەی لۆمۆند لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٧٤ وەک ترسناکترین کارەسات وەسف کرا.
شەهیدانی ئەم تراژیدیا مێژووییە لە گۆڕستانی شاری قەڵادزێ بە خاک سپێردران و گۆڕستانەکە بە ناوی ئەوانەوە ناونرا. لەلایەکەوە، ئەم تراژیدیا دڵتەزێنە شەرمەزارییەک بوو بۆ ئەنجامدەرانی. لەلایەکی دیکەشەوە، ویژدانی هەموو کورد و کوردستانییەکانی هەژاند و بووە وانەیەکی زیندوو لە دڵی هەر تێکۆشەرێکی ئازادیخوازدا، کە ساڵانە یادی دەکرێتەوە. لە ڕاپەڕینە یەک لەدوای یەکەکانی ١٩٨٢، ١٩٨٣ و ١٩٨٧، ساڵیادی بۆردومانکردنی قەڵادزێ وەک ڕۆژێکی مێژوویی لەلایەن شۆڕشگێڕانەوە بەرز ڕاگیرا. دەنگی ناڕەزایەتی لە هەموو شارەکانی کوردستان لەلایەن بەشێک لە جەماوەرەوە دژی ڕژێمی بەعس بەرزکرایەوە. دانیشتوانی شاری قەڵادزێ ساڵانە یادی ئەم تراژیدیا مێژووییە دەکەنەوە و تاوانباران ئیدانە دەکەن.
سەرچاوەکان:
• خۆشەوى عەلى کانیەلنجى: بیروەریەکانى عەزیز قازى حەمەد سورچى، چاپخانەى دانیشفەر، هەولێر، ٢٠٢٣.
• مسعود بارزانی: بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چ: یەکەم ٢٠٠٤.
• ئارى کەریم: چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆڕشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک ١٩٩٩.
• ئیسماعیل گوندەژۆرى: شۆرشى ئەیلول لە باڵەکایەتى، چاپخانەى رۆژهەڵات، چاپى یەکەم، ٢٠١٨.
• ئیبراهیم جەلال: باشورى کوردستان و شۆڕشى ئەیلوول بنیادنان و هەڵتەکاندن ١٩٦١- ١٩٧٥، چاپی چوارەم، ٢٠٢١.