هۆکارەکانی ئەنجامدانی کۆنفرانسەکە: ١.

دۆخی ئارامی باشووری کوردستان، کە لە 11ی ئازاری 1970 ڕێککەوتنی لەسەر کرا، زۆری نەخایاند. حکومەتی بەغدا وردە وردە لە بەڵێنەکانی پاشگەز بووەوە و سەرکردایەتی شۆڕش لە هەموو کاتێک بێهیواتر بوو. ئەمەش بووە هۆی دووبارەبوونەوەی شەڕی نێوان هەردوولا لە ساڵی ١٩٧٤دا، بێ گومان ئەم دۆخە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر کاری ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان هەبوو، بەتایبەتی یەکێتی قوتابیانی کوردستان کە چالاکییە ڕێکخراوەییەکانیان زۆربەی عێراقی گرتەوە.

دوابەدوای کۆنگرەی حەوتەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان، و بەهۆی هەلومەرجی نالەبارەوە، کۆنفرانسی ساڵانە، وەک پلانی بۆ دانرابوو، ئەنجام نەدرا. ئەم دۆخە لەدوای ڕێککەوتنی جەزائیر لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ و پاشەکشەی شۆڕشی ئەیلول کە بووە هۆی داڕمانی تەواوەتی ڕێکخراوە حزبییە ناوخۆییەکان لە باشووری کوردستان و ئاوارەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە کوردانی عێراق بۆ وڵاتانی دراوسێ و بەتایبەت ئێران، ئاڵۆزتر بوو.

سەرەڕای ڕێککەوتنی جەزائیر و پاشەکشەی شۆڕش، هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان نەوەستا. لە 16ی کانونی یەکەمی ساڵی 1975 یەکەم ڕێکخراوی نهێنی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لەلایەن ڕیبەر ئەلمەلا حسێن ئەڤدال لە زاخۆ دامەزرایەوە. ئەم ڕێکخراوە نهێنییە توانی لە ماوەیەکی کورتدا پەرە بە چالاکییەکانی بدات و ببێتە سەکۆیەک بۆ گەیاندنی دەنگی شۆڕش بە خەڵکی باشووری کوردستان. ئەم ڕێکخراوە نهێنییە دوای دۆزینەوەی و لەسێدارەدانی ڕیبەر ئەلمەلا حسێن ئەڤدال لە ٢٣ی نیسانی ١٩٧٦ کۆتایی هات (١).

چالاکییەکانی یەکیەتیی خوێندکارانی کوردستان زۆر سنووردار بوون بەهۆی ئەو کۆنتڕۆڵە توندەی کە بەسەر ئاوارەکان لە ئێراندا سەپێندرا تا ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ساڵی ١٩٧٩ و کۆماری ئیسلامی ئێران جێگەی گرتەوە. ئەم گۆڕانکارییە لە حکومەتی ئێراندا تاڕادەیەک ئازادی کارکردنی بە ئاوارەکان بەخشی و لە 17ی ئایاری ساڵی 1979 کۆبوونەوەیەکیان لە شاری کەرەج لە ئێران ئەنجامدا، لەژێر ناوی یەکێتی قوتابیانی کوردستان، کە تیایدا سکرتاریەتێکی نوێ بۆ یەکێتی قوتابیانی کوردستان هەڵبژێردرا، کە بریتی بوون لە: دڵشاد بارزانی، زەکەریا ئاکری، شێرکۆ بورهان دزەعی، هەڵمەت عەلی عەبدوڵڵا، سەیف ئەلدین ڕەشید سەندی، تەها عەبدولڕەحمان بەرواری و حاجی عەبدولڕەحمان دەروێش (2).

دوای ئەم کۆبوونەوە فراوانە، لە ساڵی ١٩٧٩ ڕێکخراوەکە گۆڤاری دەنگی قوتابی (دەنگی قوتابیان) بە زمانی کوردی و سەدا دانیمارکی ئەموز (دەنگی قۆتابی) بە زمانی فارسی (٣) بۆ یەکێتی قوتابیانی کوردستان دەرکرد.

ئەم کۆبوونەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ کۆنفرانسی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە ساڵی ١٩٨١.کۆنفرانسەکە بە ئامادەبوونی ٦٧ ئەندام لە شاری کەرەج بەڕێوەچوو، هەروەها لقی پەنابەرانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان دامەزرا. بڵاوکراوەی فەرمی ئەو ڕێکخراوە بە ناوی "دەنگێ قوتابیان" (٤) بوو بە دەمی لقی پەنابەرانی یەکیەتیی قوتابیانی کوردستان لە ئێران. سەرۆک و ئەندامە چالاکەکان بە دەنگدان بەم شێوەیە هەڵبژێردران:

1- حاجی عبدالرحمن دەروێش - بەڕێوەبەری لق

2- تەها عبدالرحمن بەرواری - ئەندامی چالاکی لق

3-  تانون یونس هۆزبیانی - ئەندامی کاری لق

4- حاجی ڕەمەزان ئاکری - ئەندامی چالاکی لقی (٥)

دوای دامەزراندنی لقی پەنابەرانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان، ڕێکخراوەکانی فراوانتر بوون و زۆر چالاک بوون. لقەکە دووەم کۆنفرانسی خۆی لە ساڵی ١٩٨٢ و سێیەمین کۆنفرانسی خۆی لە ساڵی ١٩٨٣ ئەنجامدا (٦).

دوای ئەم کۆنفرانسە و تا ساڵی 1986 بارودۆخی ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان گۆڕانکارییەکی ئەوتۆی بەسەردا نەهات، هەرچەندە ڕێکخراوەکانی لقی پەنابەرانی یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان و تەنانەت لقەکانی لە هەولێر و سلێمانی و کەرکوکیش لە دوای ساڵی 1983 چالاک بوون و لە ساڵی 1986دا ڕۆڵێکی کاریگەریان لەگەڵ ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان گێڕا.هەر بۆیە بەهۆی نزیکیی خۆیانەوە خەبات، سەرکردایەتی حیزب و سکرتاریەتی ئەو دوو ڕێکخراوە لە ساڵی ١٩٨٦ بڕیاری یەکگرتن و بەستنی کۆنفرانسی هاوبەش بۆ ئەو دوو ڕێکخراوەیان دا (٧).

کۆنفرانسەکە بەڕێوەچوو؛

کۆنفرانسی هاوبەشی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان لە ٢٨ تا ٣٠ی ئابی ساڵی ١٩٨٦ لە گوندی خنەیرەی پارێزگای هەولێر بە دروشمی (بەرەو یەکڕیزی بۆ ڕووخاندنی ڕژێم و کۆتایی هێنان بە شەڕ تا بتوانین بە ئاشتی و دیموکراسی بخوێنین) بەڕێوەچوو. کارەکانی بە ئامادەبوونی ٧٧ ئەندام دەستی پێکرد. ئامانجی ئەم کۆنفرانسە یەکخستنی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان بوو بۆ یەک ڕێکخراو (8).

لەسەرەتادا وتاری دەستەی سەرپەرشتیاری کۆنفرانس خوێندرایەوە، دواتر تەلەگرامی سەرۆک مەسعوود بارزانی، وتاری مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان، پەیامی گەلی ئازادی ناسیۆنالیستی کورد (کۆک) و سکرتاریەتی ڕزگاری (9).

ئۆرگانێکی ١٥ ئەندام بۆ دەستەی کارگێڕی یەکێتی قوتابیان و لاوانی کوردستان بەم شێوەیە هەڵبژێردرا:

1- کریستۆف جەڵدا تورخان ناسراو بە هیپور جەڵدا، سکرتێر.

2-  کوردستان بەرداوود قادر

3- حاجی عەبدولڕەحمان

4- ئیبراهیم مستەفا

5- عەبدوڵڵا خاڵوو عەلی

6- ئیسماعیل ئیبراهیم فەتاح ناسراو بە سیمکۆ ئامیدی

7-  فریاد شافی محمد ناسراو بە فریاد بارزانی

8- کارەبای تەنک

9- ئەحمەد مەلا قاسم

10. 10- عادل عەلی

11- ئازاد فایق غەفور ناسراو بە دزوار فایق

12. 12-  نەوزاد محمد نەجیب

13- ڕیفعەت سەعید محەمەد ئەمین

14- ئیحسان عەبدوڵڵا قاسم ناسراو بە ئیحسان ئامیدی

15-  ڕزگار کیمکی ناسراو بە ڕزگار کوردستان(11).

ئەندامانی یەدەگی دەستەی بەڕێوەبەری:

1- ئەحمەد دەزکاری

2- پێغەمبەر ئەحمەد

3- حەسەن محمد حەسەن ناسراو بە حەسەن شەبیبە (١٠).

لە یەکەمین کۆبوونەوەی دەستەی کارگێڕی کە لە ٢٠ی ئەیلولی ١٩٨٦ لە بارەگای مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بەڕێوەچوو، بە ئامادەبوونی هەڤاڵان ئیدریس بارزانی و فادل میرانی ئەندامانی مەکتەبی سیاسی، سکرتاریەتی یەکێتی قوتابیان و لاوانی کوردستان بەم شێوەیە هەڵبژێردرا:

1-  ڕیبۆرد یالدا - سکرتێر.

2- حاجی عبدالرحمان - ئەندامی نووسینگەی سکرتاریەت

3- ئیبراهیم مستەفا محمد - ئەندامی نووسینگەی سکرتاریەت

4- فریاد بارزانی - ئەندامی دیوانی سکرتاریەت

5- عەبدوڵڵا خەڵوو - ئەندامی نووسینگەی سکرتاریەت

هەروەها بەرپرسانی لق لە نێوان ئەندامانی دەستەی کارگێڕیدا بەم شێوەیە هەڵبژێردران:

1- عادل عەلی - بەرپرسی لقی هەولێر

2- دزوار فائق - بەڕێوەبەری لقی کەرکوک

3- نەوزاد محەمەد نەجیب - بەرپرسی لقی سلێمانی

4- ڕەفعەت سەعید محەمەد ئەمین - بەرپرسی لقی پەنابەران

5- سیمکۆ ئامیدی - بەرپرسی لقی دهۆک- نەینەوا (12)

لە کۆنفرانسەکەدا کۆمەڵێک بڕیارنامەی دەرکرا، لەوانە؛

گۆڤاری *پێشکێوتێن* (پێشکەوتن)ی دەرکردووە، یەکەم ژمارەی لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٨٧ لە ١٦ لاپەڕەدا دەرچووە. دوا ژمارە، ژمارە ٢٢، لە سەردەمی خەباتی شاخدا لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠ (١٣) دەرچووە. وەک ئامادەکارییەک بۆ یەکگرتنەوەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان، بابەت و چالاکییەکانی لە ڕادیۆ دەنگی کوردستان پەخش کرد. پاڵپشتی شۆڕشی گوڵان و بەرەی دیموکراتی نیشتمانی (JOD)ی کرد و دژایەتی سیاسەتی بەعەرەبکردنی باشووری کوردستانی کرد (14).

لە گرینگترین چالاکییە سیاسییەکانی ئەم قۆناغەدا، دەرکردنی بەیاننامەی پشتیوانی لە فیدراسیۆنی جیهانی خوێندکاران و لاوان لە کۆنفرانسی هاڤانا لە ساڵی ١٩٨٧ بۆ دۆزی کورد و یەکێتی قوتابیان و لاوانی کوردستان بوو. فیدراسیۆنەکە لە ١٢٧ وڵات و ناوچەدا چالاک بوو، هەروەها لە مانگی تەمموزی ١٩٨٩دا بەشدارییان لە کۆنفرانسی پیۆنگیانگ کرد کە لەلایەن فیدراسیۆنی جیهانی خوێندکاران و لاوانەوە ڕێکخرابوو (١٥).

لە بواری پەروەردەدا، بۆ یەکەمجار لە مێژووی کورددا، ئەرکی دامەزراندنی قوتابخانە و دابینکردنی مامۆستایان و کەرەستەی پەروەردەیی لە ناوچە ئازادکراوەکانی کوردستانیان لە ئەستۆ گرت.

سەرچاوە و تێبینییەکانی ژێرەوە

1- ساسان عەونی، "وەزارەتی دەرەوەی کوردستان - 1998"، ژمارە 70..

٢- لوقمان غەریب شەهیدی حاجی عەبدوڵا و حەمان قەناغی ڕەحمەتی خوای لێ بێت. 68.

3- موسا ئەحمەد، ناوی گەلی کوردستان، (هۆلەر-چخانی وەزارەتی دەرەوە - 1998)، ل31-32..

4- ساسان عونی، سیرجاوی پیشاو، ژ. 75.

5- لوقمان غەریب، سیرجاوی بیشو، تەمەن 68 ساڵ.

6- ساسان عونی، سیرجاوی پیشاو، ژ. 78.

7- عیرفان عەزیز عەزیز، “کانجار و کانفا کانی” قوتابیانی، “کوردستان”، “بابەت”، (هۆلەر-چاپاخانی) ڕۆژهەڵات-2012)، ژمارە 10. 87.

8- خاوەنی حەشیشتامین بیرە وحری کانفرانی، 28-30، 1986. دیموکراسی کوردستان - یەهکگرتوو، ئازاری 2030، (هاولەر، دوشەهمە، 29 ئابی 1994)، ژمارە 10. 8.

9- سیروان عوسمان، ئایاری 2014، ژمارە 15.

10- عیرفان عەزیز، سیرجاوی بیشو، ل. 89-90.

11- هێمان سیرچاو، ژ. 90.

12- ساسان ئەیونی، سەهەرچاوا بیشو، ژ. 118.

13- موسا ئەحمەد، ل.ل. 4-6.

14- عیرفان عەزیز، سیرجاوی بیشو، ل. 91-92.

15-  ساسان ئاهۆنی، سەهەرچاوا پیشۆ، ژ. 122. 122.

16- هێمان سیرچاو، ل.ل. 26،29.