ژیاننامە

سەلیم سەعید فەقی عەبدولڕەحمان لە ساڵی 1906 لە گوندی بارزان لەدایکبووە، کە سەر بە ناحیەی بارزانە لە قەزای مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر. ژیانی ھاوسەرگیری لە یەکێتی سۆڤیەت لەگەڵ عەزیزە خەیرەڵا سەیفوڵڵا دەست پێکردووە و دوو کچیان بووە بە ناوەکانی زولەیخا سەلیم (١٩٥٨) و زەینەب سەلیم (١٩٥٨).

لاپەڕەکانی خەبات

دوای پاشەکشەی شۆڕشی دووەمی بارزان بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەڕێکەوت و لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦ پەیوەندی بە هێزەکانی بارزانی سەر بە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد کرد. بەشداری شەڕەکانی میحوەری سەققز لە کۆماری دێموکراتی کوردستاندا کردووە، هەروەها لە هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بووە، وەک چۆن لە ١٩ی پووشپەڕی ١٩٤٧ گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەی شیروان و مزوری لە ڕێگەی (خاکورک و دەشتی بەرازکەڕە).

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا کە درێژە بە سەفەرەکەیان بدەن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لە ڕووباری ئاراس پەڕینەوە کە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پێکدەهێنێت.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرتووە.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باگیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948دا مەجلیسی سەربازی خۆی لە کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوق لە نزیک تاشکەندی پایتەختی ئۆزبەکستان و لەوێ درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوابەدوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، لێبوردنی گشتی بارزانی و هاوەڵانی بە پێی مادەکانی (٣ و ٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بە پشتبەستن بە یاسای ژمارە (١٩) کە لە ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، لەخۆگرت.

کۆماری عێراق لە ساڵی 1958 بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە و لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕاوەتەوە کوردستان.

دوای گەڕانەوەی ماوەیەک لە شەقڵاوە ژیاوە، پاشان چووەتە گوندی بارزان. ساڵی 1964 بەشداری شۆڕشی ئەیلولی کردووە. دوای پاشەکشەی شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دیپۆرتکرایەوە بۆ باشووری عێراق و لە پارێزگای دیوانیە نیشتەجێ بوو. لە ساڵی ١٩٨٠ گواستراوەتەوە بۆ کۆمەڵگەی قوشتەپە. لە 31ی تەمموزی ساڵی 1983 لەگەڵ خەیرەڵا سەلیم کوڕەکەی (1967-1983) لە کاتی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال بۆ سەر بارزانییەکان لە کۆمەڵگەی قوشتەپە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بێسەروشوێن بوون.

سەرچاوەکان

1. حامید گەردی، پوختەی لاپەڕە مێژووییەکان، چاپی یەکەم، (هەولێر - دەزگای ئاراس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2004 زاینی).

2. ڕیکاری مەزویری، ڕووداوە دڵتەزێنەکانی بارزانییەکان، چاپی یەکەم، هەولێر - چاپخانەی حاجی هاشم - 2013ی زایینی).

3. ڕیکاری مزوری، ژنانی ڕووسی، ڕاگواستن، ئەنفال و جینۆساید (هەولێر - چاپخانەی ئەلمەنارە - 2010).

4. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم (هەولێر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2013).

5. عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دوێلەکانی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر - چاپخانە و زەرات ئامۆزەش و پەروش - 2002گ).

6. عەبدولڕەحمان الملا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001 زاینی).

7. عومەر هەمزە ساڵح، جینۆساید و تاوانەکانی ڕژێمی بەعسی دژ بە بارزانیەکان، 1975-1991، بە پشتبەستن بە شایەتحاڵ و بەڵگەنامە، چاپی یەکەم - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2017.

8. کاروان محمد مەجید، بارزانیەکان لە مەهابادەوە بۆ سۆڤیەت، چاپی یەکەم (سلێمانی - چاپخانەی بایوەند - 2011).

9- گۆڤاری هێتاو، ژمارە 154، ساڵی 6، هەولێر، چاپخانەی کوردستان، هەینی 15ی نیسانی 1959.

١٠- لە بیرەوەرییەکانی سەرکردەی شەهید حەسۆ میرخان زازوکی، ٦٢ ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، بارزانییەکان چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هەولێر - چاپخانەی الثقافە - ١٩٩٧ی زایینی).

11. لەیث عەبدولمحسین جەواد الزوبەیدی، شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - 1979 زاینی).

12. مەسعوود بارزانی و بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958 (دهۆک، چاپخانەی خەبات، 1998).

13. نەجەف قولی باسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە بۆ کەنارەکانی ئاراس، وەرگێڕانی شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان 1996).

14. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان