ژیاننامە

تەها ئەسکەندەر حەسەنلە ساڵی 1932 لە گوندی ڕیشە لەدایکبووە کە سەر بە ناحیەی بارزانە لە ناحیەی مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر. پێش ئەوەی بچێتە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری لەگەڵ (نەسرەت فەقی حەسەن حەسەن) کردووە و کوڕێکی لەگەڵ بووە (عەلی تەها ١٩٤٦). لە 31ی تەمموزی 1983 لەگەڵ هەردوو کوڕەکەی (عەلی تەها 1946-1983) و (سانعان تەها 1962-1983) لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لەکاتی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال دژی بارزانیەکان لە کۆمەڵگەی قوشتەپە بێسەروشوێن کران.

لاپەڕەکانی خەبات

هاوڕێیەتی بکە تەها ئەسکەندەر حەسەن لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چووە یەکێتی سۆڤیەت. لە شەڕەکانی قەتور و پردی ماکو بەشداری کردووە و دوای سەختییەکی زۆر و ماندووبوونی ئەوپەڕی لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پەڕیوەتەوە.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرتووە.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باگیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948دا مەجلیسی سەربازی خۆی لە کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوق لە نزیک تاشکەندی پایتەختی ئۆزبەکستان و لەوێ درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی 14ی تەمووزی 1958 و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 25ی شوباتی 1959، بە پێی مادەکانی (3) و (7) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (10) و جێبەجێکردنی مادەی (11) بەپێی یاسای ژمارە (19) کە بۆ ساڵی 1959 هەموارکرایەوە، خرانە لێبوردنی گشتی.

کۆماری عێراق لە ساڵی ١٩٥٨ بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کرۆزێیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕایەوە کوردستان. بەشداری لە... شۆڕشی ئەیلول.

لە 31ی تەمموزی 1983 لەگەڵ هەردوو کوڕەکەی (عەلی تەها 1946-1983) و (سانعان تەها 1962-1983)، لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لەکاتی هەڵمەتی ئەنفال دژی خێڵی بارزانی لەکۆمەڵگەی قوشتەپە (هەولێر) بێسەروشوێن کرا.

سەرچاوەکان:

- حامید غەهێردی، ناوی خودا، ناوی خودا، (هۆلەر - دێهزغای چاپ و ناوی ئاراس) - چاپخانە و هەزارەی ئێران - ٢٠٠٤گ).

- کاری مزۆیری، جێنین ڕێش، ئاگواستین، ئێهنفال، و کیمێلکۆجی، چافی هێخام، (هۆلەر - مانارە چاپخانە - 2010g).

- شاهعبان عه لی شه عبان، ئه مه زانیارێکی سیاسی و ئێرانی، که سایه تی سیاسی، (هۆله ڕ - چاپخانه) ڕۆژههیات - 2013g).

- عەبدوڵڵا حەمان مەهلا حەبیب حەبوبەکر، ئەندامێکی دیاری خێڵەکەم کە لە تشرینی دووەمی ١٩٣١-١٩٩١ ژیاوە، باوکی، (هاولەر - چەپخانە و هەزارە ڕیشنابیری - ٢٠٠١گ).

- عومەر هەمزا ساح، گەنسید و تاوانە کانی ئژیمی باس دێژی بارزانی، 1975-1991، سەردەمی شەیتاح5 و بەح نامێ کەنە، شەبی یەحکیم، (هەولێر – چاپخانە ڕۆژهه۵ات - 2017ی زایینی).

- کاروان محمد محمد محجد، بارزانی، پیشەیەکی گەورەی لە سوپادا هەبووە، ناوی، (سلێمانی - چاپخانە) هیندستان - ٢٠١١گ).

- لەیث عەبدولمحسین جەواد ئەلزوبەیدی، شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - ١٩٧٩ی زایینی).

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و هاوسەرەکەی، ڕزگاری خوازی کورد 1931-1958، (دەهێک - چاپخانە خەبات - 1998).

- نەهجەف قولی باسیان، مەهابادی خواناویە حەتا لیڤاراکانی ئاراس، و. شەوکەت شێخ یەهزدین، شەبی یەحکیم، (پەرمام - کۆماری گەلی پارتی دیموکراتی کوردستان - ١٩٩٦).

-ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.