Damezrandina Partiya Dêmokrata Kurdistanê di 16ê Tebaxa 1946an de û tevlîbûna hemû rêxistinên siyasetmedar ên li Başûrê Kurdistanê bi vê partiyê re, tevgera şoreşgerî ya Kurdî li Başûrê Kurdistanê veguhast qonaxeke nû. Di vê qonaxê de, bi hestkirina bi girîngiya cihê beşên çalak û bandorker ên civakê û sûdwergirtina ji şiyanên wan, serkirdayetiya partiyê hewl da beşên cuda yên civakê rêxistin bike, di nav de beşa xwendekaran, ku beşa rewşenbîrî û bandorker a herî berfireh a civakê pêk dianî.
Ji destpêka damezrandina xwe ve, Partiya Dêmokrata Kurdistanê, wekî hemû partî û rêxistinên din ên Îraqê, hewl da beşdarî dozên girîng ên welat bibe, û ev yek bi giranî bi rêya xwendekaran bû, yên ku ji çalakترین endamên partiyê bûn û beşdariyeke bandorker di bûyerên welat de hebûn, lê di wê demê de çalakî di çarçoveya Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de dihatin kirin ku komunîstan bi temamî kontrola wê dikir, lê têkiliyên baş di navbera xwendekarên Kurd ên di nav Partiya Dêmokrata Kurdistanê û Partiya Komunîst a Îraqê de hebûn.
Destpêka hewldanên xwendekarên Kurd ji bo damezrandina rêxistineke taybet bi xwe ve vedigere sala xwendinê ya 1946-1947, dema ku xwendekarên Kurd li dibistana navîn a Koyê rêxistineke veşartî bi navê (Komeleya Pêşketina Rewşenbîrî) ava kirin. Ji destpêka avabûna xwe ve, rêxistinê rêgez û bernameyeke taybet bi xwe nebû, tevî ku endamên wê di nav şaneyeke ji 30 kesan pêk hatî de rêxistinkirî bûn.
Û cara yekem li Îraqê û di sala 1948an de, kongreya Sibayê di 14ê Nîsanê de biryar da ku rêxistineke xwendekaran bi navê (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê) ava bike. Xwendekarên Kurd roleke mezin di serkeftina vê kongreyê de lîstin û hilbijartina nûnerên kongreyê di (52) dibistanan de hat kirin, û li Navçeyên Kurdî nûnerên Partiya Dêmokrata Kurdistanê ji bo kongreyê bi ser ketin, lewma biryar hat dayîn ku şaxekî Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê-Îraqê ji bo karûbarên xwendekarên Kurd bê vekirin.
Damezrandina Yekîtiya Xwendekarên KurdistanêÛ ji ber guhertinên ku Îraq di wê demê de derbas dibû, cudahiyên di armanc û îdeolojiyan de bû sedem ku xwendekarên Kurd her ku diçe ji xwendekarên li Îraqê cuda bibin, heta ku bûn du tevgerên bi temamî cuda, ku her yek ji wan hewl dide armancên xwe yên taybet pêk bîne. Van faktoran serkirdayetiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê neçar kir ku bi cidîbûneke zêdetir li damezrandina rêxistineke xwendekarên Kurd di çarçoveya partiyê de binêre, û di kongreya xwe ya sêyem de di 26ê Kanûna Paşîn a 1953an de biryar da ku rêxistinên girseyî ava bike, di nav wan de biryara damezrandina rêxistina (Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê), û piştî biryara kongreyê, xwendekarên Kurd tavilê tevgeriyan û kongreya xwe ya yekem di 18ê Sibata 1953an de li Bexda bi awayekî veşartî lidar xistin.
Û kongre li mala (Ziyad Heme Axa Koyî) nêzîkî navçeya Bab el-Mu'ezem, bi amadebûna pêncî nûnerên ji kolêjên zanîngeha Bexda û bajarên Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk û Mûsilê hat lidarxistin,
Hilmi Elî Şerîf û Heyder û ji bo her yek ji Ehmed Ebdullah Amêdî, Celal Talebanî, Şemsedîn Mihemed Muftî, Hilmi Elî Şerîf, Heyder Hemed Emîn, Mihemed Ferec, Xefûr Reşîd Axa, Fayiq Sebrî û hejmareke din ji xwendekaran roleke mezin di serkeftina kongreyê de hebû.
Û kongre du rojan berdewam kir û piştî nîqaş û danûstandina ramanan biryar hat dayîn ku du komîsyon bên avakirin, yek ji bo sererastkirina bername û rêziknameya navxweyî û ya din ji bo weşandina belavokekê li ser sedem û girîngiya damezrandina rêxistinê, paşê dengdan ji bo diyarkirina serok, sekreter û endamên sekreteriyê dest pê kir, û di encamê de, Ehmed Ebdullah Amêdî wekî serokê yekem û Celal Talebanî wekî sekreterê rêxistinê hatin hilbijartin. Ji aliyê desthilatdariyê ve, serok wekî pileya sembolîk dihat hesibandin û biryardan û desthilatên cîbicîkar bi giranî bi sekreter û sekreteriyê ve girêdayî bûn(6). Û heft endamên sekreteriyê bi vî rengî hatin hilbijartin:
1- Şemsedîn Mihemed Muftî
2- Fadil Seîd Axa
3- Umer Mistefa (Debaba)
4- Kemal Muhyedîn
5- Hilmi Elî Şerîf
6- Heyder Hemed Emîn
7- Xefûr Reşîd Axa.
Paşê Komîsyona Bilind (nivîsgeha sekreteriyê) Cemal Şalî wekî berpirsiyarê têkiliyên kolêjên zanîngeha Bexda destnîşan kir. Piştî bidawîbûna kongreyê pirtûkçeyek bi zimanê Erebî û bi sernavê "Çima Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê?" hat weşandin û şaxên yekîtiyê li piraniya bajaran wekî Bexda, Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk, Koyê, Rewandiz, Xaneqîn û Mûsilê hatin vekirin û çalakî hatin berfirehkirin û pêşxistin.
Û piştî salekê ji kar wekî serokê rêxistinê, Ehmed Ebdullah Amêdî di sala 1954an de piştî derçûna ji Enstîtuya Bilind a Mamosteyan û destnîşankirina wî wekî mamoste dest ji kar berda, û Şemsedîn Mihemed Muftî li şûna wî wekî serokê rêxistina (Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê) hat destnîşankirin.
Bi vî rengî kar û çalakiyên xwendekarên Kurd di çarçoveya rêxistina wan a taybet de ji (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê) hatin cudakirin, û xwendekarên endamên rêxistinên Partiya Dêmokrata Kurdistanê hewl û têkoşîna xwe di nav rêxistina (Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê) de terxan kirin. Ji bo pêşxistina zêdetir a tevgera çandî û şoreşgerî û xizmeta xwendekaran li Başûrê Kurdistanê.
Çavkanî:1- Macid Hesen Elî, Tevgera Xwendekarên Kurd li Îraqê (1926-1970), nameya masterê/Zanîngeha Selahedîn li Hewlêr 2008, weşanên Spîrêz, (Hewlêr- Çapxaneya Hacî Haşim).
2- Erfan Ezîz Ezîz, Kongre û Konferansên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, çapa yekem, (Hewlêr-Çapxaneya Rojhilat-2012).
3- Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ya Îraqê- Komîteya Rewşenbîrî û Ragihandina Navendî ya Nivîsgeha Sekreteriyê, Xwendekarên Kurdistanê ji bo pêwîstiya bi hebûna rêxistineke taybet heye, (Kanûna Yekem a 1973an).
4- Desteya Ensîklopediya Partiya Dêmokrata Kurdistanê, Dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê Kongre Konferans (Bername û Rêziknameya Navxweyî), berga yekem, çapa yekem, (Hewlêr- Çapxaneya Rojhilat- 2021).
5- Selah Reşîd, Mam Celal Dîdara Temen ji Lawîtiyê heta Koşka Komarî, beşa yekem, çapa duyem, (Silêmanî- Çapxaneya Karo- 2017).
6- Kovara Xebata Xwendekaran, di dîtbareke taybet de Serok Talebanî hûrgiliyên damezrandina (Y.X.K) dixe rû, hejmar 109, (Hezîrana 2012).