لە هاوینی ١٩٦٣، حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی عەبدولسەلام عارف هێرشێکی بەرفراوانی بۆ سەر کوردستان دەستپێکرد. ئەو بەیاننامەیەکی دەرکرد کە ڕەتیدەکردەوە دانوستان لەگەڵ سەرکردەکانی شۆڕشی کورد بکات و بڕیاریدا شەڕێکی خوێناوی دژی کوردیەکان دەستپێبکاتەوە. پاشان دەستیان کرد بە هێرشکردنە سەر شار و شارۆچکە و گوندەکان، و دواتر دەستیان کرد بە گرتن، دەرکردن، ڕاوەدوونان و کۆمەڵکوژکردنی هەموو خەڵکی ئەو ناوچانەی کە کەوتبوونە بەر هێرشی سەربازی. بەعسییەکان باوەڕیان وابوو کە ڕژێمی عەبدولکەریم قاسم پێش ئەوان شەڕی کوردی بە جدی نەکردووە، بەڵام ئەوان دەتوانن لە ماوەیەکی کەمدا شۆڕشی کورد لەناوببەن.
بە ڕواڵەت، ئەمە ئەو ڕاستییە دەردەخات کە عەبدولسەلام عارف هەرگیز باوەڕی بە دۆزی کورد لە عراق نەبووە، کە ئەمەش لە وتار و قسەکانیدا ڕەنگیدایەوە کە دانی بە کوردیەکاندا نەدەنا و وشەی کوردستانی بەکار نەدەهێنا.
پێش هەڵگیرسانی شەڕەکە لە ٢٠ی ئایاری ١٩٦٣، فەرماندەی گشتی سوپا فەرمانی گەمارۆی ئابووری بۆ سەر کوردستان دەرکرد. لەگەڵ دەستپێکردنەوەی شەڕ لە ١٠ی حوزەیران، تاوانی گەورە دژی بەها ئەخلاقی و مرۆییەکان لە زۆر شوێن ئەنجام درا. بە ڕوونی، لەم ماوەیەدا، سلێمانی زیاتر لە شارەکانی تری کوردستان لەلایەن سوپای عێراقەوە چەوسێنرایەوە. هەر کاتێک سوپا و کاروانە سەربازییەکان لەلایەن پێشمه‌رگه-وە هێرشیان دەکرایە سەر، دەهاتن و تۆڵەیان لە دانیشتووانی سلێمانی دەکردەوە.
یەکێک لەم کارە توندوتیژی و نامرۆییانە، ڕووداوەکەی سلێمانی بوو بە فەرمانی زەعیم سادق مستەفا، فەرماندەی لیوای ٢٠، کە بە دڕندەترین لیوا لە مێژووی عێراق ناسرابوو؛ دەستیان بە خوێنی هەزاران گەنجی ئەم وڵاتە سوور بوو. سلێمانی ببووە مەشخەڵێکی گڕگرتوو لە جەستەی نەیارەکانیدا. پێنج هەزار هاووڵاتی مەدەنی لە کۆمەڵکوژییەکەدا دەستگیرکران؛ (٨٦) کەسیان لە دەستگیرکراوەکان هەڵبژارد و بە زیندوویی ناشتیانن. تاکە تاوانیان ئەوە بوو کە بەعسییەکان وێنەیەکی سەرکردەی شۆڕشگێڕی کورد مستەفا بارزانی هێنابووە ناو جەماوەرەکە و فەرمانیان پێکردبوون سووکایەتی پێ بکەن. ئەوان ئامادە نەبوون ئەو سووکایەتییە قبوڵ بکەن. بە ڕواڵەت، یەکێک لە دەستگیرکراوەکان وەڵامی دابووەوە:
"ئەگەر ئێوە ئامادەن سووکایەتی بە سەرۆکەکەتان بکەن، ئەوا ئێمە گوێڕایەڵی ئێوە دەبین." لە ئەنجامدا، بەعسییەکان لێیان خۆش نەبوون و هەموویان کۆمەڵکوژ کرد.
سوپای عێراق هەر بەوە نەوەستا؛ لە پایزی ١٩٦٣، سوپای عێراق هەڵمەتێکی سەربازی بۆ سەر زنجیرە چیای ئەزمەڕ دەستپێکرد، کە پێنج کیلۆمەتر لە سلێمانییەوە دوور بوو. سوپای عێراق بە پاڵپشتی تانک و فڕۆکە و چەکی قورس هێرشی کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه. هێزی پێشمه‌رگه لە بەرەی بەرگریدا شەڕیان کرد. ئەو چەکانەی هەیانبوو (تفەنگ، یانزەتیر، ڕەشاش برێن) بوون؛ لە بەرەبەیانەوە تا خۆرئاوابوون، هێزەکانی حکومەت سێ جار هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه. بەڵام خۆڕاگری و ڕووبەڕووبوونەوەی پێشمه‌رگه بە جۆرێک بوو کە توانییان هەرسێ هێرشەکە تێکبشکێنن و سوپای عێراق ناچار بکەن بۆ بناری چیاکە پاشەکشە بکات، چەندین تەرمی کوژراویان لە مەیدانی شەڕەکەدا بەجێهێشت.
هەرچەندە شکستی سوپای عێراق بۆ ماوەیەک ئاشتی بۆ ناوچەکە هێنا، بەڵام سوپای عێراق خۆی بۆ هێرشێکی بەرفراوانتر بە پلانێکی تۆکمەتر ئامادە دەکرد. لەگەڵ ئەوەشدا، هێزی پێشمه‌رگه دیسان سەنگەرەکانی خۆیان بە باشی دامەزراندەوە. ئەوان بە توندی بەرگرییان لێکردن، پلانیان شکستی هێنا، هێرشەکەیان پووچەڵکرایەوە و زیانی زۆریان بەرکەوت. هێشتاش سوپای عێراق، وەک تۆڵەیەک بۆ شکستەکەیان، کەوتنە گیانی (شوانکارە، کاروانچی و کاسبکاران) لە دەوروبەری سلێمانی و دەستگیریان کردن، ڕفاندنیان و هەموویان شەهید کرد. لە شەڕی چیای ئەزمەڕدا، کە نموونەیەکە لە زنجیرە شەڕەکانی بەرگری نیشتمانی، هێرشەکانی سوپای بەعس چەند جارێک تێکشکێنران و زیانی گیانی زۆریان لێکەوتەوە. تەنها یەک شەهید لەلایەن هێزی پێشمه‌رگه-وە هەبوو.
سەرچاوەکان:-
شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن: ڕۆژانێ لە مێژووى شۆڕشى ئەیلوول، چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە، هەولێر، ٢٠٠٧.
-
مسعود بارزانی: بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چ: یەکەم ٢٠٠٤.
-
هاوکار کەریم حەمەشەریف: شۆڕشى ئەیلوول، چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، هەولێر، ٢٠١٢.
-
ئیبراهیم جەلال: باشورى کوردستان و شۆڕشى ئەیلوول بنیادنان و هەڵتەکاندن ١٩٦١- ١٩٧٥، چاپی چوارەم، ٢٠٢١.
-
ئارى کەریم: چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆڕشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک ١٩٩٩.
-
خۆشەوى عەلى کانیەلنج: بیروەریەکانى عەزیز قازى حەمەد سورچى، چاپخانە دانیشفەر، هەولێر، ٢٠٢٣