Têkoşîna çekdarî û çandî ya berdewam a çîn û tebeqeyên cuda yên Başûrê Kurdistanê ji sala 1931ê ve, tevî bilind û nizmbûnan, bû sedema raperîna bihara 1991ê û encama wê azadkirina Herêma Kurdistanê bû. Ji destpêka damezrandina xwe di sala 1953an de heta bihara 1991ê, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê tevî hemû astengî û zehmetiyan, di têkoşîna ji bo gihandina gelê Kurd bi vî peravê aram de dudilî nekir.
Heyama di navbera kongreya heftêm û heştêm a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de zêdetirî 21 salan berdewam kir, di vê heyamê de guhertinên mezin di rêkxistin û avahiya vê rêkxistinê de çêbûn, çendîn konferans di demên cuda de hatin lidarxistin ji bo rêkxistinbûna nû û lihevanîna wê bi awayekî baştir bi pêşhatên xwecihî û herêmî re, ya dawî jî raperîna bihara 1991ê bû. Piştî raperînê û aramkirina rewşa Herêma Kurdistanê, Partiya Dêmokrata Kurdistanê kongreya xwe ya yazdehem di sala 1993an de lidar xist, û hilbijartinên Meclîsa Niştimanî ya Kurdistanê hatin kirin, lewma Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê biryar da kongreya xwe ya taybet lidar bixe. Bi taybetî piştî kongreya yekbûna Partiya Dêmokrata Kurdistanê, ku pêwîstî bi rêkxistina hemû rêkxistinên girseyî û aliyên yekbûyî hebû.
Di civîna şeşêm a Yekîtiya Xwendekar û Lawên Dêmokrata Kurdistanê de di 10ê Adara 1993an de biryar hat dayîn ku "Kongreya Azadî" li baregeha sekreteriya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê li avahiya Şêraton li bajarê Hewlêrê bê lidarxistin, herwiha biryar hat dayîn 13 endam ji hemû şaxan li ser kadroya Komîsyona Rêveber bêne zêdekirin ku ji van kesan pêk dihat:
1- Luqman Îsmaîl û Beşar Hemîd - Şaxa Dihok - Neynewa
2- Rêber Ehmed Xalid û Xanzad Ehmed Ebdul - Şaxa Hewlêrê
3- Aram Mihemed Ebdullah, Erkan Tehsîn Sadiq û Celal Mihemed - Şaxa Silêmaniyê
4- Umer Şerîf û Selam Huseyn Ebdullah - Şaxa Kerkûkê
5- Sasan Ewnî û Mistefa Selîm Hemede Mîn - Komîsyona Zanîngeha Selahedîn
6- Guhdar Îsmaîl - Baregeha Ofîsa Sekreteriyê
Ofîsa Sekreteriyê piştî raperînê bi vî awayî bû:
1- Ebdullah Xelo Elî - Sekreter
2- Rifet Seîd Hemede Mîn - Endamê Ofîsa Sekreteriyê
3- Feryad Şefî' Mihemed, bi navê Feryad Barzanî tê naskirin - Endamê Ofîsa Sekreteriyê
4- Adil Elî, bi navê Adil Bûtanî tê naskirin - Endamê Ofîsa Sekreteriyê
5- Kurdistan Bêrdawid Qadir - Endamê Ofîsa Sekreteriyê
6- Îbrahîm Mistefa Mihemed - Endamê Ofîsa Sekreteriyê
7- Hacî Ebdulrehman Derwêş - Endamê Ofîsa Sekreteriyê
8- Dezwar Fayiq - Endamê Ofîsa Sekreteriyê
Berpirsiyarên şaxan jî bi vî awayî bûn:
1- Rêber Ehmed Xalid - Berpirsiyarê Şaxa Hewlêrê
2- Hacî Ebdulrehman - Berpirsiyarê Şaxa Silêmaniyê
3- Azad Fayiq Xefûr, bi navê Dezwar Fayiq tê naskirin - Berpirsiyarê Şaxa Kerkûkê
4- Îbrahîm Îsmaîl - Berpirsiyarê Şaxa Koçberan
5- Îbrahîm Mistefa Mihemed - Berpirsiyarê Şaxa Dihok - Neynewa
Piştî van guhertinan û li ser bingeha biryarên li jor, (Kongreya Azadî) di dîroka 16-20ê Cotmeha 1993an de li Hewlêrê bi amadebûna 793 nûneran û di bin dirûşma (Zanist – Aşitî – Avakirin) de bi amadebûna Serok Mesûd Barzanî hat lidarxistin, ku tê de Serok Barzanî, nûnerê Ofîsa Siyasî, Wazîrê Perwerdeyê û Serokê Zanîngeha Selahedîn axaftin kirin.
Nûnerên kongreyê li ser xwendekar û lawên dêmokrat hatin dabeşkirin ji bo hilbijartina her du rêkxistinan, derbarê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de kesên jêrîn ji bo Komîsyona Rêveber hatin hilbijartin:
1- Sasan Osman Ewnî - Sekreter
2- Henkaw Ebdullah Xan - Berpirsiyarê Beşa Peywendiyan
3- Nazim Reşîd - Beşa Peywendiyan
4- Guhdar Îsmaîl - Berpirsiyarê Beşa Ragihandinê
5- Rêber Ehmed Xalid - Berpirsiyarê Şaxa Hewlêrê
6- Emîn Osman - Berpirsiyarê Şaxa Silêmaniyê
7- Elî Ewnî Nimet - Beşa Ragihandinê.
8- Tavke Umer Reşîd - Beşa Ragihandinê
9- Mistefa Selîm - Berpirsiyarê Beşa Rêkxistinê
10- Şakir Ebûbekir Ezîz - Beşa Rêkxistinê
11- Faris Umer - Berpirsiyarê Şaxa Dihok - Neynewa
12- Şino Emîn Mensûr - Berpirsiyarê Şaxa Kerkûkê
13- Ferîq Silêman Hernî - Berpirsiyarê Beşa Darayî
14- Dilşad Şehab - Berpirsiyarê Komîsyona Zanîngeha Selahedîn
15- Tariq Ce'fer Feylî - Beşa Rêkxistinê
Endamên hêzî yên Komîsyona Rêveber:
1- Ebdullah Mecîd
2- Erşed Hîtû, bi navê Erşed Balte tê naskirin
3- Beşar Hemîd
Hemû şaxên Yekîtiya Xwendekaran ji van pêk dihat: Şaxa Hewlêrê, Şaxa Kerkûkê, Şaxa Silêmaniyê, Şaxa Dihok - Neynewa. Di 18ê Tebaxa 1993an de biryara vekirina şaxa Zanîngeha Selahedîn hat derxistin. Di 1ê Sibata 1996an de şaxa Akrê hat vekirin. Di 1ê Sibata 1996an de biryar hat dayîn şaxa Soran bê vekirin.
Rêveberiya kongreyê:
Di 23ê Cotmeha 1993an de, bi amadebûna hemû endamên Komîsyona Rêveber, endamên ofîsa sekreteriyê bi vî awayî li Hewlêrê hatin hilbijartin, û sekreter ji nav endamên ofîsa sekreteriyê hat hilbijartin:
1- Sasan Osman Ewnî - Sekreter
2- Henkaw Ebdullah Xan - Endamê Ofîsa Sekreteriyê û berpirsiyarê beşa peywendiyan
3- Guhdar Îsmaîl - Endamê Ofîsa Sekreteriyê û berpirsiyarê beşa ragihandinê
4- Mistefa Selîm - Endamê Ofîsa Sekreteriyê û berpirsiyarê beşa rêkxistinê
5- Ferîq Silêman Hernî - Endamê Ofîsa Sekreteriyê û berpirsiyarê beşa darayî
Piştî kongreya Azadî, yekem berpirsiyarên şaxan bi vî awayî bûn:
1- Faris Umer, bi navê Faris Berwarî tê naskirin - Berpirsiyarê Şaxa Dihok - Neynewa
2- Rêber Ehmed Xalid - Berpirsiyarê Şaxa Hewlêrê
3- Şino Emîn Mensûr - Berpirsiyarê Şaxa Kerkûkê, û ew yek ji yekem jinan e ku di dîroka Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de berpirsiyariya şaxan girtiye ser xwe
4- Emîn Osman - Berpirsiyarê Şaxa Silêmaniyê
5- Şe'ban Şe'ban Ehmed - Berpirsiyarê Şaxa Akrê
6- Feysel Sadiq Tewfîq - Berpirsiyarê Şaxa Soran
Çavkanî û jêrenot:
1- Erfan Ezîz Ezîz, Kongre û konferansên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, çapa yekêm, (Hewlêr-Çapxaneya Rojhilat-2012), r. 104.
2- Sasan Ewnî, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê çend aliyên têkoşîn û dîrokê, (Hewlêr- Çapxaneya Wazîreta Perwerdeyê- 1998), r. 175-176.
3- Heman çavkanî, r. 177.
4- Kongreya Azadî dest bi karûbarên xwe dike, Rojnameya Brayetî, organa Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Yekgirtû, hejmar 1772, Hewlêr, yekşem, 17ê Cotmeha 1993z, r. 1, 4.
5- Luqman Xerîb, Şehîd Hacî Ebdulrehman qonaxeke tijî bexşîn di dîroka bizava xwendekar û lawên Kurdistanê de, (Hewlêr - Çapxaneya Rewşenbîriyê - 2003z), r. 165.
6- Erfan Ezîz, çavkaniya pêşû, r. 109.
7- Heman çavkanî, r. 109-117.
8- Ragihandina dawî ya yekêm civîna Komîsyona Rêveber a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, Rojnameya Pêşketin, organa Yekîtiya Xwendekar û Lawên Dêmokrata Kurdistanê, hejmar 48, Hewlêr, Mijdara 1993z, r. 3.
9- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşû, r. 194, 193, 234, 240, 241.