لە سەرەتای دەستپێکی شۆڕشی ئەیلوول، عەبدولکەریم قاسم لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا بە متمانەبەخۆبوونەوە ڕایگەیاند کە شۆڕشەکەی لەناوبردووە. بەڵام، سەرکەوتنی سەرەتایی شۆڕشگێڕانی کورد لە ناوچەی بادینان نەک تەنها هەموو پروپاگەندە و دەنگۆکانی حکومەتی ڕەتکردەوە، بەڵکو دەسەڵاتدارانی ناچار کرد زیاتر پشت بە هێزی جاش و بەکرێگیراوانی ناوچەکە ببەستن. ئەم پشت بەستنە لەوەوە هات کە سوپای عێراق شارەزایی نەبوو لە زەوی و زارە سەختەکان، ڕێگاکان و ڕێڕەوەکانی شاخە سەختەکانی کوردستان. جگە لەوەش، سوپا بۆ شەڕی پارتیزانی ئامادە نەبوو، ئەمەش بووە هۆی دابەزینی ورە و بێتوانایی لە ڕیزەکانیاندا.
سەرەڕای ئەوەش، جاشەکانی ڕێکانی هەڵاتبوون بۆ تورکیا، بەڵام لەلایەن حکومەتی تورکیاوە ڕادەستی دەسەڵاتدارانی عێراق کرانەوە. ئەم بەکرێگیراوانە لە ڕێگەی ڕووباری ماسێوە نێردران بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ مووسڵ بە مەبەستی دروستکردنی ناوچەیەکی دابڕێنەر لە نێوان شۆڕشگێڕانی کورد و گوندە کوردییەکانی باکووری کوردستان، کە دانیشتووانەکەیان بە تەواوی پشتیوانی شۆڕش بوون. بۆ نموونە، پێشمەرگەیەک کە بەشداری لە ڕووداوەکانی ئەو کاتەدا کردووە، تۆماری کردووە کە شەڕڤانانی کورد لە تورکیاوە گەیشتوونەتە ناوچەکە بۆ پشتیوانیکردن لە بارزانی و شۆڕش. فەرماندەکەیان، سادق مارینۆس، هێرشێکی توندی کردە سەر جاشەکان و گورزێکی کوشندەی لە هێزەکانیان وەشاند.
حکومەت سوور بوو لەسەر ئەوەی بە هەر نرخێک بێت گەلی زاویتا کۆنتڕۆڵ بکات و ژمارەیەکی زۆر لە کارمەندانی سوپا، هێزەکانی پۆلیس و جاشەکانی بۆ ناوچەکە نارد. بەرەی شۆڕشگێڕان بۆ دوو بەشی سەرەکی ڕێکخرابوو. لە بەرەی ڕۆژهەڵاتدا، سەرکردایەتی بە فەرماندەکان سپێردرابوو وەک محەمەد ئەمین میرخان، حاجی بەرۆکی، مەلا شنێ بەدەروونی، حارس بەدەروونی، و هادی حەسکۆ، بە پشتیوانی هوسۆ میرخان ژاژوکی. لە بەرەی ڕۆژئاوادا، فەرماندەکان بریتی بوون لە ئەسعەد خۆشەوی، عیسا سوار، عەلی خەلیل، هوسۆ میرخان، عومەر ئاغای دۆڵەمەری، و سولەیمان میرخان. هێزی پێشمەرگە زیاتر بەهێزکرا بە شەڕڤانانی هۆزە کوردییەکانی بادینان، لەوانە مازوری ژێری، بەرواری ژێری، دۆسکی ژێری، گولی، سندی، و نەروەیی، کە بەشدارییان ڕیزەکانی شۆڕشی بەهێزتر کرد.
بۆ جێبەجێکردنی پلانەکەیان، هێزەکانی حکومەت—کە پێکهاتبوون لە فەرماندەیی دووەمی دهۆک، لەگەڵ یەکەکانی جاش و پۆلیس—هەوڵیان دا ناوچەکە بە بەکارهێنانی چەکی قورس، لەوانە تانک، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و تۆپخانە گەمارۆ بدەن. هێزەکانیان بۆ دوو گرووپ دابەش بوون، یەکێکیان ڕاستەوخۆ بەرەو گوندی زاویتا دەڕۆیشت و ئەوی تریان، کە زیاتر لە جاشەکان پێکهاتبوون، بە گوندەکانی ئیمینکی، بابۆ، سیرک، و تەنیرکا تێپەڕین پێش ئەوەی لە زاویتا کۆببنەوە. دوای تۆپبارانکردنی ناوچەکە، هێرشێکی بەرفراوانیان دەستپێکرد. بەڵام، ستراتیژی بارزانی بۆ لارێکردنی سەرنجی سوپا بەرەو سەرسەنگ کاریگەر بوو. لەو کاتەدا، هەندێک جاش لەسەر ڕێگای زاویتا مانەوە.
تا ڕۆژانی ٥-٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٦١، هێزەکانی حکومەت گەیشتنە زاویتا، بەڵام ڕووبەڕووی هێرشێکی پێچەوانەی بێوچانی پێشمەرگە بوونەوە، کە گەمارۆیان دان و شکستیان پێهێنان. هێزەکانی حکومەت لە کۆتاییدا کشانەوە و جاشەکانیان بەرەو ئامێدی ڕاوەدوونان. دوای ئەم سەرکەوتنە، مەلا مستەفا بارزانی بڕیاری دا سەرسەنگ ئازاد بکات، هەنگاوێک کە ورەی پێشمەرگەی بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزکردەوە. لە ١٠ی کانوونی یەکەمدا، هێزی پێشمەرگە بە سەرکەوتوویی سەرسەنگیان بەبێ بەرگری ئازاد کرد، کۆنتڕۆڵی بنکەی پۆلیسیان کرد و دۆڵی زاویتایان کە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگ بوو، پاراست. سەرسەنگ، وەک دەروازەیەکی سەرەکی بۆ گەلی زاویتا، گرنگییەکی ستراتیژی گەورەی هەبوو چونکە بەسەر دهۆکدا دەڕوانی و نزیک بوو لە بارەگای بارزانی لە گوندی گەر بارەسکە. جگە لەوەش، دەکەوتە نزیک ناوچەی قادش، کە شۆڕشگێڕان نەخۆشخانەیەکیان لە ئەشکەوتی ئینیشکێ دروست کردبوو بۆ پاراستنی برینداران و پاراستنی دامەزراوەکە لە تۆپبارانی دوژمن.
دەرەنجامەکانی ئەم شەڕە قووڵ بوون. ئازادکردنی سەرسەنگ، شکستی جاشەکانی ڕێکانی، و دەستکەوتەکانی شۆڕش تەنها لە ماوەی سێ مانگدا لە دوای دەستپێکردنی، دەنگدانەوەیەکی قووڵی لە سەرانسەری کوردستان هەبوو. گەلی کورد دەستی کرد بە باوەڕهێنان بەوەی کە ڕاستییە تاڵەکانی ژیانیان بەڕاستی دەتوانرێت لە ڕێگەی قوربانیدانی پێشمەرگەوە بگۆڕدرێت، کە ئازایەتی و بڕیاردانیان بەسەر هێزە سەربازییە باڵاکانی دەوڵەتدا سەرکەوت. ئەم سەرکەوتنانە حکومەتیشی ناچار کرد دان بە خۆڕاگری، لێهاتوویی ستراتیژی و پابەندبوونی نەگۆڕی شۆڕشگێڕان بە دۆزەکەیان بنێت.
لەگەڵ ئەوەی زنجیرە شەڕەکان بەردەوام بوون، حکومەت هەوڵەکانی بۆ گەڕاندنەوەی کۆنتڕۆڵی ناوچەکە چڕتر کردەوە و هێزی زیاتری بۆ وەرگرتنەوەی پێگەکانی جوڵاند. بەڵام، شکستی یەکلاکەرەوە لە شەڕی گەلی زاویتا، بەدوایدا شکستیان لە شەڕی لۆمانا، گورزێکی کوشندەی لە هێزەکانی حکومەت وەشاند. لە کۆتاییدا، ئەم پاشەکشەیانە ڕژێمی ناچار کرد پەنا بۆ دانوستاندن بەرێت، دان بە هێز و بڕیاری بەهێزی شۆڕشگێڕانی کورد بنێت.
سەرچاوە:١- عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادينان 1925 – 1970، ج 2، مطبعة جامعة صلاح الدين، اربيل، ٢٠١٧.
٢- هاوکار کەریم حمە شریف، شۆڕشى ئەیلوول، (چاپخانەى زانکۆى سەلاحەددین- هەولێر- ٢٠١٢).
٣- مەسعود بارزانى، بارزانى و بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى سێیەم، بەشى یەکەم، (چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە- 2004).
٤- رجب جمیل حبیب، ئامێدى (العمادیة) 1921 – 1975، مطبعة هەوار، دهۆک، 2012.
٥- شیرزاد زکریا محمد، الحرکة القومیة الکردیة في كوردستان العراق 8 شباط 1963 – 17 تموز 1968، (دار سپيريز للطباعة والنشر- دهوك- 2006).
٦- حاجى میرخان دۆڵەمەرى، گەڕان بە دواى دادپەروەرییدا دیوێکى ترى مێژووی شۆڕش لە کوردستان دا 1943 – 1991، بەرگى یەکەم، (بێ شوێنى چاپ- 2021)
٧- هوژین مسعود سەرنى، شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان 1961 – 1975، سەنتەرى زاخۆ بۆ ڤەکۆلینێن کوردى، 2018.
٨- غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانی دا... حاجى بێڕۆخى 1916 – 1975، بەرگى یەکەم، تورکیا.