Di sala 1965an de, herêmên şoreşa Kurd rastî rêzeşer û melbendan hatin ji aliyê Artêşa Iraqê ve ji bo tepeserkirina dengê şoreşê li hemû van herêman û têkbirina çalakîyên wê. Lê tevî vê yekê, di gelek ji van şeran de û di kampanya Pêşmerge ya li dijî êrîşên li ser gelek cihan de serkeftineke mezin hat bidestxistin, gelek herêmên Kurdistanê ketin bin kontrola şoreşê, wek Qeladizê, Cwarta, Xoşnawetî, Çiyayê Sefîn, Qeredax, Germiyan, Kelar û Warmawa.

Deşta Hewlêrê an bi taybetî gundê Bêstanê yek ji wan herêman bû ku artêşê êrîşî kiribû. Bêstanê gundekî xweşik e li deşta Hewlêrê li herêma Qûştepe, bi qasî 30 km li rojhilatê Hewlêrê ye. Ji ber ku ew herêmeke girîng bû ji bo şoreşê û nêzîkî Hewlêr, Altûn Koprî (Pirdê), Qûştepe û Teqteq bû, Artêşa Iraqê dikaribû bi hêsanî ji wir êrîş bike. Hêzên Pêşmerge jî dikaribûn yekîneyên xwe bi hêsanî bişînin van bajar û bajarokan ji bo pêkanîna çalakiyên fedayî û vegerin cihên xwe.

Eşkere ye ku hikûmetê dixwest baregeh û navendên Pêşmerge ji van herêmên li deşta Hewlêrê dûr bixe da ku xetereya li ser bîrên petrolê yên Kerkûkê ji holê rake, ji ber ku bîrên petrolê gelek caran rastî êrîşên Pêşmerge dihatin. Ji aliyekî din ve dixwest çalakîyên Pêşmerge li Hewlêr, Koye û cihên din sînordar bike. Ji ber van sedeman, di payîza sala 1965an de, hikûmetê êrîşeke berfireh pêk anî, ku ji artêş û sîxuran (caş) pêk dihat û bi tank, topên dûravêj û balafirên şer piştgirî didîtin, li ser baregeh û navendên Pêşmerge li Bêstanê, Koye û Hewlêrê. Ev her wiha wek êrîşa pênc alî tê binavkirin.

Artêşa Iraqê û sîxuran êrîş ji pênc aliyan ve pêk anîn, hêzek ji Qûştepe ber bi Bêstanê ve, hêzeke din ji bendera Kumsapan, hêzeke din ji herêma Teqteq û Şwan, hêza çarem ji Hewlêrê ber bi Daratû û Bêstanê ve, û hêza pêncem ji gundê Qeşqê ber bi Bêstanê ve. Her wiha ji Koye ber bi gundê Dêgele û Talabaniya biçûk. Ev yek herêmeke berfireh li deşta Hewlêrê li xwe girt, da ku êrîşên Artêşa Iraqê li ser baregeh û navendên Pêşmerge ji çend aliyan ve li deşta Hewlêrê mehekê bidome.

Êrîş bi topbarana dijwar li ser cihên Pêşmerge dest pê kir û wan tabûra topavêj li Hewlêr, Derbendê Kumsapan û Qeşqê ava kirin, her wiha hêzên hewayî yên hikûmetê ji sibehê heta êvarê navend û cihên Pêşmerge topbaran kirin bi armanca kontrolkirina hemû herêmên di bin kontrola Pêşmerge de di demek pir kurt de. Cihên xwe vala bikin û deşta berfireh vegere bin kontrola artêşa hikûmetê.

Lê hêzên Pêşmerge berî destpêkirina êrîşê nûçeya êrîşeke berfireh li ser cihên xwe li herêmê wergirtin, lewma wan hemû amadekarî ji bo rûbirûbûna hêza mezin a Artêşa Iraqê kirin. Yek ji amadekariyan veguhastina hemû birîndar an nexweşên Pêşmerge bû yên ku nedikarîn şer bikin bo herêmên din ên şoreşê yên ku ne di bin xetereya êrîşa hikûmetê de bûn, da ku di dema şer de nebin bar li ser Pêşmerge. An di her rewşeke nexwestî de, nemaze di rewşa têkçûnê de, nekevin destê dijmin.

Nêzîkî 200 Pêşmerge di vî şerî de canê xwe feda kirin û cihên berevaniyê ava kirin. Her wiha careke din soza xwe ya mayîna bi hev re û bi axa xwe û baweriyên xwe yên Kurdî nû kirin. Bi serokatiya (Faris Bawa, Ehmed Hac Elî, Qadir Ezîz û Asû Dizeyî, Seyîd Kake). Dema şer dest pê kir, Pêşmerge li hemberî hêzên Artêşa Iraqê û şervanên wê bi awayekî berxwedan kirin ku Artêşa Iraqê ji gihîştina baregeh û cihên wan ji bo mehekê asteng kirin. Ev yek ji bo hêzên Artêşa Iraqê şokek bû ku bi hemû şiyanên xwe yên serbazî, lojîstîkî, çek û cebilxaneyan nekarîn tiştê ku plankiribûn pêk bînin.

Piştî mehekê ji êrîşên li ser cihên Pêşmerge, Artêşa Iraqê di gihîştina armanca xwe û têkbirina Pêşmerge de biser neket, ev jî piştî ziyanên giran ku tê de bi dehan serbaz hatin kuştin û gelek alavên serbazî hatin têkbirin. Ev yek neçar kir ku bi hêzên xwe ve paşve vekişe û dest bi tevgerê bikin û herêmê biterikînin.

Piştî bidawîbûna êrîşa Artêşa Iraqê li ser hêzên Pêşmerge, kuştî û birîndar ketin, di nav wan de şehîd bûne (6) Pêşmerge û (14) kesên din birîndar bûn, û zêdetirî (20) gund ji aliyê sîxuran (caş) ve hatin şewitandin, nêzîkî (50) sivîl di nav wan de jin û zarok di encama êrîşên hewayî û topbaranê de şehîd û birîndar bûn, lê ev yek bandor li moralê Pêşmerge nekir û nehişt ku dest ji çalakiyên fedayî berdin. Zû zû çend yekîneyên Pêşmerge ketin Hewlêrê û êrîşî çend saziyên serbazî yên hikûmetê kirin, da ku nîşanî hikûmetê bidin ku Pêşmerge moralê xwe winda nekiriye û hêzên Pêşmerge ji aliyekî ve di operasyonên fedayî de berdewam in. Û ji aliyekî din ve di nav xelkê Hewlêrê de aramî belav kirin ku ev êrîşên hikûmetê dê bandoreke neyînî li ser hêz û mêrxasiya Pêşmerge neke.

Çavkanî:

  • Mesûd Barzanî, Barzanî û bizûtneweyî rizgarîxwazî Kurd, bergî sêyem, beşî yekem, Şoreşa Îlonê 1961-1975, çapî yekem 2004.

  • Arî Kerîm, çend lapereyekî zindû le şoreşî Îlonlda, çapxaneyî Xebat, Dihok 1999.

  • Xurşîd Şêre, Xebat û xwên, bîreweriyekanî sallanî xebatî pêşmergayetî, çapî sêyem, Hewlêr, 2015.

  • Îbrahîm Celal, Başûrî Kurdistan û şoreşî Îlon, binyatnan û helltekanin, 1961-1975, çapî çwarem, 2021.

  • Seyîd Kake, bîrewirî pêşmergeyek, çapxaneyî wezaretyî roşinbîrî, çapî yekem, 1997.

  • Ebdulla Rehman Mellazade, şêweyî pêkhatteyî şoreşî Îlon, çapî dûwem, Dihok.