Heybet Sultan Dağı Destanı, 25 Haziran 1963 tarihinde, Irak hükümetinin Kürdistan'a karşı askeri harekat ve saldırı başlattığı sırada gerçekleşti. Her ne kadar ilk saldırıda ordu ve paralı askerler büyük bir yenilgiye uğrayıp ağır kayıplar vermiş olsalar da, ikinci saldırıda Heybet Sultan Dağı'nı ele geçirmeyi başardılar, çünkü Peşmerge güçlerini Ranya ve Betwate bölgesine geri çekilmek zorunda bıraktılar.
1963 yılının yazında Irak hükümeti, organize ve felaket dolu bir planla savaşı yeniden Kürdistan'a dayattı; diyalog ve barışçıl çözüm yollarını reddederek, özellikle devrim yönetimindeki bölgeler başta olmak üzere Kürdistan'ın şehir ve köylerini yıkım harekatına yeniden başladı. Bu durum, Baasçıların bir askeri darbe ile Irak'ta iktidarı ele geçirmelerinin ardından gerçekleşti.
Koye şehrinin işgali ve şehirdeki sivil halka karşı, Irak ordusunun Koye'deki askeri komutanı Taha Şekerçi'nin emriyle onlarca masum insanın katledildiği katliamın ardından, Peşmerge güçleri dağda bir savunma hattı kurmak üzere Heybet Sultan Dağı'na çekilmek zorunda kaldı. Aldıkları emir doğrultusunda, Pirer üssünden başka bir Peşmerge gücü bu savunma hattını güçlendirmek için bölgeye gitti; bunlardan biri Fars Bawe komutasında, diğeri ise Weso Dizeyi gözetimindeydi.
Irak hükümeti, 2. Tümen 5. Tugay komutanı Albay Sait Hamo gözetiminde, şehre tepeden bakan Koye şehrinin doğu yakasındaki Heybet Sultan Dağı'na yönelik büyük bir saldırı için tam hazırlık yaptı. Peşmerge güçleri ise Ömer Debabe komutasındaki güçler ve Abdullah Peşderi komutasındaki başka bir Peşmerge gücüyle destekleniyordu; bölgeyi savunma ve koruma görevi onlara verilmişti.
25 Haziran 1963 tarihinde Irak ordusu, paralı asker (cahş) gücü, bazı zırhlı birlikler ve bir topçu taburunun desteğiyle Peşmerge mevzilerine saldırdı. Ayrıca hava bombardımanıyla bu saldırının yolu açıldı. Saldıran ordu ile Peşmerge savunma güçleri arasında akşam saatlerine kadar süren şiddetli bir çatışma başladı. Sonuç olarak, ordu ve cahşlar büyük bir yenilgiye uğradı ve aynı zamanda savaş meydanında birçok ölü cesedi bırakarak ağır kayıplar verdiler. Buna karşılık Peşmerge güçlerinde bir şehit ve üç yaralı vardı.
Zaferin ardından, çatışma ekseninin komutanı Ömer Debabe, gönderdiği bir telgrafta Mustafa Barzani Devrim liderine ve Kürdistan Demokrat Partisi Siyasi Bürosu'na savaşın durumunu ve sonuçlarını açıkladı; ayrıca mermi ihtiyacı olduğunu da belirtti.
Bir süre sonra Irak ordusu güçlerini yeniden düzenledi ve başka bir saldırı için hazırlıklara başladı. Yardımcı olmaları için iki piyade alayı daha geldi. Artık Peşmerge mevzilerine bir kez daha saldırabileceğini düşünüyordu. Ancak bu kez saldırıları çok daha şiddetli başladı. Peşmerge mevzilerine yönelik top ve hava bombardımanları o kadar yoğundu ki, tutunmak çok zordu. Ayrıca mermi ve savaş malzemelerinin azlığı da Peşmergelerin bir diğer sorunuuydu, bu yüzden savunma hattını boşaltıp Betwate ve Ranya'ya çekilmenin daha doğru olacağına karar verdiler. Böylece Irak ordusu Heybet Sultan Dağı'na üstünlük sağlayıp ele geçirdi. Dağın ele geçirilmesiyle hükümet o bölgedeki saldırganlıktan vazgeçti, daha sonra bu savaşta yer alan güçlerin bir kısmı Mergesor bölgesine saldıran güçlere katıldı.
Saldırının sona ermesi ve Irak ordusunun hedefine ulaşmasının ardından, Irak ordusunun savaş ve saldırıları bir süreliğine duruldu ve bölge bir dereceye kadar huzura kavuştu. Bu durum, Peşmerge güçlerinin kendilerini yeniden düzenlemeleri ve devrimci mücadeleyi partizan yöntemlerle sürdürmeleri için uygun bir fırsattı. Bölgedeki birkaç köyde Peşmerge üsleri ve karargahları kurulmasına karar verildi ve bunun için birkaç köy belirlendi.
Kaynaklar:
1- Mesut Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, Cilt 3, Bölüm 1, Eylül Devrimi 1961-1975, Birinci Baskı 2004.
2- İbrahim Celal, Güney Kürdistan ve Eylül Devrimi İnşa ve Çöküş 1961- 1975, Dördüncü Baskı, 2021.
3- Xoşewî Elî Kanyelincî, Aziz Qazi Surçi'nin Anıları, Danişfer Matbaası, Erbil, 2023.
4- Xurşîd Şêre, Mücadele ve Kan, Peşmergelik Yıllarının Anıları, Üçüncü Baskı, Erbil, 2015.
5- Seyit Kake, Bir Peşmergenin Anıları, Kültür Bakanlığı Matbaası, Birinci Baskı, 1997.
6- Gazi Adil Gerdi, Barzani Yolunda Bir Peşmerge Haci Biroxi, Birinci Cilt, İkinci Baskı, Türkiye, 2021.