Di 6ê Adara 1975an de, Peymana Cezayîrê ya di navbera monarşiya Îranê û hikûmeta Be'sî ya Îraqê de, dawî li Şoreşa Îlonê ya 1961 anî ku ji aliyê Partiya Dêmokrata Kurdistanê li Kurdistana başûr. Wek encama vê rêkeftinê û rawestandina şoreşê, piraniya serkirdayetiya Şoreşger û endamên Partiya Dêmokrata Kurdistanê û malbatên wan ber bi Îranê û welatên cîran ve hatin koçberkirin. Tenê rêxistinên partiyê li Ewropayê çalakiyên xwe berdewam kirin.
Peymana Cezayîrê, ya ku bû sedema têkçûna Şoreşa Îlonê û koçberkirina zêdetirî 180 Kurdîyekan bo Îranê, di nav desthilatdarên Baasî yên Îraqê û heta monarşiya Îranê de hesteke serkeftinê li hember Kurdîyekan çêkir, rejîma Baas hest bi windabûna serkirdayetiyekê dikir ku ji dema avakirina welêt ve tevgerên Kurdî li Îraqê bi rê ve dibir.
Lewma, dest bi cîbicîkirina komploya ji bo jinavbirina Kurdistanê û siyaseta koçberkirin û erebkirinê kir. Piştî têkçûna şoreşê, rejîma Baas dest bi guhertina demografiya Kurdistanê kir. Wan gelek Kurdîyekan ji deverên berfireh koçber kirin û neçarî civakên bi zorê kirin, rejîma monarşî ya Îranê mîna Îraqê xwe li hember Kurdîyekan serkeftî dît.
Wan bawer dikir ku ew tola xwe ji Serok Mistefa Barzanî vedikin ji bo peymana Adara 11, 1970. Li ser daxwaza hikûmeta Îraqê, Îranê sînorên xwe ji penaberan re girt û kampan ji bo karbidestên Îraqî vekir da ku penaberan teşwîq bike ku vegerin Îraqê. Kurdîyekan ên ku Îran hilbijartin man; ew birin herêmên herî dûr ên sînorî li rojhilat û başûrê Îranê.
Ev rewşa nebaş û xeternak têkoşîna Partiya Dêmokrata Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê xistibû xetereya têkçûnê û nêzîkî dawiya wê bûbû, lewma serok Mesûd Barzanî bi şêwra ligel Îdrîs Barzanî birayê xwe yê mezin pêşniyar kirin ku organên partiyê û şoreşê ji nû ve bên rêxistinkirin. Di 1975 de li civîna berfireh a Nexedeyê ku ji aliyê Serok Mistefa Barzanî ve hatibû organîzekirin ji bo hevdîtina bi penaberan re. Pêşniyar ji Serok re hat pêşkêşkirin Mistefa Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve, yê ku di Nîsana 1975 de razî bû. Amadekariyên ji bo şoreşê ji aliyê Mesûd Barzanî ve dest pê kirin.
Amadekariyên ji bo vejandina şoreşêPiştî civîna Nexedeyê di 2ê 1975an de, Serok Mistefa Barzanî erkdar kir Mesûd Barzanî bi erka ji nû ve rêxistinkirina partiyê û organên şoreşger. Ew ji aliyê desthilatdarên Îranê ve bo Tehranê hat derxistin, piştî şêwir û diyalogê her yek ji Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî li hev kirin ku Îdrîs Barzanî çavdêriya penaberên Îranê bike û Mesûd Barzanî ji bo vejandina partî û organên şoreşgerî û xebata ji bo vejandina şoreşê li Başûrê Kurdistanê. Xelkê bi Partî re li bajarê Nexedeyê yê Rojhilatê Kurdistanê têkilî danîbûn û serkirdayetiya kevn û kadroyên naskirî ji aliyê saziya îstîxbarata SAVAKê ve ji nêz ve dihatin şopandin. Zêdetir pişta xwe bi kadroyên ciwan dihat girêdan, bi taybetî yên ku berê bi Mesûd Barzanî re xebitîbûn û di rewşeke wiha de dikaribû zêdetir pişta xwe bi wan bê girêdan.
Di 15ê nîsana 1975an de, yekem civîna veşartî ya partiyê li kaniyekê nêzîkî Nexedeyê ku jê re Hawt Çeşme dihat gotin, hate lidarxistin. Mesûd Barzanî, Cewher Namîq Selîm, Kerîm Şingalî, Azad Berwarî û Mihemed Reza di civînê de amade bûn. Di civînê de wan biryar da ku bişînin Cewher Namîq Salim, Kerîm Şingalî, Azad Berwarî, Arif Teyfûr, Dr. Kemal Kerkukî, Îzet Ebdullezîz û Şêrko Elî vegeriyan Başûrê Kurdistanê û Samî Ebdulrehman û Mihemed Reza divê bişînin Ewropayê, û çavdêriya penaberan radestî Îdrîs Barzanî, Elî Ebdullah, Muhsîn Dizeyî, Felekedîn Kakeyî û Franso Herîrî hate kirin, û biryar hat dayîn ku di zûtirîn dem de têkilî bi kadro û Pêşmergeyên ku li Îraq û Sûriyeyê mane re were danîn. Di 16ê nîsanê, 1975, Mesûd Barzanî du name ji bo Mihemed Xalid Boselî û Celal Talebanî şandin, yên ku wê demê li Sûriyeyê bûn.
Di hezîrana 1975an de, Tariq Akreyî, serokê şaxa şeşem a Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê, û hevjîna wî ya li Ewropayê Şîrîn Katanî bi dizî vegeriyan Îranê û bi Serok Mistefa Barzanî re hevdîtin kirin. li Tehranê, û paşê ji bo dîtina Mesûd Barzanî û hevalên din ew çûn Nexedeyê. Di hezîranê de, civîneke veşartî li Nexedeyê bi amadebûna Mesûd Barzanî, Îdrîs Barzanî, Tariq Akreyî, Samî Ebdulrehman, Elî Ebdullah û Dr. Mehmûd Osman û pêşnûmeya yekem a daxuyaniya Partiyê piştî têkçûna şoreşê bi navê şaxa Ewropayê hat amadekirin. Her wiha biryar hat dayîn ku konferansa şaxa şeşem a Ewropayê were lidarxistin û kongreya Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê di havîna heman salê de hat weşandin. Pêşnûmeya daxuyaniyê paşê birin cem Serok Mistefa Barzanî li Tehranê, li wir piştî hin guhertinan birin Ewropayê û li wir hat weşandin.
Di bersiva hewldanên Partiya Dêmokrata Kurdistanê yên serkirdayetiyê de ji bo rêkxistinbûn û zû vejandina şoreşê, Celal Talebanî di gulana 25, 1975an de li Sûriyeyê avakirina eniyeke nîv-enî bi navê Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistanê ragihand.
Dezgeha Hewalgiriya SAVAK a ÎranêDi îlona 1975 de, Serok Mistefa Barzanî ji bo dermankirinê di bin çavdêriya tund a saziya îstîxbarata Îranê SAVAK de şandin Dewletên Yekbûyî. Di îlona 15 de, li ser daxwaza Serok Barzanî, Mesûd Barzanî serdana Dewletên Yekbûyî kir. Piştî wergirtina dermankirina pêwîst di 10ê 1975an de, ew vegeriya Îranê li Ezîmiye, Kerec ew li nêzîkî paytext, Tehranê hatin bicihkirin.
Piştî vegera Serok Mistefa Barzanî, û Mesûd Barzanî, hejmareke mezin a penaberên ji beşên cuda yên Îranê bi mebesta agahdarbûna ji nexweşiya Serok Mistefa Barzanî û bi xêrhatina wî serdana Ezîmiye ya Kerecê kirin, di wê boneyê de kadroyên Partî yên ku bi erkê çalakirina rêxistinên نهێنی yên Partî hatibûn raspardin, careke din li dora hev kom bûn Mesûd Barzanî û serokatiya Partî.
Li ser daxwaza Mesûd Barzanî, piştî hevdîtina hevalan, di nîvê meha Mijdara 1975 de, civîneke veşartî li mala Mesûd Barzanî bi amadebûna Cewher Namîq hat lidarxistin, Kerîm Şingalî, Arif Teyfûr û Mihemed Reza li Azîmiye, Kerec. Di civînê de çend biryarên girîng hatin girtin, di nav de avakirina serkirdayetiyekê ku di navbera serkirdayetiya kevn û nû ya Partiyê de hat parvekirin. Vegera bo Başûrê Kurdistanê û ji nû ve avakirina komên çekdar û rêxistinên نهێنی yên partî û şoreşê, ji bo vê armancê biryar hat girtin ku deverên Başûrê Kurdistanê li ser du herêman bên dabeşkirin, Herêma Yek û Herêma Du, ku paşê bi navên Badînan û Soran hatin naskirin, cadeya Hemîlton wekî sînorê di navbera çalakiya van her du herêman de hat diyarkirin. Di heman demê de her du herêm azad bûn ku li bajarên din ên Îraqê çalakiyên taybet bikin. Ji bo vê armancê, Cewher Namîq û Kerîm Şingalî wekî serkirdayetiya herêma yekem (Badînan) hatin destnîşankirin, di heman demê de Arif Teyfûr, Şêrko Şêx Elî Sergelo û Şêx Ezîr Şêx Yûsif wekî serokên herêma duyem (Soran) hatin destnîşankirin. Ew hatin erkdarkirin ku vegerin ser sînorên çalakiyên xwe.
Di heman civînê de, biryar hat dayîn ku daxuyaniyek were belavkirin. Mesûd Barzanî rênîşan da hevalên xwe Cewher Namîq, Kerîm Şingalî, Arif Teyfûr û Heme Reza ku piştî vegera xwe ya Tehranê daxuyaniyê binivîsin. Wan daxuyanî ji nû ve nivîsand. Roja din, hevalan dîsa çûn Ezîmiye, Kerecê da ku bibînin Mesûd Barzanî Piştî nirxandineke din û hinek guhertinan, daxuyanî pêşkêşî Serok hat kirin Mistefa Barzanî, yê ku razî bû wê biweşîne. Biryar hat dayîn ku daxuyanî li Nexedeyê were weşandin. Hêj ne diyar bû ku daxuyanî dê bi çi navî were weşandin. Li wir bû ku navê serokatiya demkî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê cara yekem hat biryardan. Ew di 10ê 1975an de bi heman navî û bi sernavê Kurdistan qada rastîn a têkoşînê ye hat weşandin.
Rêbertiya demkîDi nîvê meha Mijdara 1975 de, di civîneke veşartî ya li Karacê de biryar hat dayîn ku rêbertiyeke demkî ji bo partiyê were avakirin, ji ber ku Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê ji rewşa ku têkçûnê bi ser şoreşa Kurdî û gelê wê de anîbû, bi taybetî piştî derketina ji welêt, koçberbûna wan û têkçûna rêxistinên navxweyî yên Partiya Dêmokrata Kurdistanê ya ku di pratîkê de hatibû betalkirin.
Li gorî bername û polîtîkaya navxweyî ya partiyê, divê endamên komîteya navendî di kongreyê de bi dengê delegeyên kongreyê bên hilbijartin, lê rewşa piştî têkçûnê ji aliyekî ve û çavdêriya tund a Dezgeha Hewalgiriya Îranê (SAVAK) ku li ser çalakiyên endamên partiyê hatibû danîn, lidarxistina kongreyê wekî karekî ne mumkin xuya dikir. Di civîna nîvê meha Mijdarê de li Karajê û piştre bi şêwirmendiya bi Serok Mistefa Barzanî, biryar hat dayîn ku serkirdayetiyeke nû ji bo partiyê bê diyarkirin, lê ji ber ku endamên nû bi rêya kongreyê nehatibûn hilbijartin, biryar hat dayîn ku paşgireke demkî li ser serkirdayetiyê bê zêdekirin heta ku derfet çêbibe kongreya partiyê bê lidarxistin. Ev endamên serkirdayetiya demkî ya partiyê dimînin, bi vî awayî serkirdayetiya demkî ya partiyê tê damezrandin, ku wekî serkirdayetiya demkî tê naskirin.
Di gava yekem de, hejmara endamên serkirdayetiya demkî ya Partiyê tenê heft kes bûn, di nav wan de Mesûd Barzanî, Îdrîs Barzanî, Cewher Namîq, Kerîm Şingalî, Arif Teyfûr, Mihemed Reza û Azad Berwarî. Bi vî awayî piraniya serkirdayetiya demkî ji ciwanan pêk hat, ji bilî Îdrîs Barzanî û Mesûd Barzanî, yên ku beriya têkçûna Şoreşa Îlonê endamên komîteya navendî ya Partî bûn, piştî hilweşandina komîteya navendî di civîna Karajê de, bo serkirdayetiya demkî hatin tayînkirin. Bi armanca pêşxistina zêdetir a xebata hevbeş û rêkxistina organên siyasî û leşkerî yên partiyê, biryar hat dayîn ku têkilî bi endamên komîteya navendî ya kevin re were danîn ku li Îranê mabûn û amade bûn ku têkoşîna xwe ya siyasî di çarçoveya Partiya Dêmokrata Kurdistanê de bidomînin û ji ezmûna wan a siyasî sûd werbigirin; bi taybetî Samî Ebdulrehman û Dr. Mehmûd Osman di nav wan de bûn. Lewma, piştî serdan û diyalogê her yek ji Samî Ebdulrehman, Nûrî Şawês û Elî Ebdullah bo serkirdayetiya demkî ya partiyê hatin zêdekirin. Paşê, piştî girtina Arif Teyfûr ji aliyê hikûmeta Îranê ve, Dr. Kemal Kerkûkî wekî serokê herêma duyemîn vegeriya Başûrê Kurdistanê û navê wî di lîsteya endamên serkirdayetiya demkî de hat zêdekirin. Yazdeh endam bûn û heta Konferansa Berlînê di 11ê 1976an de bi vî rengî man. Di vê konferansê de çar endamên din bi dengdanê bo serkirdayetiya demkî hatin zêdekirin, di nav wan de Wûrya Saatî, Dilşad Mîran, Aza Xefaf û Ebdulrehman Pêdawî, bi vê yekê hejmara giştî ya endaman heta 15an gihîşt heta 9emîn Kongreya Partiya Dêmokrata Kurdistanê Di 1979 de, nav wek xwe man.
Vejiya şoreşêPiştî hilbijartina serokatiya demkî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê, dabeşkirina Başûrê Kurdistanê bo du herêman, Soran û Badînan, ji nû ve avakirina rêxistinên partî û Pêşmerge li her du herêman û li derveyî welat. Di demekê de ku hovîtiyên hikûmeta Be's a Îraqê li hember gelê Kurd ji koçberkirin û wêrankirina gundên Kurdistanê berdewam bûn, di dawiyê de dema destpêkirina şoreşa çekdarî ji aliyê Partiya Dêmokrata Kurdistanê li dijî rejîma Be's li Başûrê Kurdistanê hat. Di 28ê 1976an de, Mesûd Barzanî civîneke veşartî li dar xist ku tê de her yek ji Mihemed Reza û Arif Teyfûr û Azad Berwarî beşdarî di civînê de kirin, di vê civînê de biryara dawî li ser dabeşkirina erkan û amadekariyên ji bo şoreşa çekdarî hat girtin.
Bi giştî Gulan 1976 meha destpêkirina çalakiyên partîzanî û çekdarî yên li dijî artêşa rejîmê bû. Di encama vê pevçûnê de hejmarek ji leşkerên artêşa rejîmê hatin kuştin, artêşa rejîmê piştî vê pevçûnê neçar ma ku hêzên hewayî bikar bîne û rêyên li ser sînorên Îraq û Tirkiyeyê bombebaran kir. Piştî nirxandina rewşê ji aliyê serkirdayetiya partiyê ve, Gulan 26 wekî roja destpêkirina şoreşa çekdarî hat diyarkirin û di Gulan 26, 1976 saet 4ê sibehê de yekem gule li dijî artêşa rejîma Baas a Îraqê hat teqandin.
Di 26ê gulanê de, detacheyeke Pêşmergeyên Partî li Zînoyê ya nêzîkî Hacî Omeran rastî kemîna artêşa rejîmê hat, piştî ku şer di navbera her du aliyan de derket, heşt leşkerên Îraqî hatin kuştin û 12ên din jî birîndar bûn, di vî şerî de Seyîd Ebdullah fermandarê fujê yê Partî şehîd bû û bû yekem şehîdê şoreşê piştî têkçûna Şoreşa Îlonê. Di heman rojê de, detacheyeke din a çekdar a serkirdayetiya demkî ya Partî di bin fermandariya Ebû Newal de êrîşî eniyeke artêşa rejîmê li gundê Kaşaniyê yê herêma Badînan kir. Bi vî awayî, li piraniya deverên sînorî bi taybetî Badînan û sînorê Tirkiye-Îraqê şer ji nû ve dest pê kir.
Bi giştî, di heyama navbera 1976-1979 de, ku wekî qonaxa yekem a Şoreşa Gulanê tê hesibandin û ji aliyê serkirdayetiya demkî ve tê çavdêrîkirin, tevî hemû zehmetî û bilind û nizmiyan, tevî avakirina çend rêxistinên çekdar ên siyasî li Başûrê Kurdistanê ku bi navê şoreşê çûn çiyayên Kurdistanê û li wir li dijî Partiya Dêmokrata Kurdistanê beriya rejîma Be'sî ya li Îraqê derketin û di gelek caran de wan neçar kirin Partiya Dêmokrata Kurdistanê di nav şerê navxweyî de.
Lê belê, li gorî daxuyaniyên leşkerî yên serkirdayetiya demkî ya wê demê ku bi berdewamî dihatin dayîn, şerê di navbera Hêzên Pêşmerge û artêşa rejîmê de tevî ziyanên giran ên ku artêşê gelek caran didît berdewam bû, piraniya deverên sînor di bin kontrola Hêzên Pêşmerge yên şoreşê de bûn, hikûmetê tu desthilatdarî li ser wan tune bû. Di vê heyamê de, çend çîrokên berxwedanê yên wekî Şerê Şaranşê di 18ê 1976ê de, Şerê Bingirdê di 11ê 1976ê de, Şerê Şarstenê di 26ê 1976ê de, Şerê Govkê û Şerê Belmbirê di 1977ê de û Şerê Qasrokê di 1978ê de wekî bingeha berdewamiya şoreşê di salên paşê de hatin tomarkirin.
Kongreya Nehem û hilweşandina serkirdayetiya demkîDi 19ê 1976ê de, Serok Mistefa Barzanî ji bo dermankirina nexweşiya xwe, di bin çavdêriya tund a saziya îstîxbarata Îranê SAVAK de, cara duyemîn bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat şandin, Mesûd Barzanî berpirsiyarê rêxistinên partiyê bû û pê re bû, Serok Mistefa Barzanî di vê serdanê de. Tê payîn ku serdan şeş hefteyan bidome û paşê vegerin Îranê, lê vegera wan heta mirina Serok Mistefa Barzanî di 1979 de dirêj bû.
Di vê heyamê de, rêxistinên partiyê yên li hundirê welêt ji aliyê serkirdayetiya demkî ve dihatin birêvebirin, ku piraniya wan vegeriyabûn Başûrê Kurdistanê, bi taybetî Samî Ebdulrehman piştî ku Konferansa Berlînê hat lidarxistin. Rûyê wê bi temamî hat guhertin û bû Marksîst, ku ji polîtîkaya resen a Partiyê û rêya Barzanî dûr bû, di Konferansa Berlînê de Samî Ebdulrehman çar ji alîgirên xwe li serkirdetiya demkî zêde kirin da ku pozîsyona xwe xurt bike, bernameya partiyê û rêziknameya navxweyî guhert, û pirtûkçeyek bi navê Tevgera Rizgariya Kurdî weşand, ku naveroka wê rexne li serkirdetiya şoreşê digirt, xeta ku Partî dê ji wê demê û pê ve têkoşîna xwe li ser bimeşîne diyar kir.
Her çend ev kiryarên hin endamên serkirdetiya demkî, bi taybetî Samî Ebdulrehman, ne li gor dilê serkirdetiya Partiyê bûn, lê ji bo ku zirarê negihînin yekîtiya Partiyê û rêxistinên şoreşger, çareserî ji bo demek guncaw hat paşxistin.
Di sibata 1979an de, rejîma monarşiyê li Îranê hilweşiya û bi Komara Îslamî hat guhertin. Nûçeya mirina Serok Mistefa Barzanî di 1ê adara 1975an de, li seranserê Dewletên Yekbûyî belav bû. Desthilatdariya Îranê razî bû ku vegere Mistefa Barzanîyê wî bo Îranê û bi awayekî demkî li wir hat veşartin. Di 4ê Adara 1979an de, termê wî bo Îranê hat vegerandin û li bajarê Şino yê li Rojhilatê Kurdistanê hat veşartin.
Beşdarîkirina di merasîma cenazeyê Serok Mistefa Barzanî li Rojhilatê Kurdistanê bû sedem ku hemû endam, kadro, Pêşmerge û serkirdayetiya partiyê careke din bicivin û derbarê çarenivîsa partiyê piştî serok de biryarê bidin. Bi vî awayî, piştî gelek civînan biryar hat dayîn ku 9emîn Kongreya Partiya Dêmokrata Kurdistanê.
Di 10ê 1979an de, kongreya nehemîn a Partiya Dêmokrata Kurdistanê li kampa Zewa, li rojavayê Urmiyê, li Rojhilatê Kurdistanê hat lidarxistin. Di encama vê kongreyê de, Mesûd Barzanî bi lihevkirinê wekî serokê partiyê hat hilbijartin û komîteyeke navendî ya nû bi rêya hilbijartinê ji bo partiyê hat tayînkirin ku şûna rêveberiya demkî ya partiyê girt. Organên partî û leşkerî yên şoreşê hatin rêkxistin û partî heta radeyekê vegeriya ser rêya xwe ya rast.
Rewşa herêmî piştî 1979 û Şoreşa GulanêPiştî guhertina rejîmê li Îranê, desthilata siyasî li Îraqê jî guherî. Serok Ehmed Hesen Bekir îstifa kir û li şûna wî Sedam Huseyn di 17ê, 1979an de hat danîn, piştî ku Sedam Huseyn desthilat girt destê xwe, polîtîkaya rejîmê ya li hember Kurdîyekan xirabtir bû. Beis pênc dabeş, 50,000 polîs, sînorparêz û hêzên yedek şandin da ku sînorên ku bingehên Pêşmerge lê hatibûn avakirin kontrol bikin. Tevî van, piştî çend şerên biçûk rejîmê nekarî pêşveçûna leşkerî ya Pêşmerge rawestîne.
Di hezîrana 1979an de, hêza hewayî ya Îraqê bi hinceta hebûna Pêşmerge, çend gundên li Rojhilatê Kurdistanê bombebaran kirin. Rewşa Hêzên Pêşmerge li ser sînorê Tirkiyeyê xirab bû dema ku Alî Heyder Ozga, serokê saziya îstîxbarata Tirkiyeyê, di 29ê adara 1979an de serdana Bexdayê kir da ku pirsgirêka sînor a di navbera her du welatan de çareser bike, di 12ê îlonê 1980an de General Kenan Evren li Tirkiyeyê derbeyeke leşkerî pêk anî, di encamê de bi hezaran Kurdîyekan li Bakurê Kurdistanê reviyan welatên cîran, û hikûmeta Tirkiyeyê bi hezaran leşker şandin herêmên sînorî yên Sûriye, Îraq û Îranê û ferman da wan ku êrîşî Pêşmergeyên Partî û hêzên din ên Kurdistanê yên nêzîkî sînoran bikin.
Di 16ê 1979an de, biryarnameyeke komarî bi navê Seddam hat derxistin, ku tê de daxwaza azadkirina hemû girtiyên siyasî û efûyeke giştî ji bo hemû Kurdîyekan ên ku çûbûn çiyayan an derveyî welat û vegeriyabûn, û yên ku hatibûn efûkirin ku destûr ji wan re bê dayîn ku vegerin ser erkên xwe yên berê û Kurdîyekan ên ku bo Îraqa navîn û başûr hatibûn sirgûnkirin ku vegerin Kurdistanê, lê piştî vegera wan ew li kampên karkeriya bi zorê hatin bicihkirin.
Di Îlona 22an 1980an de, piştî têkçûna peywendiyan, şer di navbera Îraq û Îranê de derket. Partiya Dêmokrata Kurdistanê dijminê serekî yê rejîma Beis bû û berê şoreşek li dijî wê dabû destpêkirin. Di vê şerî de Partî alîkariya Komara Îslamî ya Îranê kir û ji alîkariya Îranê sûd wergirt da ku armancên xwe yên neteweyî pêş bixe.
Eniya CûdPiştî serkeftina Şoreşa Îslamî li Îranê di 1979 de, hêzên opozîsyona Îraqê hewl dan ku refên xwe yek bikin û têkiliyên xwe xurt bikin da ku eniyeke neteweyî ya bihêz ava bikin. Partiya Dêmokrata Kurdistanê ji aliyê xwe ve di kongreya 9an de tekezî li ser girîngiya avakirina eniyeke siyasî kir û yek ji biryarên kongreyê ew bû ku eniyeke berfireh li Kurdistan û Îraqê were avakirin. Di berdêlê de di 7ê Nîsana 1980an de, Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistanê (YNK) êrîşî Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) Pêşmergeyên li herêma Hewramanê û bang li Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK) kir ku têkiliyên xwe bi PDKê re bibire, bi vî awayî hewldana ji bo avakirina eniyeke opozîsyona hevpar hat têkbirin.
bi armanca avakirina eniyeke opozîsyona Îraqî ya yekbûyî li dijî rejîma Beisê. Di 12ê 1980an de, Eniya Juqad, ku bi kurtasî wekî Eniya Demokratîk a Neteweyî tê zanîn, li Sûriyeyê hat avakirin ku tê de Partiya Beis a Erebî ya Civakî (Rêbertiya Herêma Îraqê), Tevgera Sosyalîst a Erebî, Partiya Komunîst a Îraqê, Partiya Sosyalîst a Îraqê, Artêşa Rizgariya Gel a Îraqê, Demokratên Serbixwe, YNK û Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK) endam bûn. Tevî ku nûnerên partiya komunîst gelek caran hewl dan ku PDK beşdarî vê eniyê bibe, lê YNKê li dij derket û Partiya Beis a rêbertiya herêma Îraqê û Tevgera Sosyalîst a Erebî jî piştgirî dan helwesta YNKê.
Piştî ku çend partiyan red kirin ku PDK'ê wekî endamekî Eniya Juqad qebûl bikin, Partiya Sosyalîst a Kurdistanê û Partiya Komunîst a Îraqê tevlî PDK'ê bûn û di 28ê 1980an de, eniyeke nû bi navê Jude hat ragihandin.
Di 28ê 1980an de, peymaneke hevkariyê di navbera PDK, PSK (Partiya Sosyalîst a Kurdistanê) û PKÎ (Partiya Komunîst a Îraqê) de li gundê Kawparê yê li Xane, Rojhilatê Kurdistanê hat îmzekirin, di civînekê de ku ji PDK'ê; Mesûd Barzanî, Elî Ebdullah, Dr. Mihemed Salih Cumaa, û Roj Nûrî Şawês û ji PSK'ê Resûl Mamend, Tahir Elî Welî û ji PKÎ'yê Ehmed Banîxêlanî û Fatih Resûl amade bûn.
Di 29ê Mijdara 1980an de, nûçeya damezrandina Eniya Cûd li ser Radyoya Dengê Kurdistanê hat weşandin, ku armanca wê rûxandina rejîma Be's, avakirina rejîmeke rastîn a demokratîk, neteweyî û xweser ji bo Kurdistanê û bidawîanîna şerê di navbera Îraq û Îranê de bû. Ev enî ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve dihat piştgirîkirin. Di 10ê Mijdara 1981an de, partiya PASOKê tevlî Eniya Cûd bû, lê avakirina eniyê nekarî hemû hêzên opozisyonê bîne cem hev û li şûna nakokiyên partiyan, nakokiyên eniyan derketibû holê û ev yek bû sedema kûrbûna nakokiyan û şerê navxweyî yê di navbera partiyên Kurdistanê de.
Rewşa siyasî û Serbazî (1980-1986)Piştî rêkxistina organan û Hêzên Pêşmerge yên Partiya Dêmokrata Kurdistanê, bi taybetî piştî destpêkirina şerê Îran û Îraqê, Hêzên Pêşmerge çalakiyên xwe li dijî artêşa rejîmê li deverên sînorî ji nû ve dest pê kirin. Pêşmergeyên Partiyê li piraniya deverên li ser sînorên Îran û Tirkiyeyê serdest bûn û destê wan bilindtir bû, wan artêşa Îraqê xistin quncikê. YNKê, ji aliyê din ve, bi berdewamî difikirî ku têkçûna xwe ya di 1978 de li deverên sînorî yên Tirkiyeyê û Colemêrgê bi destê hêzên serkirdayetiya demkî ya Partiyê telafî bike.
Lewra, di gulana 14 de, 1980, bi alîkariya hikûmeta Beis, wan dest bi şerê li dijî hêzên Partî li Elwetanê kir. Êrîşên YNK'ê paşê partiyên di hevbendiya bi Partî re jî li xwe girtin, şer veguherî şerê bi eniya Cûdê re ku ziyaneke mezin gihand hemû partiyan. Yanî, rayedarên Beisî jî tevlî bûn, wan bi awayekî hovane dest bi wêrankirina gundan, koçberkirina xelkê û paqijkirina wan kirin. Di 1980 de, zêdetirî 10,000 Kurdên Feylî winda bûn. Di gulana 1983 de, piştî ku Elî Hesen Mecîd wekî serokê karûbarên bakur ê Partî Beis hat tayînkirin, Barzanîyên ku li civakên bi zorê hatibûn bicihkirin, zêdetirî heşt hezar ji wan winda bûn.
Kongreya Aştiyê ya Tehranê 1986Di 1985 de, têkiliyên di navbera YNK û Partiya Be's a Îraqê de piştî têkçûna danûstandinan qut bûn. Di cotmeha 1976 de, peymaneke siyasî-leşkerî di navbera YNK û Komara Îslamî ya Îranê de hat îmzekirin û wan dest bi pêkanîna operasyonên hevbeş li dijî artêşa rejîmê kir. Hatina artêşa Pasdaran (Supay Pasdaranê Şoreşa Îslamî) bi rêya YNKê bo Kurdistanê û armanckirin û êrîşkirina ser bîrên petrolê yên Kerkûkê, hikûmeta Be'sî neçar kir ku bertekeke tund û neyînî nîşan bide; wê dest bi wêrankirina gundên Kurdan kir, bi taybetî li derdora Kerkûkê.
Di dawiya 1986 de, hikûmeta Îranê hewl da hêzên opozisyona Îraqê li dijî rejîma Be's yek bixe û Kongreya Hevkariya Gelê Îraqê li Tehranê saz bike, lewma vexwendin ji bo hemû partiyan hatin şandin di kanûna pêşîn a 24 de, 1986 kongre li bajarê Tehranê hat lidarxistin. Îdrîs Barzanî di vê kongreyê de wekî serokê Partiya Dêmokrata Kurdistanê beşdar bû şandeyê û roleke mezin di anîna aştiyê di navbera partiyan de, bi taybetî YNK û PDKê, û xurtkirina hevbendiya wan bi Komara Îslamî ya Îranê re lîst.
Helwesta rejîma Beis piştî Konferansa Aştiyê ya TehranêDi destpêka 1987 de, hemû deverên sînorî yên Kurdistanê ji aliyê Pêşmergeyan ve hatin rizgarkirin. Di 12ê Sibata 1987an de, hêzên Îranê, bi alîkariya hêzên YNK û PDKê, êrîşî devera Hacî Omeran kirin û li rojhilatê Rewandizê karîn çiyayê Girdamand û cihên din bi dest bixin. Di gulana 1987an de serkirdayetiya Partiya Beis biryar da ku Elî Hesen Mecîd wek sekreterê giştî yê Buroya Bakur destnîşan bike, li şûna Mihemed Hemze Zubeydî û desthilata mutleq jê re hat dayîn.
Wî di destpêka dema xwe ya kar de çend biryar dan, wekî ew deverên ku Pêşmerge lê bûn wekî deverên qedexekirî bên hejmartin, gulebarankirin û kuştin li van deveran bê şert û merc hatin serbestberdan, di 30ê 1987an de li gorî biryara hejmar (457) ya Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Îraqê, hemû dezgehên Çandiniyê li hemû bajar û bajarokên Kurdistanê hatin hilweşandin û hemû cureyên amûrên çandiniyê hatin qedexekirin.
Di 1988an de, piştî lawazbûna artêşa Îranê ji aliyê leşkerî ve, artêşa Be'sê dest bi êrîşkirina ser Kurdistanê bi awayekî herî hovane kir. Ligel derkirina xelkê, dest bi bombebarankirina bingehên şoreşgerî û êrîşên kîmyayî li ser bajar û gundên Kurdistanê kir, berdewamiya kampanyaya jenosîdê (Enfal) di dema 1988an de, zêdetirî 180,000 Kurdîyekan di heşt qonaxan de ji Germiyanê heta Badînanê hatin windakirin û komkujkirin.
Bereya KurdistanêFikra avakirina eniyeke yekbûyî ya Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê vedigere ser civînên meha Mijdara 1986 di navbera Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Îdrîs Barzanî û Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistanê bi serokatiya Celal Talebanî li Tehranê, paytexta Îranê. Paşê piştî serkeftina kongreya aştiyê li Tehranê di meha Sibata 1987 de, her du partiyan daxuyaniyeke hevbeş derbarê hewldana avakirina eniyeke Kurdistanê belav kirin û soz dan ku Hêzên Pêşmerge bikin yek.
Di 18ê 1987 de, Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK), Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê, Partiya Sosyalîst, PASOK û Partiya Gel li baregeha Ofîsa Siyasî ya PDKê civiyan û daxuyaniyek derbarê yekbûna hêzên opozisyona Îraqê, bi taybetî hêzên Kurdî, belav kirin û biryar hat dayîn ku Eniya Kurdistanê were damezrandin. Paşê di 30ê 1987 de, daxuyaniyeke hevbeş hat belavkirin ku armancên Eniya Kurdistanê diyar dikir.
Piştî çend civînan di navbera partiyên siyasî yên li Başûrê Kurdistanê de, bi taybetî peymana aştiyê ya di navbera PDK û YNKê de di payîza 1987an de, Eniya Kurdistanê di 2ê 1988an de hat damezrandin û di 12ê heman salê de dest bi çalakiyên xwe kir. Yekem civîna wê di hezîrana 1988an de li Xwakurkê hat lidarxistin.
Heta 1988, hêz û partiyên Kurdî li Başûrê Kurdistanê ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve li dijî rejîma Beis dihatin piştgirîkirin. Bi dawîbûna şerê di navbera her du welatan de di tebaxa 8, 1988 de, alîkariya Îranê ya ji bo Kurdîyekan bi dawî bû û hikûmeta Îraqê bi hemû hêza xwe dest bi êrîşkirina ser Kurdistanê û Hêzên Pêşmerge kir, di bersivê de, di tîrmeha 20, 1988 de, di civîna Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Serok Mesûd Barzanî biryara parastin û berxwedanê hat girtin û vekir bereyên şer li deverên Xrêna û Xwakurkê. Serok Mesûd Barzanî bi xwe li bereyan amade bû, paşê û di encama êrîşên artêşa rejîmê li ser baregehên Hêzên Pêşmerge de. Hêzên Pêşmerge gelek şer û qehremanî tomar kirin. Bêguman, şerê Xwakurkê yek ji şanazî û serweriya gelê Kurd e di wê demê de.
Şoreşa Gulanê encama hemû wan şoreşan bû ku ji aliyê gelê Kurd ve li dijî rejîmên li pey hev ên Îraqê di dehsalên borî de hatibûn kirin, bi avakirina bereya Kurdistanê û yekkirina hêzên Kurdî li Başûrê Kurdistanê herêmeke parastî ya serbixwe ava kirin.
Girîngtirîn şerên qonaxa duyem a şoreşê (1980-1988)Piştî bidawîbûna qonaxa yekem a şoreşê (1976-1979) û wekî serdema serokatiya demkî dihat hesibandin, piştî koça dawî ya Serok Mistefa Barzanî û lidarxistina kongreya nehem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê, qonaxeke nû ya şoreşê li dijî rejîmê dest pê kir ku bi şerê heşt salan ê di navbera Îraq û Îranê re hevdem bû, şerê di navbera her du welatan de, bandoreke mezin li ser şoreşê kir di vê heyamê de, serkirdayetiya PDKê sûd ji derfetê wergirt û eniyên şer li dijî rejîma Beis berfireh kirin û heta piştî rawestandina şerê di navbera her du welatan de jî şer ji aliyê Hêzên Pêşmerge yên şoreşê ve berdewam kir, Di vê heyamê de, tevî hemû pirsgirêk û aloziyên navxweyî, Hêzên Pêşmerge yên şoreşê gelek şer û çîrokên qehremaniyê li dijî artêşa rejîmê tomar kirin ku roj bi roj asoyê ji bo paşeroja gelê Kurd ronî kir û mizgîniya serkeftinê da. Ew têkoşîn û berxwedan bû ku di dawiyê de bû sedema raperîna biharê ya 1991 û rizgarkirina Başûrê Kurdistanê, girîngtirîn şerên vê heyamê:
- Şerê Kanî Sef, 20ê Cotmehê 1980
- Şerê Hacî Omeran, 18ê Cotmehê 1980
- Şerê Çiyayê Sorên, destpêka 1982
- Şerê Biyare, 3ê Kanûna Pêşîn 1982
- Şerê Şarezûrê, 31 Gulan 1982
- Şerê Sêalî yê Garê, 10 Kanûn 1982
- Şerê Şarmênê, 29 Adar 1983
- Şerê Seyîdsadiq, 16 Tebax 1983
- Şerê Kanyelnja, 21ê Mijdarê 1983
- Şerê Akrê, di 1983ê de
- Şerê Dihokê, Tebaxa 1984
- Şerê Sarsingê, bihara 1985
- Şerê Qerejdaxê, hezîrana 1986
- Şerê Amêdiyê, 8ê cotmeha 1986
- Şerê Zaxo, 12ê cotmeha 1986
- Şerê Baskê, 20ê kanûna pêşîn 1986
- Şerê Ehmedawa, 1 Tîrmeh 1987
- Şerê Atruş, 4 Çile 1987
- Şerê Bamernê, 26 Gulan 1987
- Şerê Basîra, 27 Tîrmeh 1978
- Şerê Kanî Masê, 13 Îlon 1987
- Şerên ji Amêdiyê heta Derelokê, 11 Kanûna Pêşîn 1987
- Şerê Karadaxê, 20 Nîsan 1987
- Şerê Deralulê, 5 Tebax 1987
- Şerê Hîranê, 16ê Tebaxê 1987
- Şerê Deralokê, 11ê Çileya Paşîn 1988
- Şerê Balîsanê, 26ê Sibatê 1988
- Şerên Zaxo heta Batûfayê, 26ê Sibatê 1988
- Êrîşa Şerê Helebceyê, Adar 12, 1988
- Şerê Tabûra 143an, 13ê Adarê 1988
- Şerê Zaxo, 8ê Çileya Paşîn 1988
- Şerê Mandilê, 10ê Çileya Paşîn 1988
Çavkanî:Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd, 1958-1961, bergê duyem, (2012).
Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd 1961-1975, bergê sêyem, beşa yekem, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2004z).
Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd 1961-1975, bergê sêyem, beşa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2004z).
Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd 1961ـ 1975، bergê çarem، beşê yekem، (Hewlêr ـ Çapxaneya Roksana ـ 2021z).
Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd 1961ـ 1975، bergê çarem، beşê duyem، (Hewlêr ـ Çapxaneya Roksana ـ 2021z).
Dîroka Partiya Demokrat a Kurdistanê، kongre û konferans (bername û peyrewê navxweyî). Desteya Ensîklopediya Partiya Demokrat a Kurdistanê، bergê yekem، (Hewlêr- Çapxaneya Rojhilat- 2021).
Selah El-Xersan، El-Teyarat El-Siyasîye fî Kurdistan El-Iraq، qiraet fî melfat El-Herekat we El-Ehzab El-Kurdîye fî El-Iraq 1946-2001، (Beyrût – Metbeet El-Belaẍ – 2001m).
Hebîb Mihemed Kerîm, Dîroka Partiya Demokrat a Kurdistanê - Iraq (di qonaxên sereke de) 1946 – 1993, (Duhok – Çapxaneya Xebat – 1998z).
Dr. Şêrko Fethullah Umer, Partiya Demokrat a Kurdistanê û tevgera rizgarîxwaza neteweyî ya kurd 1946 – 1957, wergêr: Siware Qeladizêyî, (Çapxaneya Şehîd Azad Hewramî – 2013).
Arşîva Desteya Ensîklopediya Partiya Demokrat a Kurdistanê.